Zespół przewlekłego zmęczenia (CFS) - jak z nim walczyć?

Pytanie:

Moja bratowa cierpi z powodu wyczerpania, problemów ze snem oraz bólu stawów. Lekarka, u której była, zasugerowała, że może cierpieć na zespół przewlekłego zmęczenia. Skąd to się bierze? Czy istnieją jakieś skuteczne sposoby leczenia tej przypadłości?

Odpowiedź:

Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że 11 z 16 mln pracujących Polaków subiektywnie odczuwa przemęczenie. Uczucie wyczerpania utrzymujące się przez co najmniej 6 miesięcy, któremu towarzyszą objawy przypominające przeziębienie i grypę, sugeruje zespół przewlekłego zmęczenia (z ang. chronic fatique syndrome - CFS).

Przyczyny występowania CFS nie są do końca poznane. Medycyna podaje kilka hipotez dotyczących etiologii schorzenia. Jedna z nich przypisuje je obecności wirusów, takich jak Ross River, Epsteina-Barr, cytomegalii, opryszczki czy Parvovirus B19. Inna wskazuje na powiązania z zaburzeniami immunologicznymi oraz transformującym czynnikiem wzrostu TGF-β. Niektóre badania wykazały, że pacjenci z zespołem przewlekłego zmęczenia mieli alergię na pyłki roślinne, metale i żywność, co mogło powodować kaskadę zaburzeń immunologicznych1.

Wielu badaczy przychyla się do koncepcji, że choroba ma związek z nieprawidłowym stężeniem substancji chemicznych wytwarzanych w obrębie osi podwzgórze - przysadka - nadnercza. System ten odpowiada za kontrolę wielu funkcji fizjologicznych, np. sen, czuwanie czy reakcje na stres. W wielu badaniach zauważono, że osoby z CFS mają niskie stężenie serotoniny i dopaminy w mózgu2. Niektórzy zaś twierdzą, że u podstaw tej choroby mogą leżeć problemy psychiatryczne - jak depresja lub emocjonalna trauma. W efekcie oprócz podawania leków w celu kontrolowania objawów, medycyna konwencjonalna ma niewiele do zaoferowania osobom cierpiącym na zespół przewlekłego zmęczenia.

Lekarze medycyny holistycznej od dawna przychylają się do teorii, że zespół przewlekłego zmęczenia ma wiele możliwych przyczyn, które powodują ten sam skutek - silne stłumienie czynności układu odpornościowego. Znaczącą rolę w chorobie mogą również odgrywać niedobory pokarmowe, dlatego ważne jest, by udać się do specjalisty, który potrafi je zdiagnozować i doradzić odpowiednie dawki stosownych suplementów.

Poniżej opisujemy niektóre naturalne sposoby leczenia, które jak dotąd okazały się skuteczne w terapii zespołu przewlekłego zmęczenia.

