Osteoartroza. Jak złagodzić objawy zwyrodnienia stawów?

Nowe odkrycia pokazują, że osteoartroza może być w większości przypadków spowodowana nie zużyciem się stawów, a stanem zapalnym.

Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda dokonali przełomowego odkrycia, które grozi zdemaskowaniem, jak bardzo błędnie medycyna pojmowała do tej pory osteoartrozę. Lekarze bardzo długo zakładali, że chorobę powoduje przede wszystkim uraz lub mechaniczne zużycie stawu, podobnie jak to się dzieje w przypadku zużytego elementu maszyny. Jednak, jak sugerują naukowcy ze Stanforda, choroba, która wydaje się być mechanicznym zużyciem, faktycznie może być spowodowana tzw. procesem zapalnym niskiego stopnia.

W 2011 r. prof. nadzw. William Robinson, biolog i reumatolog oraz jego współpracownicy ze Stanforda przeprowadzili badania pokazujące, że w tkance stawu objętego osteoartrozą obecna jest zwiększona liczba migrujących komórek zapalnych, które wydzielają określone substancje we wczesnych fazach rozwojowych choroby.

Substancje te inicjują tzw. "kaskadę dopełniacza", czyli ciąg reakcji chemicznych, który ostatecznie doprowadza do ataku, spotęgowanego przez własne siły obronne organizmu - zwykle rozwijane przeciw wrogim mikroorganizmom -  tym razem wymierzone przeciw własnym stawom.

Co prawda lekarze obserwowali dowody istnienia procesu zapalnego w komórkach pacjentów z artretyzmem, (choć bynajmniej nie w takiej ilości jak w reumatoidalnym zapaleniu stawów), jednak odkrycie zespołu naukowców ze Stanforda obecności komórek zapalnych we wczesnych fazach choroby, jeszcze zanim pojawią się jej objawy, sugeruje, że proces zapalny jest także kluczowym czynnikiem rozwoju osteoartrozy.

Może to oznaczać, że osteoartroza, podobnie jak reumatoidalne zapalenie stawów, jest schorzeniem autoimmunologicznym - takim, w którym organizm atakuje własne komórki. Tłumaczyłoby to także, dlaczego osteoartroza nie jest jedynie chorobą wieku starczego, a w wielu przypadkach zaczyna się u osób po 40. roku życia.

Osteoartroza może być spowodowana tzw. procesem zapalnym niskiego stopnia

Robinson i jego zespół wykorzystali zaawansowane metody badań laboratoryjnych do porównania ilości białka w mazi stawowej pacjentów cierpiących na osteoartrozę, z poziomem białka w stawach osób zdrowych. Odkryli oni zwiększoną ekspresję genów aktywujących białka zapalne, podwyższony poziom białek pobudzających układ dopełniacza i zmniejszoną liczbę białek pełniących funkcje obronne.

Naukowcy, próbując dociec, w jaki sposób w wyniku takiego procesu dochodzi do uszkodzenia tkanki stawów zarówno u zwierząt, jak i u ludzi, odkryli kępki białek, tzw. kompleks atakujący błonę (ang. membrane attack complex, MAC), swoistą broń jądrową układu dopełniacza, która wiąże się z komórkami chrząstki stawowej. Zwykle MAC rezerwuje siły na atak wymierzony w błony komórek zainfekowanych przez wirusy i bakterie, natomiast związanie się z komórkami chrząstki powoduje, że uwalniają one więcej białek układu dopełniacza oraz substancji i enzymów zapalnych niż zwykle.

Proces ten doprowadza ostatecznie do zniszczenia przestrzeni międzykomórkowych chrząstki stawowej. Produkt jej rozpadu - tzw. fibromodulina - nieustannie "załącza" cykl reakcji układu dopełniacza, przez co kontynuowany jest proces niszczenia.

Kiedy naukowcy przebadali stawy zwierząt, u których rozwinęła się artroza, znaleźli powiązanie między stopniem, w jakim dochodziło do atakowania przez układ dopełniacza, a upośledzeniem funkcji stawu - im bardziej aktywny był układ dopełniacza, tym większa nieprawidłowość w poruszaniu się zwierzęcia.¹

Takie dyskretne pobudzanie układu dopełniacza przyczynia się do rozwoju chorób degeneracyjnych, w tym choroby Alzheimera i zwyrodnienia plamki. Wyniki, jakie uzyskaliśmy, sugerują, że osteoartroza może zostać dołączona do tej listy - mówi Robinson.²

