Próchnica - zapobieganie, dieta

Pytanie:

 Podczas ostatniej kontroli dentystycznej okazało się, że mam próchnicę. Trochę się zdziwiłam, ponieważ od dziecka myję zęby 2 razy dziennie i regularnie chodzę do stomatologa, więc byłam pewna, że uda mi się uniknąć tego problemu. Co powinnam robić, by zwalczyć próchnicę bez konieczności zabiegów?

Odpowiedź:

Wbrew pozorom problem, o którym piszesz, jest powszechny i dotyczy niemal wszystkich z nas, i na pewno nie wolno go bagatelizować. Brak kontroli nad postępem próchnicy prowadzi do powstania ubytków, co rodzi konieczność preparacji tkanek i założenia wypełnienia. Odbudowa tkanek zęba nie zapewnia jednak ostatecznego rozwiązania problemu - kluczową rolę wciąż odgrywa utrzymanie równowagi między czynnikami próchnicotwórczymi a tymi, które hamują demineralizację tkanek zęba i wspomagają procesy naprawcze.

Dlatego tak istotne jest rygorystyczne przestrzeganie zaleceń profilaktycznych uwzględniających właściwe nawyki dietetyczne i higieniczne.

Na rozwój próchnicy wpływają 4 podstawowe czynniki:

  • odpowiednia flora bakteryjna,
  • genetyczna podatność tkanek zęba,
  • obecność substratu dla bakterii (czyli węglowodanów) oraz
  • czas, w jakim bakterie wytwarzające kwasy działają na tkanki1.

Podstawowe znaczenie w tym procesie ma płytka nazębna, czyli skupisko bakterii pokrywających powierzchnię zęba, osadzonych w podłożu zbudowanym z polimerów pochodzenia bakteryjnego lub ślinowego. Spośród mikroorganizmów zasiedlających jamę ustną najbardziej zaangażowane w wywoływanie i rozwój próchnicy są paciorkowce, głównie Streptococcus mutans i S. sobrinus. Ich szczególne znaczenie wynika z faktu, że wykorzystując sacharozę, wytwarzają one wielocukry budujące szkielet płytki nazębnej. To one ułatwiają przyleganie bakterii do powierzchni szkliwa, doprowadzają do wytworzenia stabilnego połączenia między nimi a błoną nazębną, a także stanowią rezerwę węglowodanową do dalszych przemian metabolicznych w sytuacji niedoboru cukru w pożywieniu2.

Drobnoustroje obecne w płytce nazębnej wykorzystują cukier, a produktem ubocznym jego metabolizowania są kwasy, których obecność w jamie ustnej obniża pH i sprzyja inicjowaniu uszkodzeń szkliwa i zębiny.

To dlatego w wielu badaniach odnotowywano współistnienie próchnicy i otyłości - w dużej mierze ze względu na podobne czynniki predysponujące do obu tych dolegliwości, na czele z nieprawidłowymi nawykami żywieniowymi, czyli dietą obfitującą w węglowodany (nie tylko słodkie przekąski, ale i "ukryty" cukier, np. w chipsach, ketchupie czy gazowanych napojach).

Naturalnym buforem, który ma normalizować pH jamy ustnej, a także oczyszczać powierzchnię zębów, jest ślina, której niedobór przyczynia się do wzrostu akumulacji płytki nazębnej, powolnego usuwania cukrów z jamy ustnej oraz rozwoju ognisk próchnicowych4. Fizjologicznie nocą jej wydzielanie jest mniejsze, a co za tym idzie - spadają możliwości obrony przed próchnicotwórczym działaniem zalegających resztek pokarmowych. Dlatego też po wieczornym umyciu zębów nie należy sięgać po przekąski czy napoje (prócz wody).

Jednak skuteczność tego naturalnego bufora mogą zaburzać również inne czynniki nasilające się z wiekiem. Obok naturalnego spadku wydzielania śliny w nocy pojawiają się jego zaburzenia za dnia, związane głównie z farmakoterapią stosowaną w leczeniu chorób ogólnoustrojowych. Do preparatów o takim działaniu zaliczamy m.in. leki przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne, uspokajające, przeciwhistaminowe, hipotensyjne, moczopędne, przeciwwymiotne, wykrztuśne, stosowane w chorobie Parkinsona oraz środki nasenne. Również niektóre choroby, jak cukrzyca, nadciśnienie czy nadczynność tarczycy, ograniczają produkcję śliny5.