Testy alergiczne

Bibliografia

  1. Zhang HY, Liu ZD, Hu CJ, et al. J Formos Med. Assoc 2011, 110 (11): 701-4.
  2. Komaroff Al, Cho TA, Semin Neurol 2011, (2): 325-37
  3. Altern Med Rev, 2001; 6: 450–9
  4. Toxicol Ind Health, 1999; 15: 386–97
  5. Acta Neurol Scand, 1990; 82: 209–16; Acta Neurol Scand, 1999; 99: 112–6; Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids, 2004; 70: 399–401
  6. Lancet, 1991; 337: 757–60; Lancet, 1992; 340: 426
  7. Altern Med Rev, 2000; 5: 93–108
  8. Neuropsychobiology, 1997; 35: 16–23
  9. Ann Allergy Asthma Immunol, 1999; 82: 185–91
  10. Bernard, S. (2004). Zespół przewlekłego zmęczenia. Objawy, leczenie, profilaktyka. Warszawa: Wydawnictwo Klub dla Ciebie
  11. Cochrane Database Syst Rev, 2008; 3: CD001027
  12. https://goo.gl/VEnUwz
  13. Cox, L. (2000). Occupational Therapy and Chronic Fatigue Syndrome. London i Philadelphia: Whurr
  14. Journal of Psychosomatic Research, 42(6), s. 615-624
  15. https://goo.gl/mUqDD2
  16. Powell P, Bentall RP, Nye FJ, Edwards RH. Patient education to encourage graded exercise in chronic fatigue syndrome: 2-year follow-up of randomised controlled trial. Br J Psychiatry. 2004;184:142–146
  17. Clin Rehabil, 2010; 24: 1072–9
  18. BMJ. 2010;340:c1777
  19. J Tradit Chin Med, 2009; 29: 24–8
  20. Zhen Ci Yan Jiu, 2009; 34: 421–8
  21. J Psychosom Res, 2005; 58: 383–7
  22. Tijdschr Psychiatr, 2009; 51: 603–10
  23. J Rehabil Res Dev, 2009; 46: 985–96
  24. J Clin Endocrinol Metab. 2001;86(8):3545–3554
  25. Am J Med. 2006;119(2):167.e23–167.e30
  26. Eur J Clin Invest. 2002;32(11):831–837
  27. J Clin Psychiatry. 2003;64(8):927–935
  28. JAMA. 2004;292(10):1195–1204
  29. Eur J Pain. 2002;6(6):455–466

W pierwszej kolejności Twoja bratowa powinna sprawdzić, czy nie cierpi na alergie lub nietolerancje pokarmowe. W jednym z badań stwierdzono, że po wyeliminowaniu pszenicy, mleka, benzoesanów, azotynów, azotanów, barwników pokarmowych i innych dodatków do żywności ok. 90% pacjentów z CFS odczuło złagodzenie całej gamy chronicznych objawów, takich jak zmęczenie, gorączka, ból gardła, ból mięśni, ból głowy, ból stawów oraz zespół jelita drażliwego (IBS)3.

Zioła

Jako że występowanie chronicznego zmęczenia wiąże się ze stłumionym działaniem układu immunologicznego, jednym z pierwszych kroków powinno być wzmacnianie odporności. W tym celu warto sięgnąć po zioła.

Maca (Lepidium meyenii) korzystnie wpływa na wzmocnienie układu odpornościowego oraz pomaga zapobiegać zmęczeniu. Dodatkowo ma właściwości regeneracyjne. Należy spożywać łyżeczkę sproszkowanej macy do śniadania. Można dodawać ją do sera, tostów, mleka etc.

Pyłek pszczeli znany jest z właściwości rewitalizujących. Poprawia sprawność fizyczną. Można go wymieszać z propolisem lub miodem, dzięki czemu jego działanie na system immunologiczny będzie jeszcze silniejsze. Jedz łyżeczkę pyłku pszczelego na czczo każdego dnia.

Traganek (Astragalus) w medycynie chińskiej znany i wykorzystywany jest od 2 tys. lat. Chińczycy nazywają go huang Qi, co oznacza żółty przywódca. Uważają, że ziele to równoważy siły życiowe, przez co wzmacnia układ odpornościowy i pomaga walczyć z infekcjami. Do szklanki gotującej się wody wrzuć 2 łyżki traganka, a następnie przykryj i odstaw do ostudzenia. Napar pij 2 razy dziennie.

Ziołowa mieszanka Łyżkę cynamonu w proszku, łyżkę startego korzenia imbiru, 8 ziarenek kardamonu, łyżkę miodu oraz 2 łyżki macy gotuj przez 10 min w litrze wody. Następnie usuń z ognia i odstaw do ostudzenia. Pij 2 szklanki wywaru dziennie: jedną z rana, a drugą w południe.

