Porady

Z notatnika starego doktora

Zaburzenia hormonalne

Zaburzenia hormonalne

Pytanie:

W ostatnich tygodniach zauważyłam u siebie kilka niepokojących objawów. Mam problemy ze snem, na mojej skórze pojawiają się dziwne plamy, przytyłam - choć nie zmieniłam nawyków żywieniowych czy stylu życia - i ogólnie czuję się osłabiona i pozbawiona energii. Rozregulował się również mój cykl miesiączkowy. Nie przechodziłam żadnej infekcji, więc raczej nie są to efekty choroby. Z drugiej strony moja siostra od prawie roku bezskutecznie stara się o dziecko, a lekarze twierdzą, że wszystko przez zaburzenia hormonalne. Zastanawiam się, czy moje problemy też mogą mieć związek z hormonami? I co w tej sytuacji powinnyśmy zrobić, bo nie ukrywam, że terapia z użyciem syntetycznych leków nie przekonuje żadnej z nas?

Odpowiedź:

Wszystko wskazuje na to, że problemy, o których piszesz, rzeczywiście mogą mieć związek z zachwianiem równowagi hormonalnej. Choć zazwyczaj kojarzymy ją z różnicowaniem cech płciowych i płodnością, hormony tak naprawdę regulują pracę całego organizmu: od nastroju, przez metabolizm, po ciśnienie krwi. Problemy z utrzymaniem prawidłowej wagi i snem, nadmierne owłosienie, spadek libido, zmiany skórne, złe samopoczucie czy zaburzenia cyklu miesiączkowego to najczęstsze sygnały, że możesz mieć do czynienia z ich zaburzeniami.

Trzeba pamiętać, że w ludzkim organizmie aktywnych jest ok. 70 hormonów, produkowanych głównie przez jajniki, tarczycę, przysadkę mózgową i nadnercza. Nieprawidłowe wytwarzanie hormonów prowadzi do wspomnianych dolegliwości, ale i chorób metabolicznych czy hormonozależnych (jak choćby insulinooporność czy zaburzenia tarczycy). Co więcej, nawet rozwój niektórych nowotworów uwarunkowany jest złym stanem hormonalnym organizmu: u kobiet zalicza się do nich raka endometrium (błony śluzowej trzonu macicy), jajnika i piersi1.

Aby lepiej zrozumieć te mechanizmy, warto przyjrzeć się najważniejszym kobiecym hormonom, które odgrywają rolę w funkcjonowaniu całego organizmu.

Estrogeny to grupa hormonów płciowych, które mają największy wpływ na kształtowanie cech żeńskich. Odpowiadają za funkcjonowanie narządów rozrodczych, rozwój wtórnych cech płciowych (jak choćby sylwetka) i regulację cyklu miesiączkowego. Ponadto kontrolują metabolizm kwasów tłuszczowych i cholesterolu, regulują stany emocjonalne (wpływając na układ nerwowy) oraz uczestniczą w metabolizmie kości i gospodarce mineralnej organizmu. Estrogeny mają też liczne receptory w jądrach komórkowych melanocytów, co decyduje o ich istotnej roli w powstawaniu przebarwień na skórze, głównie twarzy2.

Poziom estrogenów zmienia się wraz z wiekiem i innymi czynnikami. Największą ich ilość wydzielają jajniki, ale w okresie ciąży znacznie zwiększa się ich produkcja w tzw. jednostce płodowo-łożyskowej. To te hormony przygotowują błonę śluzową na przyjęcie zapłodnionego jaja (stymulując jej rozrost) i ułatwiają jego zagnieżdżenie. Dlatego bardzo możliwe, że właśnie zaburzenia estrogenów odpowiadają za problem Twojej siostry z zajściem w ciążę. Z kolei u Ciebie podobne zaburzenia mogą objawiać się nieregularną menstruacją czy gorszym samopoczuciem.

Podobnie zachwianie równowagi między estrogenami a progesteronem i ostateczne zahamowanie produkcji tych pierwszych przez jajniki są powodami dolegliwości towarzyszących menopauzie (takich jak rumień na twarzy, kołatanie serca, wahania ciśnienia i nastroju)3.