Robinson uważa ich odkrycie za zmianę paradygmatu sposobu postrzegania przez medycynę choroby zwyrodnieniowej stawów. Obecne stanowisko medycyny jest takie, że osteoartroza jest nieuleczalna, a standardowe zalecenia ograniczają się do zrzucenia nadwagi, ćwiczeń i zażywania wielu leków mających zwalczyć ból i przypuszczalnie także proces zapalny (patrz - ramka "Tylko nie przeciwzapalne") oraz oczekiwania na operację wszczepienia protezy stawu. Terapia jest balansowaniem między zwalczaniem bólu a unikaniem zbyt wielu działań niepożądanych wynikających ze szkodliwego wpływu leków na serce i wątrobę.

Nowe odkrycia wywarły ogromny wpływ na podejście medycyny do osteoartrozy. W przeciwieństwie do traktowania jej jako nieodłącznego elementu starzenia, naukowcy ze Stanforda sugerują, że to styl życia danej osoby powinien zostać poddany analizie, aby stwierdzić, co wywołało stan zapalny i jakie naturalne substancje mogą być pomocne w jego zredukowaniu i zatrzymaniu postępu choroby.

Osteoartroza najczęściej atakuje dłonie, krzyż i szyjęFreeimages.com/kubelik2

Rezultaty dają także pierwsze laboratoryjne potwierdzenie tego, co lekarze praktykujący medycynę holistyczną obserwowali w trakcie swojej pracy. Dr John Mansfield, autor książki "Arthritis: The Allergy Connection" ("Artretyzm: powiązania z alergią" - książka nigdy nie ukazała  się w Polsce), który zanim przeszedł na emeryturę, z powodzeniem wyleczył kilka tysięcy pacjentów z artretyzmem w swojej klinice w Surrey w Wielkiej wierzy, że większość jej przypadków jest wywołana przez czynniki środowiskowe - nietolerancję pokarmową lub określone zanieczyszczenia środowiskowe, a stan ok. 90% pacjentów mógłby ulec poprawie lub też mogliby oni zostać całkowicie wyleczeni tylko za sprawą drobnych zmian stylu życia.

Szukanie przyczyny procesu zapalnego poprzez analizę stylu życia, to iście detektywistyczna praca. Najlepiej, jeśli takie śledztwo prowadzi się z pomocą wykwalifikowanego i doświadczonego lekarza dietetyka, który pomoże znaleźć  przyczynę i z licznych naturalnych metod terapeutycznych wybrać taką, która będzie równie, albo nawet bardziej skuteczna niż leki.

Czy masz nadwagę?

Nadwaga w znaczny sposób obciąża stawy i wydaje się być głównym czynnikiem wpływającym na postęp choroby. U osób mających osteoartrozę choroba atakuje nie tylko przeciążone stawy, takie jak staw kolanowy, ale także stawy palców, co sugeruje powiązanie między nadwagą i osteoartrozą inne niż tylko biomechaniczne.

Naukowcy z Katedry Chirurgii Ortopedycznej Uniwersytetu Waszyngtona w St. Louis uważają, że tkanka tłuszczowa jest głównym źródłem mediatorów prozapalnych, takich jak cytokiny, hemokiny, adipokiny - czynniki metaboliczne pobudzające i wspomagające "reżyserowanie" przebiegu osteoartrozy

Powiązanie z otyłością może mieć wiele wspólnego z dietą i stylem życia oraz z tym, jak te czynniki wpływają na oporność insulinową i nierównowagę metaboliczną - tzw. zespół metaboliczny - który ma związek z arteriosklerozą, cukrzycą i innymi współczesnymi schorzeniami degeneracyjnymi. Główni winowajcy to zbyt duża ilość cukru, przetworzonego jedzenia i smażonych potraw, uwalniające w organizmie wolne rodniki, które, jeśli są w nadmiarze, mogą niszczyć tkanki otaczające stawy.

Istnieje powiązanie między nadwagą i osteoartroząFreeimages.com/Julia Freeman-Woolpert

Co możesz zrobić? Zrezygnuj ze smażonego jedzenia i "białych" produktów spożywczych - cukru rafinowanego i węglowodanów - a także przetworzonego jedzenia. Zastosuj bogatą w warzywa dietę śródziemnomorską, która zawiera niewiele tłuszczów nasyconych, a duże ilości pokarmów redukujących stan zapalny, takich jak cytrusy i ciemnozielone warzywa (wszystko tak świeże, jak to tylko możliwe). Cytrusy mają wysoką zawartość antyoksydantów, a zielenina jest bogata w witaminę K - kolejny naturalny czynnik przeciwzapalny.