Dieta

Bratowa powinna też zastanowić się nad przejściem na dietę składającą się wyłącznie z produktów organicznych, ponieważ kolejną możliwą przyczyną zespołu chronicznego zmęczenia są pestycydy4. Jednym z powodów schorzenia może być też niski poziom niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). Dowody na to, czy stosowanie suplementów może rzeczywiście złagodzić objawy, są sprzeczne, chociaż w jednym z ostatnich doniesień stwierdzono, że przy suplementacji kwasami omega-3 poprawa następuje w przeciągu 8-12 tygodni5. Chorzy na CFS powinni zwiększyć przyjmowanie NNKT poprzez wprowadzenie do diety większej ilości tłustych ryb, siemienia lnianego lub nawet portulaki, będącej dobrym roślinnym źródłem kwasów tłuszczowych omega-3.

Energii dodaje również dieta bogata w węglowodany. Te proste są szybko przetwarzane w glukozę, którą krew transportuje do wszystkich narządów i mięśni. Dzięki temu odczuwa się natychmiastowy przypływ sił i wigoru. Ale gdy cukier zostanie spalony w komórkach, znów przychodzi zmęczenie. Dlatego, chcąc zapewnić sobie dopływ energii na dłużej, należy jeść produkty zawierające węglowodany złożone (są przetwarzane wolniej niż proste). Znajdują się np. w makaronie, kaszach oraz ryżu.

Magnez

Cierpiący na CFS powinni przebadać się również pod kątem niedoboru magnezu. Niektórzy pacjenci mają niski poziom tego pierwiastka we krwi, a wiele objawów choroby przypomina te towarzyszące niedoborom magnezu3. W kilku przeprowadzonych na niewielką skalę badaniach wykazano, że gdy osobom z deficytem magnezu, które cierpiały na zespół chronicznego zmęczenia, podawano magnez doustnie lub w postaci zastrzyków, objawy choroby uległy złagodzeniu6.

Karnityna

Ten aminokwas jest niezbędny do produkcji energii w centrach energetycznych komórki (mitochondriach), więc jego niedobór może zaburzyć ich działanie, prowadząc do takich objawów jak ogólne zmęczenie, ból mięśni i osłabienie7. W jednym z badań u pacjentów z niskim poziomem karnityny stwierdzono poprawę po przyjmowaniu przez 2 miesiące suplementów zawierających L-karnitynę8.

Witamina B12

Warto także rozważyć przyjmowanie zastrzyków z witaminą B12; w jednym z badań podawanie jej w dawkach 2500-5000 mg co 2. lub co 3. dzień przyniosło poprawę u 80% pacjentów7.

NADH

Dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy (NADH), koenzym lub czynna forma witaminy B3, bierze udział w wytwarzaniu adenozynotrifosforanu (ATP), źródła energii dla ciała, dlatego suplementacja NADH może okazać się pomocna - tak jak w przypadku niemal 30% pacjentów, którzy wzięli udział w jednym z badań9.

Przeciwutleniacze

Uważa się, że stres oksydacyjny odgrywa ważną rolę w CFS, dlatego można spróbować przyjmować przeciwutleniacze, takie jak selen, glutation, N-acetylocysteina, kwas alfa-liponowy, koenzym Q10 i oligomery proantocyjanidynowe (OPC), jak również witaminy C i E. Wszystkie te związki uważane są za pomocne3.

Znajdź czas dla siebie

Innymi krokiem ku lepszemu samopoczuciu jest regularny tryb życia, w którym ustalona jest godzina zasypiania i pobudki. Warto wygospodarować czas dla siebie, aby mieć chwilę na swoje przyjemności, relaks i odpoczynek oraz zmniejszyć obowiązki społeczno-towarzyskie. Dobrze jest też zastanowić się nad możliwościami skrócenia czasu pracy lub nauki. Jak dowodzą badania, pomocne w niwelowaniu zmęczenia może być odprężenie w formie tańca lub dobrej lektury10.