Prolaktyna jest żeńskim hormonem wytwarzanym przez przysadkę mózgową. Jego odpowiedni poziom jest niezbędny u kobiet w ciąży, ponieważ stymuluje wzrost płodu i gruczołu piersiowego. Z kolei nieprawidłowe stężenie prolaktyny utrudnia zajście w ciążę, dlatego jego oznaczenie powinno być podstawowym badaniem przeprowadzonym u Twojej siostry przez ginekologa.

Bibliografia

  1. Nowa Medycyna 2012; 4: 76-81
  2. JAMA 2002; 288: 366-368
  3. Drug in Poland 2006; 11: 87-104
  4. Gin Prakt 2010; 1: 46-53
  5. Maturitas 2005; 51: 397-404
  6. Schisophr Res 2010; 124 (1-3): 13–21
  7. Biol Psychiatry 1998; 43: 270-277
  8. Lik Sprava 1998; 7: 61-63
  9. Biomed Environ Sci 2010; 23 (3): 199-207; Clin Biochem 2012; 45 (1-2): 157-161
  10. Phytomed 2002; 9: 757-762; Clin Exp Dermatol 2001; 26: 578-582
  11. J Stereo Biochem Mol Biol 2003; 84: 259-268
  12. Am J Clin Nutr 1994; 60: 333-340; Am J Clin Nutr 1998; 68: 1375S-1379S
  13. Annu Rev Nutr 1997; 17: 353-381
  14. https://goo.gl/9LMCAh
  15. Menopause 2009; 16: 357-361
  16. Psychiatria 2015; 12 (3): 147-152
  17. J Trace Elem Exp Med 1992; 5: 237-246
  18. J Stereo Biochem Moll Biol 2007; 107: 262-269; Maturitas 2003; 44 (1): S39-S50; https://goo.gl/ulhT01
  19. J Agric Food Chem 2001; 49 (5): 2472-2479
  20. Phytomed 2010; 17: 116-125
  21. C. Welch, Równowaga Twoich hormonów. Równowaga Twojego życia, wyd. Studio Astropsychologii 2014.
  22. Ginekol Prakt 2005; 5 (86): 28-31
  23. J Natl Cancer Inst, 2000; 92: 994-1000
  24. Gynecol Endocrinol 2010; 26: 473-478

Niewłaściwy poziom prolaktyny sprzyja też zaburzeniom miesiączkowania, w tym nieprawidłowościom rytmu krwawień lub ich obfitości oraz występowaniu dodatkowych krwawień (przed miesiączką albo po niej w połowie cyklu)4.

Progesteron, czyli żeński hormon płciowy wydzielany głównie przez jajniki, działa poprzez receptory zlokalizowane w macicy, gruczołach sutkowych, ośrodkowym układzie nerwowym i przysadce mózgowej. Ułatwia owulację i rozwój endometrium (co umożliwia zagnieżdżenie zapłodnionego jaja) oraz powoduje cykliczne zmiany w nabłonku jajowodów, szyjki macicy i pochwy. Jest również niezbędny do utrzymania ciąży i ekspresji receptorów odpowiedzialnych za proces laktacji (w którym uczestniczy też prolaktyna). Oprócz tego stymuluje oddychanie, obniża stężenie aminokwasów w surowicy krwi i normalizuje poziom glukozy.

Upośledzenie wydzielania progesteronu powoduje nieregularność cyklu miesiączkowego, nasilenie objawów napięcia przedmiesiączkowego oraz bóle piersi, podbrzusza i głowy5. Wystąpienie tych symptomów to zazwyczaj pierwszy etap menopauzy, któremu towarzyszą również problemy ze strony układu moczowego.

Oksytocyna, czyli tzw. hormon miłości, wydzielana jest przez przysadkę mózgową. Proces ten stymulują estrogeny, a hamuje progesteron. Wzmożona jej produkcja odbywa się podczas stosunku płciowego (co wyzwala u kobiet potrzebę bliskości i silne przywiązanie) oraz przy porodzie (to ona powoduje wówczas silny skurcz macicy, przyspieszając akcję porodową).