Czy cierpisz na nierównowagę kwasów tłuszczowych?

Obecna, wysoko przetworzona dieta charakteryzuje się tym, że dostarcza nam zbyt dużą ilość kwasów omega-6, (znanych ze swoich właściwości prozapalnych - co w dalszej kolejności prowadzi do uszkodzenia stawów, opuchlizny i bólu), a zbyt małą kwasów omega-3.4

Pacjenci z osteoartrozą cierpią również na zaburzenia funkcji mitochondriów - zasilaczy dostarczających energię do pracy komórek konieczną do prawidłowego wykonywania przez nie swojej funkcji.5

Co możesz zrobić? Zrównoważ poziom spożywanych kwasów omega-6 w stosunku do omega-3 - najlepiej, aby były one odpowiednio w stosunku 1:1 - 1:5 - suplementując kwasy omega-3. Sugerowana dzienna dawka: 1400 mg kwasów EPA i 1000 mg DHA.

Czy masz nietolerancje pokarmową?

Wielu specjalistów od żywienia, takich jak lekarze dietetycy i naturopaci odkryło, że osteoartroza jest często spowodowana alergiami pokarmowymi lub nietolerancją pokarmową oraz że często jest to wynikiem nadwrażliwości na psiankowate. Do rodziny tej należą białe ziemniaki, bakłażan, słodkie i ostre papryki, takie jak kajeńska, a także papryka przyprawowa, pomidory i tytoń.

Cała rodzina roślin psiankowatych (rodz. Solanaceae) ma wiele naturalnych toksyn chemicznych, które zawiera wilcza jagoda (śmiertelnie trująca roślina psiankowata). W badaniu, w którym wzięło udział 5 tys. osób cierpiących na osteoartrozę, 68% odczuło całkowitą lub znaczącą poprawę po wyeliminowaniu z diety psiankowatych.6

Nieżyjący już dr Collin H. Dong z San Francisco, sam cierpiący na osteoartrozę, opracował tzw. "dietę jaskiniowca", aby uporać się z upośledzającym schorzeniem. W ciągu kilku miesięcy uwolnił się od objawów, a nawet znowu był zdolny grać w golfa.

Pomidory to jeden z produktów, które należy wykluczyć z diety przy osteoartrozieFreeimages.com/Jean Scheijen

Dieta Donga została zaplanowana tak, aby uniknąć spożywania większości popularnych alergenów, w tym wielu sztucznych dodatków, oraz mięsa, owoców (w tym pomidorów), nabiału, octu i innych kwasów, wszystkich rodzajów pieprzu i ostrych przypraw, czekolady, prażonych orzechów, alkoholu, w szczególności wina, napojów gazowanych i wszelkich substancji konserwujących, wzmacniających i chemicznych, zwłaszcza glutaminianu sodu (ang. monosodium glutamate, MSG). Ze względu na to, że w diecie tej nie ma mięsa, zastąpiono je dużą ilością ryb, a oleje rybne są w tej chwili powszechnie rekomendowane jako korzystne dla osób ze zmianami zwyrodnieniowymi.

Co możesz zrobić? Podejrzewaj u siebie alergię, jeśli masz: problemy z wagą (zarówno nadwagę, jak i niedowagę); opuchliznę rąk, oczu, kostek i brzucha; nadmierne pocenie (nawet podczas odpoczynku); ciągłe zmęczenie mimo wystarczającej ilości snu; zbyt wysokie tętno, zwłaszcza po posiłkach.

Współpracuj z doświadczonym specjalistą od żywienia w celu przeprowadzenia testu na alergie pokarmowe, spróbuj diety eliminacyjnej oraz przeprowadź test śródskórny prowokacji i neutralizacji (tzw. test skin-prick) lub odczulanie (enzyme potentiated desensitization, EPD) metodą opracowaną przez dr Len McEwen z oddziału alergologii Szpitala St Mary’s w Londynie.

Podczas neutralizacji alergii (metodzie faworyzowanej przez Mansfielda i będącej podstawą wielu testów potwierdzających) pacjentowi podaje się (w zastrzyku lub w formie kropli podjęzykowych) niewielkie ilości czynników wyzwalających, a każda reakcja (zwykle są to bąble na skórze) sugeruje, że dana osoba ma nietolerancję tej substancji). Usuń ten składnik pożywienia ze swojej diety lub zdecyduj się na odczulanie.