Terapia poznawczo-behawioralna

Ten typ psychoterapii jest często stosowany w leczeniu przewlekle chorych pacjentów. W przeprowadzonym na dużą skalę badaniu przeglądowym stwierdzono, że u osób poddanych terapii poznawczo-behawioralnej istniało większe prawdopodobieństwo, że będą czuć się mniej zmęczone pod koniec leczenia niż te, które objęte były opieką lekarza pierwszego kontaktu11. Wniosek ten wysunięto na podstawie badań Cochrane, w których brało udział 1043 pacjentów chorych na zespół przewlekłego zmęczenia. Wyniki badań wskazały, że 40% chorych osób udało się wyleczyć dzięki terapii behawioralno-poznawczej.

Przytoczyć tutaj można również badania Sheeresa i współpracowników, w których zauważono poprawę kondycji u 55-70% z tym syndromem. Sam stosunek podejść terapeutycznych i ich procentowa skuteczność przedstawia się w następujący sposób: 48% skuteczności terapii behawioralno-poznawczej i 27% pozostałych form terapii12. Terapia behawioralno-poznawcza koncentruje się na 2 sferach. Sfera poznawcza dotyczy zmian czy negatywnych sposobów myślenia, rozwiązania problemów osobistych, społecznych, które wpływają na obniżenie jakości funkcjonowania. Natomiast głównym celem sfery behawioralnej jest wzrost aktywności i umiejętności relaksacji13.

W aspekcie behawioralnym terapia ukierunkowana jest na stopniowe wznowienie aktywności, przy użyciu jasno zdefiniowanych, niewielkich i przewidywalnych celów14. Stopniowe wznowienie aktywności jest tutaj kluczowe. Program ćwiczeń powinien być dostosowany indywidualnie do każdego chorego. Chodzi o to, by przekonany o całkowitym wyleczeniu pacjent nie rzucił się w wir zaniedbanych wcześniej aktywności, starając się nadrobić zaległości życiowe, to bowiem może spowodować nawrót choroby. Dlatego konieczne jest stopniowe wznawianie aktywności polegające na indywidualnym ustaleniu programu ćwiczeń, który jest monitorowany przez terapeutę i ewentualnie modulowany.

Metoda Elizabeth Trup

Psycholog ta sama doświadczyła zespołu przewlekłego zmęczenia. Terapia, którą zastosowała z powodzeniem na sobie, polega na zadbaniu o siebie i całkowitej relaksacji dzięki hydroterapii, aromaterapii, masażowi i zmianie diety. Według niej eliminacja obawy o kondycje zdrowotną może nieść wydolze sobą wzrost aktywności, a pacjent może odzyskać siłę i sprawność15.

Metoda GET

Istnieją solidnie potwierdzone dane odnoszące się do korzyści ze stosowania terapii opartej na stopniowaniu intensywności ćwiczeń fizycznych (z ang. graded exercise therapy - GET). Obejmuje ona stopniowy wzrost aktywności fizycznej w nadziei na poprawę funkcjonowania pacjenta. W próbie klinicznej z doborem losowym wykazano, że ta metoda była równie skuteczna jak terapia behawioralno-poznawcza w zakresie poprawy zmęczenia oraz innych wspomnianych wcześniej aspektów upośledzenia funkcjonowania, z wyjątkiem depresji.

W próbie tej zachęcano uczestników, aby stopniowo, przez 52 tygodnie, wydłużali czas trwania aktywności fizycznej, aż do osiągnięcia docelowego poziomu wynoszącego 30 min lekkiego wysiłku fizycznego przez 5 dni w tygodniu, uważając jednocześnie, aby nie przekroczyć docelowej wartości częstości akcji serca i uniknąć przećwiczenia. Większość pacjentów wybrała spacer jako formę aktywności. Po osiągnięciu zakładanego celu pacjenci nadal pracowali raz w miesiącu z nadzorującymi ich fizjoterapeutami nad zwiększeniem intensywności wykonywanych przez nich ćwiczeń aerobowych.