Oksytocyna odgrywa istotną rolę w formowaniu zachowań społecznych, a przede wszystkim warunkuje przywiązanie między matką a dzieckiem. Redukuje też poziom lęku, stresu i agresji. Uznaje się, że hormon ten ma duży udział w patogenezie chorób psychicznych.

Stwierdzono m.in., że poziom oksytocyny w surowicy kobiet ze schizofrenią jest odwrotnie proporcjonalny do natężenia choroby, u obu zaś płci wyższy poziom tego hormonu wiąże się z lepszym funkcjonowaniem społecznym6. Zaś jego niedobór może powodować również rozwój depresji, skłonność do uzależnień, a nawet choroby rozwojowe. Eksperymentalne badania wykazały, że poziom oksytocyny w surowicy dzieci z autyzmem przed okresem dojrzewania był niższy niż w grupie kontrolnej, a w miarę dojrzewania jedynie w tej drugiej obserwowano jego dalszy wzrost7.

Jak widać, wpływ różnych hormonów na stan zdrowia kobiet jest olbrzymi - a wymieniłem tu jedynie najważniejsze. Choć każdy z nich ma swoje własne zadania, w wielu aspektach działają synergicznie. Przykładowo zaburzenia w wydzielaniu zarówno estrogenów, progesteronu, jak i endrogenów u kobiet w okresie menopauzy powodują wzrost zachorowań na wrzody żołądka oraz podczęstsze przypadki występowania pieczenia, suchości i nawracających aft w obrębie jamy ustnej8.

Niestety nieprawidłowości w produkcji i metabolizmie hormonów nie pojawiają się dopiero w okresie przekwitania. Co więcej, ich równowaga bardzo łatwo ulega zaburzeniu. Wpływają na to przede wszystkim nieprawidłowa dieta (np. spożywanie produktów "faszerowanych" hormonami, nadmiar kalorii i niedobór składników odżywczych), kontakt z substancjami chemicznymi, zakłócenie dobowego rytmu snu i pracy, stres, a nawet… korzystanie z telefonu komórkowego!

Już krótkotrwała ekspozycja na promieniowanie emitowane przez bazę telefonii komórkowej GSM powoduje wzrost poziomu kortyzolu (hormonu stresu), a u osób mieszkających w odległości 100 m od takiej stacji odnotowano spadek uwalniania hormonów z przysadki do krwi oraz wytwarzania hormonu tarczycy9.

Na szczęście jest też dobra wiadomość: z częścią zaburzeń hormonalnych można poradzić sobie naturalnymi sposobami, bez sięgania po leki, których stosowaniu towarzyszą liczne skutki uboczne. Zarówno Tobie, jak i Twojej siostrze zdecydowanie polecam mniej inwazyjne i łatwe do wprowadzenia w życie zmiany.

Fitoestrogeny

W zaburzeniach hormonalnych kobietom często proponuje się leczenie farmakologiczne z wykorzystaniem syntetycznych hormonów. Tzw. hormonalna terapia zastępcza (HTZ) zalecana jest przede wszystkim paniom w okresie przekwitania, a jej działanie ma polegać na zastępowaniu funkcji estrogenu, którego naturalna produkcja spada z wiekiem.

Niestety liczne badania wykazują, że bezpieczeństwo stosowania HTZ jest co najmniej wątpliwe, a nawet Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by syntetyczne hormony zastąpić fitoestrogenami, czyli związkami organicznymi, które działają podobnie do estrogenów, ale nawet 10 tys. razy słabiej.

Dzięki temu są dużo bezpieczniejsze - w przeciwieństwie do HTZ nie podnoszą ryzyka raka piersi czy endometrium, nie kumulują się w skórze, a nawet zapobiegają fotouszkodzeniom prowadzącym do jej nowotworów10. Przy okazji łagodzą uderzenia gorąca i wahania nastroju oraz działają antyutleniająco, dzięki czemu łagodzą objawy zaburzeń hormonalnych. Najważniejszą grupę fitoestrogenów stanowią flawonoidy (głównie izoflawony) obecne m.in. w soi i koniczynie czerwonej11, flawonole (kwercetyna, kemferol), które można znaleźć w nasionach i kiełkach roślin strączkowych, a także lignany i resweratrol.