Czy cierpisz na "cieknące jelito"?

Zwiększona przepuszczalność jelit (nazywana też "zespołem dziurawego jelita" lub "cieknącym jelitem") prowadzi do wchłaniania przez ścianę jelit niecałkowicie przetrawionych białek, co łączy się z powstawaniem wielu chorób, w tym problemów ze stawami.7 Jeśli przez dłuższy czas zażywałeś substancje z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych NLPZ, to prawie na pewno masz "cieknące jelito", gdyż leki te niekorzystnie wpływają na przepuszczalność ściany jelita.

Nawet pojedyncza dawka np. aspiryny lub indometacyny może zwiększyć przepuszczalność ściany jelit na skutek blokowania syntezy prostaglandyn - działającego na nią ochronnie składnika lipidowego.8 Długotrwałe zażywanie leków z grupy NLPZ powoduje, tak jak ma to miejsce w osteoartrozie, rozognienie jelit i duży wzrost przepuszczalności ścian, a więc narastanie problemu.

Co możesz zrobić? Jednym z testów na szczelność jelit jest test laktulozomannitolowy (badanie przenikania cukrów do moczu). Zażywaj probiotyki, które mają udowodnione działanie poprawiające szczelność jelit - wybierz taki preparat, który zawiera szczepy Lactobacillus, Bifidobacterium, Saccharomyces boulardi i pałeczki Escherichia coli oraz streptokoki.

Czy jesteś wrażliwy na chemikalia?

Wdychanie dymu tytoniowego może prowadzić do zwyrodnienia stawów Fickr.com/Boby smoke by mbiler

https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/

Dr Mansfield odkrył, że oprócz jedzenia także zanieczyszczenia środowiskowe, takie jak dym tytoniowy, pestycydy, substancje zapachowe, a nawet lakier do włosów mogą wywołać artrozę; podobnie działają także kurz, roztocza i pleśń. Nieżyjący już dr Theron Randolph z Chicago, który jest autorem teorii nadwrażliwości chemicznej, odkrył, że gaz ziemny, formaldehyd i pestycydy znajdowane w żywności także powodują wiele przypadków zwyrodnień. Faktycznie u wielu pacjentów dr. Mansfielda, u których wykryto alergię na gaz ziemny, stan zdrowia natychmiast się poprawił, a nawet całkowicie wyzdrowieli, kiedy przerzucili się z gotowania na gazie na kuchnię elektryczną.

Co możesz zrobić? Oprócz gazu ziemnego i oparów paliw podejrzliwie spójrz także na chemikalia obecne w przyborach toaletowych i chemii gospodarczej. Implanty piersi i inne silikonowe protezy mogę także powodować objawy chorobowe, m.in. obrzęki stawów i stymulację przeciwciał antykolagenowych we wrażliwych tkankach.9 Niektóre kobiety doświadczyły ich zaniku artrozy po usunięciu implantów.

Najlepsze alternatywne sposoby zwalczania artretyzmu

Nic dziwnego, że osoby cierpiące na chorobę zwyrodnieniową stawów, nie będąc zadowolone z konwencjonalnej terapii, zwracają się po pomoc ku alternatywnym metodom. Jedno z niedawno przeprowadzonych badań pokazało, że 83% z losowo wybranych pacjentów spróbowało alternatywnych metod leczenia artretyzmu i prawie połowa nie odczuła od tego czasu dolegliwości bólowych.10

Przedstawiamy najlepiej przebadane metody, co do których udowodniono, że dają dobre rezultaty w redukowaniu stanu zapalnego i poprawianiu czynności stawów.

Lekarze, tacy jak John Mansfield polecają także pacjentom, suplementację przy pomocy dobrego preparatu witaminowo-mineralnego mającego w składzie: kompleks witamin z grupy B, zawierający przynajmniej 25 mg wit. B5 (kwasu pantotenowego) i wit. B3 (niacynamidu), cynk (50 mg), witaminę C (nawet do 3000 mg), witaminę E (400IU), selen (200 mcg) i witaminę D (2000-3000IU), jeśli stwierdzono niedobór tych składników.