Choć nieestetyczne czarne plamki na zębach kojarzymy zwykle z wiekiem dziecięcym, to osoby starsze są szczególnie narażone na rozwój próchnicy - zarówno w obrębie koron, jak i korzenia6. Przyczyny powstawania jej ognisk są zbliżone do tych inicjujących zmiany w obrębie szkliwa, jednak specyfika i przebieg choroby korzenia są odmienne: zmiany powstają wieloogniskowo i często łączą się w rozległe, okrężne pasma okalające korzenie zębów. Ze względu na niższy poziom minerałów w cemencie i zębinie niż w szkliwie, tkanki te szybciej ulegają destrukcji. Ponieważ ignorowana próchnica będzie się pogłębiać, istotna jest regularna kontrola stanu zębów - odpowiednio wczesna interwencja pozwoli uniknąć nie tylko borowania, ale również rozwoju zapalenia miazgi zęba i konieczności leczenia endodontycznego (kanałowego).

Myj zęby

Choć może wydać się to banałem, jako podstawową metodę zapobiegania chorobom jamy ustnej należy wymienić szczotkowanie zębów co najmniej 2 razy dziennie. Trzeba robić to co najmniej przez 2 min. Najlepsze efekty u większości osób dorosłych wydaje się dawać metoda roll ("dziąsło-zęby"). Ustaw szczoteczkę na dziąśle pod kątem 45º, włosiem skierowanym w kierunku korzenia zęba. Następnie wykonuj ruchy obrotowo-wymiatające (najpierw w obrębie dziąsła, a później korony zęba - wykonanie ruchu odwrotnego spowoduje wciśnięcie resztek pokarmowych między ząb a dziąsło).

Dobierz szczoteczkę

Ważne jest również to, czym myjesz zęby. Szczoteczka powinna być dopasowana do wieku i stanu zębów. Zwykle zaleca się te o średniej twardości, które nie grożą zranieniem dziąsła, ale nadal pozwalają dość dokładnie oczyścić jamę ustną. Szczoteczki elektryczne: obrotowe (wykorzystujące technologię oscylacyjno-rotacyjną) oraz soniczne (łączące szybkie ruchy włókien o częstotliwości dźwiękowej z ruchami wymiatającymi) są skuteczniejsze od manualnych w redukcji płytki nazębnej, zwłaszcza w trudno dostępnych miejscach7. Trzeba jednak pamiętać, że wymagają mniejszego nacisku na zęby, ponieważ po kilku latach używania mogą powodować większe ich ścieranie8.

Czyść język

Ponieważ resztki pokarmowe gromadzą się również na języku, gdzie stają się źródłem nieprzyjemnego zapachu, warto wybrać szczoteczkę, która na drugiej stronie główki ma tarczkę z miękkimi plastikowymi wypustkami do jego oczyszczania. Innymi urządzeniami przeznaczonymi do tej czynności są skrobaczki.

Stosuj nitkę dentystyczną

Pozwala ona usunąć resztki pokarmowe z przestrzeni międzyzębowych oraz płytki poddziąsłowej, a dodatkowo może dostarczać substancji o działaniu przeciwpróchnicowym lub antybakteryjnym. Nitki powinno się używać przed szczotkowaniem zębów, przynajmniej raz dziennie (wieczorem). Nitkę dentystyczną należy wprowadzać pod kątem 45º i nie wykonywać poziomych ruchów piłujących (jedynie góra-dół), aby nie doprowadzić do urażenia dziąsła9.

Guma z ksylitolem

Idealnym rozwiązaniem jest mycie zębów po każdym posiłku. Kiedy nie ma takiej możliwości, warto chociaż przepłukać jamę ustną wodą bądź użyć gumy do żucia z ksylitolem. Zwiększa to wydzielanie śliny, neutralizuje kwasy, zapobiega odkładaniu się płytki bakteryjnej oraz redukuje próchnicotwórcze bakterie i remineralizuje szkliwo10.

Dieta

Ponieważ próchnicotwórcze bakterie żywią się cukrem, przede wszystkim unikaj słodkich przekąsek i napojów oraz tych słonych z dodatkiem węglowodanów (np. chipsów). Pieczywo i inne produkty zbożowe (kasze, ryż, płatki), ziemniaki i miód spożywaj z umiarkowaną częstotliwością, ponieważ co prawda zawierają cenne dla organizmu składniki odżywcze, ale jednocześnie mogą sprzyjać rozwojowi ubytków. Zadbaj z kolei o to, by Twoja dieta była bogata w składniki korzystnie wpływające na zęby, czyli wapń, witaminę D,i fosfor. Uwzględniaj w jadłospisie zwłaszcza niesłodzone produkty mleczne, ryby morskie, warzywa, drób, jaja i zieloną herbatę.