Soja

To jedno z najlepszych źródeł fitoestrogenów, co potwierdzają obserwacje prowadzone wśród kobiet mieszkających w Chinach czy Japonii. Ich dieta obfituje w produkty sojowe, a odsetek zachorowań na hormonozależne nowotwory (głównie raka piersi) jest zdecydowanie niższy niż w krajach Europy Zachodniej. Wszystko dzięki temu, że obecne w soi izoflawony wpływają na gospodarkę hormonalną, uzupełniając braki estrogenu, a przy okazji chronią przed rakiem sutka, chorobami układu sercowo-naczyniowego i osteoporozą (poprawiają profil lipidowy i mineralizację kości)12. Ten protekcyjny wpływ obserwuje się jednak jedynie u kobiet, które jeszcze nie weszły w okres przekwitania.

Sięgnij po zboża

Głównym źródłem lignanów - kolejnej po izoflawonach grupy fitoestrogenów - są zboża, ziarna kawy oraz rafinowanasiona lnu i słonecznika. Średnia zawartość tych związków w nasionach lnu (siemieniu lnianym) wynosi 0,8 mg/g13. Mniejsze ilości lignanów występują w pełnoziarnistych produktach zbożowych, warzywach (marchew, cebula), owocach (jabłka, wiśnie, jagody) i orzechach.

Rola tych składników jest o tyle istotna, że mają one zdolność zarówno uzupełniania niedoborów, jak i hamowania nadmiernej aktywności estrogenów - w zależności od potrzeb organizmu.

Marchew

Przy problemach hormonalnych poziom estrogenów może okazać się również zbyt wysoki. Wówczas sprawdzi się surowa marchew, która pomaga metabolizować i usuwać ich nadmiar z organizmu. Dr Ray Peat, zajmujący się zależnościami między dietą a równowagą hormonalną, zaleca swoim pacjentkom jedną marchewkę dziennie. Jak twierdzi, w ten sposób już po kilku dniach obniża się u nich poziom estrogenu i ustępują objawy zespołu napięcia przedmiesiączkowego14.

Ponadto marchew pomaga przywrócić właściwe proporcje między poziomem progesteronu, estrogenu i kortyzolu.

Zdrowa dieta

Unikaj produktów, które niepotrzebnie obciążają układ hormonalny, szczególnie alkoholu, kofeiny, tytoniu, dań smażonych, przetworzonych pokarmów, cukru i rafinowannych węglowodanów (białej mąki i pieczywa, makaronu, pizzy, słodyczy). Nadmierne spożywanie cukru sprzyja insuliooporności, przybieraniu na wadze, a nawet cukrzycy typu 2. Wahania poziomu cukru we krwi wpływają również na emocje i ogólne samopoczucie. Zwiększ zawartość kwasów tłuszczowych omega-3 w diecie. Już 2 g dziennie pozwalają zmniejszyć uderzenia gorąca i inne objawy towarzyszące zmniejszeniu wytwarzania estrogenów i progesteronu15. Znajdziesz je w rybach, skorupiakach, algach, migdałach, orzechach włoskich i olejach roślinnych.

Z kolei odwrotnie działają kwasy omega-6, stąd ważne jest utrzymanie równowagi między ich zawartością w diecie - idealna proporcja wynosi 1:5 (n-3: n-6)16. Twoja siostra, która stara się o potomstwo, powinna dodatkowo zadbać o odpowiednią podaż produktów bogatych w białko (pełne mleko, orzechy, soja, fasola, groszek) oraz węglowodany (chleb pełnoziarnisty i ciemny ryż).