Suplementy diety łagodzą objawy osteoartrozyFreeimages.com/Esther Groen

Glukozamina i chondroityna Glukozamina jest głównym składnikiem budulcowym proteoglikanów - dużych cząstek, które nadają chrząstce sprężystość, zapewniają zachowanie odpowiedniego nawilżenia i giętkości przez zdolność zatrzymywania wody w macierzy chrząstki. Chondroityna to jeszcze większe cząstki, zapewniające stawom płynność i jednocześnie spowalniające jej destrukcję i wspomagające regenerację.11

Choć środowisko medyczne zdyskredytowało te suplementy po kilku przeprowadzonych badaniach, które nie wykazały pozytywnych rezultatów stosowania, jednak próby te skrytykowano ze względu na niedociągnięcia naukowe i błędy, jakie popełniono w trakcie ich przeprowadzania. Tymczasem wiele innych badań wykazało, że suplementy te mogą być bardzo skuteczne.

Obie substancje zażywane doustnie już po 4 godzinach zostają wchłonięte przez stawy i, jak pokazały badania laboratoryjne, zwiększają działanie ochronne chrząstki stawowej, a nawet mogą pobudzać jej wzrost. Jedna z teorii mówi, że ich działanie odbywa się przez poprawianie jakości mazi stawowej. Dodatkowo badania kliniczne (z udziałem ludzi) pokazują, że glukozamina wydaje się działać jako naturalny środek przeciwzapalny zdolny do zahamowania postępu choroby, natomiast chondroityna pomaga redukować ubytki chrząstki stawowej oraz artrozę kolan i palców, a zredukowanie utraty chrząstki jest widoczne już po 6 miesiącach od rozpoczęcia zażywania suplementów.12

Sugerowana dawka dzienna: siarczan glukozaminy - do 3200 mg; chondroityna - do 3600 mg.

SAM-e (S-adenozylometionina) Ten naturalnie występujący składnik, obecny w każdej dosłownie tkance i płynie ustrojowym w naszym ciele, jest znany jako potężny środek przeciwzapalny; oprócz zmniejszania bólu, może poprawiać funkcjonalność stawów i zmniejszać ich sztywność.13 SAM-e wydaje się pobudzać produkcję chrząstki, a także, choć naukowcy nie wiedzą dokładnie, w jaki sposób, może zmniejszać ilość czynników prozapalnych, wpływać na syntezę i trwałość chrząstki oraz pobudzać produkcję antyoksydantów.14

Sugerowana dawka dzienna: do 1200 mg w dawkach podzielonych.

MSM (metylosulfonylometan) Źródło biodostępnej siarki znajdującej się we wszystkich tkankach i płynach ustrojowych roślinnych i zwierzęcych, w tym również ludzkich, może zmniejszać ból i obrzęk oraz hamować uszkodzenia stawów przez wymiatanie wolnych rodników wywołujących stan zapalny. Dowiedziono także, że MSM zmniejsza ból i zwiększa sprawność po doustnym zażywaniu przez 12 tygodni.15

Sugerowana dawka dzienna: do 1200 mg w dawkach podzielonych.

Niedenaturowany kolagen typu II Suplementy zawierające ten składnik odżywczy wydają się wyłączać reakcję autoimmunologiczną organizmu, która skutkuje zapalnym atakiem na stawy - tak przynajmniej wykazały badania na koniach cierpiących na artrozę.16

Sugerowana dawka dzienna: 10 mg.

Kwas hialuronowy stosowany jest nie tylko w medycynie estetycznej - łagodzi objawy osteoatrozy

Kwas hialuronowy Rodzaj płynnego polisacharydu, który jest jednym ze składników budulcowych chrząstki stawowej. Suplementacja wydaje się zmniejszać produkcję enzymów niszczących zdrową tkankę chrząstki stawowej oraz ograniczać dolegliwości bólowe. Po bezpośrednim wstrzyknięciu do stawu kolanowego może poprawiać czynność tego stawu.17 Może być także zażywany doustnie i, jak pokazują badania przeprowadzone na zwierzętach, wydaje się działać najlepiej, jeśli jest w formulacji zawierającej także fosfolipidy.18 Osoby cierpiące na osteoartrozę kolana odczuły zmniejszenie dolegliwości bólowych i poprawę funkcjonowania po ośmiu tygodniach zażywania preparatu.19

Sugerowana dawka dzienna: 40 mg.

Pycnogenol® Wyciąg z kory sosny nadmorskiej - Pycnogenol® - zmniejsza dolegliwości bólowe oraz sztywność w umiarkowanej postaci osteoartrozy, a działanie to pojawia się już po ok. 8 tygodniach. Osoby zażywające Pycnogenol® mogły zmniejszyć ilość zażywanych tabletek przeciwbólowych, a także swobodniej wykonywać codzienne czynności.20

Sugerowana dawka dzienna: zgodnie z informacją podaną przez producenta na opakowaniu lub też według zaleceń lekarza.