Owoce

Badania przeprowadzone na zwierzętach nad wpływem spożywania świeżych owoców na rozwój próchnicy wykazały, że pomimo obecności sacharozy, fruktozy i maltozy owoce nie sprzyjają jej powstawaniu ze względu na zawartość zróżnicowanych polifenoli i stymulowanie wydzielania śliny. Jednakże nie dotyczy to wszystkich gatunków w tym samym stopniu - o ile cytrusy są bezpieczne, o tyle banany i winogrona mogą powodować rozwój choroby. Niemniej przyjmuje się, że próchnicotwórcze oddziaływanie różnych owoców oraz warzyw jest znacznie niższe niż samej sacharozy11. Wystarczy zatem jeść je z umiarem.

Przyprawy

Oprócz samego menu ważne jest to, co do niego dodajesz. Przykładowo goździki, będące istotnym źródłem flawonoidów oraz działające przeciwbakteryjne i przeciwzapalnie, hamują wzrost S. mutans12. Z kolei zawarte w cynamonie olejek i aldehyd hamują szerokie spektrum bakterii jamy ustnej, a ekstrakt imbiru zmniejsza ich liczbę w biofilmie, ponieważ ogranicza adhezję i syntezę nierozpuszczalnych glukanów13. Podobnie gałka muszkatołowa zawiera związek polifenolowy - macelignan - który działa antybakteryjnie i redukuje powstawanie biofilmu14.

Rodzynki

Suszone winogrona zawierają co prawda cukry proste, ale nie sacharozę, dlatego mogą zapobiegać próchnicy. Są przy tym bogate w fitochemikalia i antyoksydanty, w tym kwasy oleanolowe, które pomagają powstrzymać rozwój bakterii15. Naukowcy zalecają, aby spożywać rodzynki w codziennym śniadaniu, ponieważ mogą one wpływać na rozprzestrzenianie się bakterii i zapobiegać ich przywieraniu do szkliwa, choć wymaga to dalszych badań.

Mleko

To cenne źródło składników przeciwpróchnicowych, takich jak wapń, fosforany, kazeina i lipidy, ale również substancji bioaktywnych, które mogą hamować metabolizm bakterii S. mutans, zmniejszać ich przyleganie oraz obniżać demineralizację16. Najlepiej przy tym sięgać po produkty jak najbardziej naturalne. W jednym z badań zwierzęta karmione samym mlekiem miały zdecydowanie mniejszą próchnicę niż te pojone smakowym lub słodzonym (z wyjątkiem czekoladowego), a dalsza analiza doprowadziła do wniosku, że mleko smakowe zawierające 5% sacharozy ma umiarkowany potencjał próchnicotwórczy17.

Herbata

Polifenole obecne w tym naparze mogą oddziaływać na bytującą w jamie ustnej mikroflorę, powodując hamowanie wzrostu i metabolizmu bakterii próchnicotwórczych. W warunkach in vitro stwierdzono działanie antybakteryjne wyekstrahowanych z czarnej i czerwonej herbaty polifenoli wobec bakterii S. mutans i S. sobrinus oraz zmniejszanie proporcji bakterii produkujących kwasy18. Z kolei płukanie jamy ustnej przez tydzień 3 razy dziennie ekstraktem zielonej herbaty powodowało istotne zmniejszenie kolonii S. mutans19. Picie tego napoju po posiłku zawierającym węglowodany może sprzyjać utrzymaniu odczynu płytki powyżej poziomu demineralizującego i zapobiegać rozwojowi próchnicy.

Mała czarna i zielona

Ekstrakty kawy zielonej i palonej (gatunków Coffea arabica i Coffea rabusta) zakłócają przyleganie próchnicotwórczych bakterii do płytki i hamują działanie glukozylotransferazy przenoszącej resztki cukrowe20. Podobne działanie wykazują wodne roztwory handlowo dostępnej kawy, zarówno mielonej ziarnistej, jak i rozpuszczalnej. U osób przez wiele lat pijących małą czarną obserwuje się niższe wartości PUWZ, czyli indywidualną intensywność próchnicy, niż u tych, które nie spożywają jej wcale lub dodają do niej cukier i mleko21.