Unikaj niedoborów

Nieprawidłowe nawyki żywieniowe powodują niedobory składników odżywczych, które są niezbędne do prawidłowego wytwarzania i metabolizowania hormonów. Zwróć szczególną uwagę na witaminy B6 (niezbędną do metabolizowania hormonów w wątrobie), D3 i E (u kobiet w okresie menopauzy redukujące częstotliwość i intensywność uderzeń gorąca), magnez, żelazo, cynk i bor. Ten ostatni dodatkowo stymuluje produkcję estrogenu w organizmie17. Siostra powinna przyjmować przede wszystkim magnez i witaminę B6, które korzystnie wpływają na płodność, a także dodatkowo kwas foliowy bardzo istotny dla prawidłowego rozwoju płodu.

Zioła

Pluskwica groniasta (Cimicifuga racemosa) łagodzi uderzenia gorąca, drażliwość, wahania nastroju i zaburzenia snu (zmniejsza częstotliwość nocnego budzenia się) u pań z łagodnymi objawami menopauzy. Badania farmakologiczne i kliniczne wskazują również, że składniki wyciągu z korzenia i bulwy pluskwicy łączą się w organizmie kobiet z receptorami estrogenowymi, co powoduje regulację rozchwianej gospodarki hormonalnej, stymuluje pracę jajników oraz pomaga przygotować macicę do przyjęcia zapłodnionego jajeczka i zwiększa szanse utrzymania ciąży18.

Koniczyna łąkowa (Trifolium pratense) zawiera ok. 30 różnych izoflawonów, a w badaniach porównawczych wyciąg z tej rośliny wykazuje większą aktywność estrogenową niż chmiel czy niepokalanek pospolity19. Dzięki temu skutecznie wspomaga funkcjonowanie organizmu w przypadku niedoborów hormonów endogennych.

Ostropest plamisty (Silybum marianum) dzięki zawartości sylibiny w badaniach na szczurach wykazywał silny wpływ estrogenny na jajniki gryzoni oraz imitował niektóre procesy biochemiczne zachodzące w macicy pod wpływem tego hormonu20.

Ruch - tylko rekreacyjnie

Aktywność fizyczna z jednej strony powoduje wydzielanie się hormonów szczęścia, a z drugiej - obniża poziom kortyzolu. Dzięki temu podczas wysiłku możemy się zrelaksować i dotlenić mózg, co poprawia funkcjonowanie wszystkich narządów. Zdaniem dr Claudii Welch, która w swojej praktyce lekarskiej stosuje zasady ajurwedy i medycyny chińskiej, ważne jest, aby takie ćwiczenia były wykonywane regularnie i dopasowane do indywidualnych potrzeb. Kobietom zbyt szczupłym lekarka zaleca łagodne formy jogi, tai chi lub inne mało intensywne ćwiczenia, z kolei paniom zmagającym się z nadwagą - bardziej energiczne formy aktywności, jak ashtanga joga lub joga tradycyjna21. Dodatkowo sugeruje codzienny żwawy spacer na świeżym powietrzu - najlepiej o tej samej porze, przez 20-30 min.

Zalecenie to nie powinno dziwić, ponieważ badania przeprowadzone z udziałem sportsmenek pokazują, że nadmiar aktywności prowadzi do zaburzeń miesiączkowania22. Natomiast umiarkowane i systematyczne ćwiczenia zapewniają prawidłowy poziom testosteronu u kobiet, dzięki któremu łatwiej utrzymać prawidłową masę mięśniową i kostną, libido oraz dobre samopoczucie.

Zadbaj o relaks

Przewlekły stres przede wszystkim podnosi poziom kortyzolu i osłabia nadnercza. Również brak regularnego snu w godzinach nocnych jest niebezpieczny dla równowagi hormonalnej, podnosi bowiem poziom kortyzolu, który zwiększa ryzyko wielu chorób. Dowody są najbardziej dobitne w przypadku raka piersi - kobiety w jego zaawansowanym stadium mają wyższe poziomy hormonu stresu w ciągu dnia i prawdopodobnie umrą o rok wcześniej niż pozostałe23. Dlatego wszystkie techniki relaksacyjne, które pozwalają rozładować codzienne napięcia - takie jak medytacja, aromaterapia, joga - pomogą odzyskać wewnętrzną homeostazę organizmu i równowagę hormonalną. Równie istotną rolę odgrywa zdrowy sen w godzinach nocnych.