W kilku innych badaniach stwierdzono jednakowe wyniki16. W jednym z nich odkryto, że zarówno stopniowane ćwiczenia aerobowe, jak i progresywny trening wytrzymałościowy znacznie poprawiały wydolność fizyczną i jakość życia, choć tylko aerobik zmniejszał zmęczenie i depresję17.

Rehabilitacja pragmatyczna

W jednym z badań wykazano, że metoda edukacji pacjentów znana jako rehabilitacja pragmatyczna, prowadzona przez specjalnie wyszkolone pielęgniarki, przynosi poprawę w zakresie zmęczenia w przypadku osób z CFS; jednak poprawa ta nie utrzymała się po upływie 70 tygodni. Metoda ta obejmowała edukację pacjenta na temat CFS, po której negocjowano plan leczenia polegający na stopniowym zwiększaniu aktywności18. Chociaż rehabilitacja pragmatyczna wydaje się atrakcyjna w związku z tym, że nie wymaga konsultacji z ekspertem, określenie, czy rezultaty tej metody mogą utrzymywać się dłużej, wymaga większej ilości potwierdzonych danych.

Joga

Twoja bratowa może spróbować tych dwóch ćwiczeń. Umieść 1-2 poduszki przy ścianie. Połóż się na plecach, układając biodra na poduszkach i opierając uniesione nogi o ścianę. Rozstaw lekko stopy. Ręce ułóż wzdłuż tułowia (dłonie grzbietami do dołu). Zamknij oczy i przez minutę głęboko oddychaj. Usiądź na podłodze. Za plecami ułóż poduszkę. Dwie inne (mniejsze) poduszki połóż po bokach kolan. Ugięte kolana rozłóż tak, by spoczęły na poduszkach. Złącz podeszwy stóp. Połóż plecy i głowę na poduszce. Ułóż ręce po bokach tułowia, dłonie grzbietami do dołu. Zamknij oczy i oddychaj głęboko przez minutę.

Masaż

Może przynieść ulgę w większości objawów CFS, takich jak ból, depresja, lęk i problemy ze snem. W chińskim badaniu jedna z jego wersji orientalnych, zwana "inteligentnym masażem żółwia", nie tylko łagodziła fizyczne objawy chronicznego zmęczenia, lecz także poprawiała działanie układu odpornościowego19.

Akupunktura

Twoja bratowa może też spróbować tej tradycyjnej chińskiej techniki. Zgodnie z przeglądem badań może być ona skuteczna w zespole przewlekłego zmęczenia20. Terapeutyczna sauna Ponieważ jedną z przyczyn choroby jest nadmierne obciążenie organizmu toksynami, seria zabiegów suchej sauny z zastosowaniem promieni podczerwonych przy temperaturze 60°C może przynieść ulgę w najpowszechniejszych objawach (zmęczeniu, bólu, kłopotach ze snem, a nawet przy niewielkiej gorączce)21.

Techniki relaksacyjne

Stres może odgrywać kluczową rolę w rozwoju zespołu przewlekłego zmęczenia22, dlatego wszystko, co Twoja bratowa zrobi, by zmniejszyć zarówno ten fizyczny, jak i psychiczny, może mieć dobroczynny wpływ na występujące u niej objawy. Udowodniono, że tai-chi, joga i medytacja skutecznie redukują stres.

Równowaga

Osoby cierpiące z powodu chronicznego zmęczenia powinny starać się żyć w swoim własnym rytmie, zachowując optymalną równowagę między planowanymi okresami aktywności i odpoczynku. Teoretycznie jeśli osoby z CFS mądrze spożytkują ograniczoną ilość energii, jaką dysponują, jej poziom powinien się w końcu podwyższyć. W jednym z badań stwierdzono, że 3 tygodnie samodzielnego kontrolowania rytmu pracy i odpoczynku prowadziło do niewielkiej poprawy dotyczącej nasilenia objawów i codziennego funkcjonowania23.