Czekolada

Choć słodycze to jeden z czynników powodujących próchnicę, zawartość w nich kakao może w pewnej mierze hamować rozwój choroby. Obecne w nim polifenole istotnie redukują powstawanie biofilmu i produkcję kwasów przez bakterie22. Sugeruje to, że dodanie ekstraktu kakao do próchnicotwórczego pożywienia może ułatwić kontrolowanie ubytków.

Żurawina

Żurawina hamuje przyczepianie się i tworzenie biofilmu przez S. mutans, obniża produkcję kwasów oraz redukuje próchnicotwórczą mikroflorę jamy ustnej. W jednym z badań stwierdzono, że sok żurawinowy blokuje jej przyleganie, a przez to hamuje rozwój biofilmu i produkcję kwasów bakteryjnych23.

Propolis

Płukanie jamy ustnej 3 razy dziennie przez 7 dni roztworem propolisu (bez zmiany nawyków higienicznych i żywieniowych) zmniejszyło liczebność próchnicotwórczych bakterii u ok. 50% badanych24. Również dodanie go do pasty do zębów przyniosło podobny efekt. To dlatego, że ta substancja wykazuje znaczną aktywność antybakteryjną wobec drobnoustrojów jamy ustnej, hamuje przyleganie S. mutans oraz zmniejsza syntezę bakteryjnych glukanów.

Potentilla erecta

Wyciąg z kłącza pięciornika kurze ziele silnie hamuje ogólną aktywność glukozylotransferaz (GTF) odgrywających kluczową rolę w procesie powstawania próchnicy zębów, a także redukuje przyczepność wielocukrów do twardych powierzchni25. Oznacza to, że roślina może zmniejszać kolonizację szkodliwych bakterii. Obniżenie aktywności GTF zaobserwowano też w przypadku owoców dzikiej róży, liści porzeczki czarnej i orzecha włoskiego oraz kłącza tataraku, ale efekt był znacznie słabszy niż przy pięciorniku.

Jabłka

Na aktywność GTF wpływają również polifenole wyizolowane z jabłek, co wykazano w badaniach in vitro: hamowały one syntezę produkowanych przez paciorkowce S. mutans glukanów oraz zależne od sacharozy przyleganie komórek bakteryjnych26. Jednak nie należy przesadzać, ponieważ inni naukowcy zaobserwowali u osób spożywających duże ilości jabłek większą liczbę zębów dotkniętych próchnicą w porównaniu z grupą kontrolną27.

Olejki eteryczne

To podstawowy składnik preparatów do płukania ust. Najczęściej stosowane są olejki miętowy, tymiankowy, eukaliptusowy i wintergrinowy - wszystkie mają właściwości przeciwzapalne i antyseptyczne. Płyny zawierające olejki eteryczne przenikają do głębokich warstw płytki nazębnej, gdzie niszczą ściany komórek bakteryjnych i hamują aktywność enzymów, co powoduje rozluźnienie biofilmu w miejscach trudno dostępnych dla szczoteczki28. Z kolei w przypadku niewystarczającej produkcji śliny można sięgnąć po płyny do higieny jamy ustnej z fluorem lub siemieniem lnianym29.

Olej kokosowy

W jednym z badań 60 nastolatków z zapaleniem dziąseł wywołanym płytką nazębną przez 30 dni codziennie po myciu zębów płukało jamę ustną olejem kokosowym. Po 7 dniach zarówno zapalenie, jak i sama płytka zaczęły wyraźnie zanikać, a później nadal stopniowo ulegały redukcji30. Rozprowadzanie w jamie ustnej oleju kokosowego to metoda ajurwedyjska, która ma wykazywać działanie odtruwające.

Domowa płukanka - przepis

Wymieszaj dokładnie 250 ml wody z kranu oraz 1/4 łyżeczki (1 ml) sody oczyszczonej. Dodaj kilka kropli olejku cynamonowego lub goździkowego, przelej płukankę do butelki i zakręć. Używaj jej tylko przez dobę od sporządzenia. Według badań zarówno olejek goździkowy, jak i cynamonowy są skuteczne w zwalczaniu szkodliwych bakterii jamy ustnej31.