Akupunktura

To naturalny sposób na poprawę ukrwienia ciała i regulację gospodarki hormonalnej - zwłaszcza w przypadku nieudanych prób zajścia w ciążę. Według badaczy z Australii, którzy dokonali przeglądu dostępnych badań, akupunktura działa tu wielokierunkowo, m.in. zwiększając przepływ krwi przez jajniki i wrażliwość na insulinę, zmniejszając liczbę cyst w jajnikach oraz wspomagając utratę wagi24.

Zobacz też:

Zobacz także

Pasożyty - jak się ich pozbyć?

Pasożyty - jak się ich pozbyć?

Jestem ciągle zmęczona, na skórze pojawiły się wypryski, a mam już 30 lat! Do tego dochodzą wzdęcia, uczucie pełnego brzucha oraz stany podgorączkowe. Mam synka w wieku przedszkolnym i moja mama uważa, że najpewniej przyniósł do domu jakieś pasożyty. Badanie kału nie potwierdziło jej podejrzeń. Jednak mama upiera się, że Krzyś ma owsiki, bo w nocy zgrzyta zębami i ostatnio stał się drażliwy. Co możemy zrobić?

Zaburzenia hormonalne

Zaburzenia hormonalne

W ostatnich tygodniach zauważyłam u siebie kilka niepokojących objawów. Mam problemy ze snem, na mojej skórze pojawiają się dziwne plamy, przytyłam - choć nie zmieniłam nawyków żywieniowych czy stylu życia - i ogólnie czuję się osłabiona i pozbawiona energii. Rozregulował się również mój cykl miesiączkowy. Nie przechodziłam żadnej infekcji, więc raczej nie są to efekty choroby. Z drugiej strony moja siostra od prawie roku bezskutecznie stara się o dziecko, a lekarze twierdzą, że wszystko przez zaburzenia hormonalne. Zastanawiam się, czy moje problemy też mogą mieć związek z hormonami? I co w tej sytuacji powinnyśmy zrobić, bo nie ukrywam, że terapia z użyciem syntetycznych leków nie przekonuje żadnej z nas?

Zdrowe stopy

Zdrowe stopy

Od jakiegoś czasu, gdy wieczorem zdejmuję buty i staję na płaskiej powierzchni boso, czuję ból w śródstopiu i przy dużym palcu. Moja siostra długo walczyła z ostrogą piętową i zastanawiam się, czy ja mogę cierpieć na podobne schorzenie? Co mogę zrobić, by ograniczyć bóle i zapobiec kłopotom?

Pomóż wątrobie, zanim będzie za późno

Pomóż wątrobie, zanim będzie za późno

Ostatnio zauważyłam, że coraz trudniej jest mi trawić ciężkie, tłuste potrawy. Odczuwam też dyskomfort po wypiciu alkoholu. Mój lekarz rodzinny twierdzi, że prawdopodobnie to kwestia uszkodzenia wątroby, zwłaszcza że w mojej rodzinie pojawiały się przypadki marskości. Zastanawiam się, co powinnam robić w tym przypadku? W jaki sposób poprawić pracę wątroby, by nie dopuścić do jej poważniejszych uszkodzeń?

Pierwsza pomoc. Jak pomóc poszkodowanemu?

Pierwsza pomoc. Jak pomóc poszkodowanemu?

Kilka dni temu widziałam, jak na placu zabaw przed moim blokiem zakrztusił się mały chłopczyk. Przerażona matka wzywała pomoc, a zgromadzeni rodzice radzili jej, by "wytrzepała" dziecko do góry nogami. Gdzieś czytałam, że właśnie tak nie wolno robić. Sama jestem mamą trzylatki i zaczęłam się zastanawiać, jak w takiej chwili powinnam postąpić? Uświadomiłam sobie, że tak naprawdę nie wiem, jak skutecznie i poprawnie udzielić pierwszej pomocy, przywróć oddech i krążenie.