Bromelaina Enzym proteolityczny otrzymywany z ananasa (łac. Ananas comosus) może działać lepiej niż jeden z leków z grupy NLPZ - diklofenak - w redukowaniu bólu i poprawianiu funkcjonowania.21

Sugerowana dawka dzienna: 3 razy dziennie po 90 mg.

Kurkumina Ten żółty barwnik, naturalnie występujący w kurkumie (łac. Curcuma longa) jest stosowanym od lat w ajurwedzie -  tradycyjnym systemie medycznym w Indiach - do leczenia stanu zapalnego stawów. Powstrzymuje rozpad chrząstki i zmniejsza proces zapalny.22

Sugerowana dawka dzienna: 400-800 mg.

Frakcja niezmydlalna olejów z awokado i sojowego Taka mieszanina może przyspieszyć regenerację chrząstki i zmniejszyć poziom krążących substancji działających prozapalnie - cytokin, przez co poprawia funkcjonalność stawów i zmniejsza ból oraz potrzebę zażywania leków z grupy NLPZ.23

 

Bibliografia

  1. http://med.stanford.edu/ism/2011/november/osteoarthritis.html
  2. Nat Med, 2011; 17: 1674–9
  3. Crit Rev Eukaryot Gene Expr, 2011; 21: 131–42; Basic Clin Pharmacol Toxicol, 2013; doi: 10.1111/bcpt.12160
  4. http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/omega6-fatty-acids
  5. Arthritis Rheum, 2012; 64: 2927–36
  6. J Intern Acad Prev Med, 1979; 7: 31–7; J Neurol Orthop Med Surg, 1993; 12: 227–31
  7. Clin Exp Rheumatol, 1990; 8: 75–83Br J Rheumatol, 1987; 26: 103–7
  8. Br J Rheumatol, 1987; 26: 103–7
  9. J Autoimmun, 1994; 7: 775–89J of Clin Nursing, 2012; 21: 3198-204
  10. J of Clin Nursing, 2012; 21: 3198-204
  11. Altern Med Rev, 2004; 9: 275–9612
  12. Altern Med Rev, 2011; 16: 228–38; http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/glucosamine; Ann Rheum Dis, 2011; 70: 982–9
  13. Clin Ther, 2009; 31: 2860–72
  14. Crit Rev Food Sci Nutr, 2008; 48: 458–63
  15. BMC Complement Altern Med, 2011; 11: 50
  16. J Vet Pharmacol Ther, 2009; 32: 577–84
  17. Drugs R D, 2011; 11: 13–27
  18. World J Gastroenterol, 2007; 13: 945–9
  19. Nutr J, 2008; 7: 3Phytother Res, 2008; 22: 1087–92
  20. Phytother Res, 2008; 22: 1087–92
  21. Clin Rheumatol, 2004; 23: 410–5
  22. Inflamm Res, 2009; 58: 899–908; Altern Med Rev, 2010; 15: 337–44
  23. Osteoarthritis Cartilage, 2008; 16: 399–408; Rheumatology, 2001; 40: 779–93

Zobacz też:

Zobacz także

Jak oczyścić organizm z toksyn?

Jak oczyścić organizm z toksyn?

Wrogiem naszych organizmów są nie tylko pasożyty i drobnoustroje, ale także chemia obecna we wszystkim, co jemy, co wdychamy, czym się upiększamy.

Pokochaj berberynę

Pokochaj berberynę

Czy roślinny związek naturalny może być równie skuteczny co metformina, najpopularniejszy lek obniżający poziom cukru we krwi?

Fibrodysplazja - kiedy mięśnie zamieniają się w kości

Fibrodysplazja - kiedy mięśnie zamieniają się w kości

Fibrodysplazja to rzadka choroba, w przebiegu której każdy uraz tkanki miękkiej prowadzi do jej skostnienia. Z czasem chory traci zdolność ruszania się, mówienia i jedzenia - a w końcu oddychania.

TST pomoże w padaczce

TST pomoże w padaczce

Tatijana Hall-Roberts miewała do 7 ataków epileptycznych dziennie, aż jej matka odkryła łagodną technikę masażu, która odmieniła ich życie.

Nowa broń przeciw otępieniu umysłowemu

Nowa broń przeciw otępieniu umysłowemu

Pochodząca z alg morskich astaksantyna chroni komórki układu nerwowego silniej niż inne antyoksydanty. Jej sekret tkwi w zdolności przekraczania bariery krew-mózg.