Leczenie farmakologiczne

Większość medykamentów stosowanych w przypadku CFS nie daje efektów. Potwierdzają to rozczarowujące wyniki w próbach klinicznych. Brakuje dobrych potwierdzonych danych wspierających stosowanie leków przeciwwirusowych, hydrokortyzonu lub fludrokortyzonu; istnieją na ten temat jedynie małe lub słabo zaprojektowane badania24. Jak wykazały próby kliniczne, do poprawy nie prowadziły też: metylfenidat25, melatonina26, citalopram (stosowany w przypadku pacjentów bez depresji)27 oraz galantamina28.

W jednym z badań wykazano umiarkowaną poprawę kliniczną w przebiegu CFS po leczeniu toksoidem gronkowcowym. Autorzy wysnuli teorię, że leczenie stymulowało u chorych osłabiony układ odpornościowy oraz - w rezultacie - prowadziło do poprawy w zakresie odczuwanego przez pacjentów zmęczenia. Niestety po zaprzestaniu podawania leku dolegliwości powracały29.

Zobacz też:

Zobacz także

Naturalne środki przeciwbólowe

Naturalne środki przeciwbólowe

Mam cukrzycę typu 2, a niedawno zdiagnozowano u mnie neuropatię cukrzycową. Zaczęło się od tego, że przestałam czuć w stopach ciepło i zimno, a potem nagle doszedł do tego ostry, piekący ból stóp i nóg. Odczuwam też ból, gdy czegoś dotknę, nawet bardzo lekko. Czy jest Pan w stanie doradzić jakiś naturalny środek, który mógłby mi pomóc?

Suplementy na mocne kości

Suplementy na mocne kości

Niedawno przeszłam dość łagodną menopauzę, zatem przykładam teraz szczególną uwagę do stanu moich kości, aby uniknąć osteoporozy. Chodzę na siłownię, regularnie przyjmuję suplementy wapnia i witaminy D oraz stosuję zdrową dietę, a mimo to w ciągu ostatnich 10 miesięcy 3 razy zdarzyło mi się złamanie kości. Dlaczego tak się dzieje? Czy robię coś nie tak?

Spowolnić chorobę Alzheimera

Spowolnić chorobę Alzheimera

Moja żona, jej tata oraz mój własny ojciec wykazują oznaki spadku sprawności umysłowej. Sytuacja pogarsza się z każdym miesiącem. Czy mógłby Pan polecić jakieś domowe sposoby na zatrzymanie lub nawet odwrócenie okropnych skutków choroby Alzheimera?

Jak żyć długo i szczęśliwie

Jak żyć długo i szczęśliwie

Jestem emerytowanym żołnierzem. Moja żona odeszła 9 miesięcy temu. Była wierną czytelniczką Waszego pisma, które nadal przychodzi do mnie pocztą. Z zainteresowaniem czytam rubrykę o domowych sposobach na różne dolegliwości, chociaż mnie samemu akurat nic nie dolega. Ogólnie rzecz biorąc, jestem zdrowym 65-latkiem o żelaznej dyscyplinie: nie palę, prawidłowo się odżywiam, a alkohol zdarza mi się pić niezwykle rzadko. Czy mógłby Pan podsunąć mi jakieś porady, jak żyć jeszcze dłużej i jeszcze zdrowiej?

Zdrowy sen bez chrapania

Zdrowy sen bez chrapania

Mój mąż bardzo głośno chrapie, co jest tak uciążliwe, że czasami muszę sypiać w pokoju gościnnym. Czy możne Pan nam jakoś pomóc?

Raport specjalny

Prawa pacjenta

Prawa pacjenta

 

 

Nowości

Odkryto geny powiązane z ADHD

Odkryto geny powiązane z ADHD

11 grudzień 2018

Wydanie tabletowe

Tablet O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą App Store