Bibliografia

  1. Nowa Stomatol 2011; (2): 56-61
  2. FEMS Microbiol Lett 1998; 161: 331-6; Carbohydr Res 1974; 38: 374-81
  3. Eur J Med Res 2004; 9: 400-4; Community Dent Oral Epidemiol 1989; 17: 289-91; Eur J Oral Sci 2008; 116: 37-43; J Dent Res 1990; 69: 1564-6
  4. Nowa Stomatol 2017; 22 (3): 142-147
  5. J Stoma 2014; 67 (2): 175-194; Nowa Stomatol 2013; 1: 40-45; Int J Oral Maxillofac Surg 2014; 43 (4): 498-505
  6. Am Fam Physician 2008; 78 (7): 845-852; Adv Dent Res 2012; 24 (2): 36-40
  7. Am J Dent 2013; 26 (2): 68-74; J Clin Dent 2013; 24 (2): 55-61
  8. PLoS One. 2017; 12 (2): e0172060
  9. Z. Jańczuk, Profilaktyka profesjonalna w stomatologii, PZWL, Warszawa 2001, s. 57-58
  10. Clin Cosmet Investig Dent 2014; 6: 89-94
  11. J Dent Res 1996; 45: 1551-1561
  12. Asian Pac J Trop Med 2011; 4: 814-818
  13. Acta Biomed 2011; 82:197-199; BMC Microbiol 2015; 15:1
  14. Phytomedicine 2006; 13:261-266
  15. Contemp Clin Dent 2013; 4 (2): 131
  16. Eur J Nutr 2012; 51 (suppl. 2): S15-S25
  17. J Contemp Dent Pract 2015; 16: 42-47
  18. J Food Drug Analysis 2012; 20 (suppl. 1): 270274; Pharmacogn Rev 2013; 7: 152-156
  19. J Med Food 2011; 14: 907-911
  20. Internet J Dent Sci 2009; 7: 2-5
  21. J Conserv Dent 2009; 12: 17-21
  22. J Indian Soc Pedod Prev Dent 2016; 34: 10-16; Biosci Biotechnol Biocem 2003; 67: 2567-2573
  23. Caries Res 2006; 40: 20-27; Dent Open 2015; 2: 112-120
  24. J Appl Oral Sci 2007; 15: 420-423; Ethiop J Health Sci 2015; 25: 9-16
  25. Nowa Stomatol 2003; (4): 163-167
  26. J Agric Food Chem. 2000 Nov;48(11):5666-71
  27. Clin Prev Dent 1989; 11: 8-12
  28. J Essent Oils Res1988; 1: 119-128; Biofilms 2001; 1: 5-12. J Dent Res 1989; 68: 412
  29. Curr Iss Pharm Med Sci 2012; 25 (1): 52-54
  30. Niger Med J, 2015; 56: 143–7
  31. Asian Pac J Trop Med, 2011; 4: 814-8; Acta Biomed, 2011; 82: 197-9

Zobacz także

5 sposobów na młodą skórę

5 sposobów na młodą skórę

Młoda skóra to nie tylko piękny wygląd, ale też zdrowy organizm. Jak zadbać o nasz największy organ?

Roślinna ochrona przed promieniowaniem słonecznym

Roślinna ochrona przed promieniowaniem słonecznym

Rośliny umieją chronić się przed szkodliwym promieniowaniem UV. Dodatkowo zawierają wiele substancji, które mogą być przydatne do pielęgnacji skóry również po kąpielach słonecznych. Które rośliny mają największy potencjał ochronny przed promieniowaniem UV?

6 sposobów na zdrowe oczy

6 sposobów na zdrowe oczy

Słońce oddziałuje negatywnie nie tylko na skórę, ale i na narząd wzroku. Jakie są naturalne sposoby ochrony wzroku?

Naturalne afrodyzjaki: 6 roślin

Naturalne afrodyzjaki: 6 roślin

Które zioła i przyprawy pozwolą nam na nowo cieszyć się seksem?

8 sposobów na zdrowe stawy

8 sposobów na zdrowe stawy

Które naturalne składniki pożywienia przynoszą ulgę stawom i usprawnianą ich pracę?

Narzędzia
Ikona wagi
Sprawdź swoje BMI
Nasz kalkulator pozwoli oszacować czy masa ciała jest prawidłowa
Szczególnie polecamy
Co wpływa na przyswajalność magnezu?

Co wpływa na przyswajalność magnezu?

Ten ważny pierwiastek uczestniczy w wielu funkcjach organizmu. Jaki suplement...

Raport specjalny

Schudnij na lato!

Schudnij na lato!

Nowości

Orzechy włoskie obniżają ciśnienie krwi

Orzechy włoskie obniżają ciśnienie krwi

20 sierpień 2019

Wydanie tabletowe

Tablet O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą App Store