Udar: terapie, które pomogą

Wirtualna rzeczywistość i terapie komplementarne to obiecujące metody, które mogą przyspieszyć rekonwalescencję i pomóc w odzyskaniu sprawności psychoruchowej.

Zwykle zaczyna się od niedowładu bądź paraliżu połowy ciała (szczególnie w zakresie możliwości poruszania kończynami), występujących nagle podczas dnia, po wysiłku fizycznym albo nad ranem - tuż po przebudzeniu. Często towarzyszą temu osłabienie lub zniesienie czucia po jednej stronie ciała bądź zaburzenia w zakresie mówienia lub rozumienia mowy, pisania i czytania, zapamiętywania nowych informacji, rozpoznawania i identyfikowania obiektów, liczenia, przełykania czy widzenia. Mogą pojawić się nawet majaczenie, urojenia, omamy oraz zaburzenia świadomości.

Choć nie zawsze objawy te występują równocześnie u jednego pacjenta, uznaje się je za najczęstsze symptomy niedokrwiennego udaru mózgu, zwanego również jego zawałem. To najczęstszy spośród 3 rodzajów udaru (stanowi 85-90% jego przypadków), spowodowany gwałtownym zatrzymaniem dopływu krwi do mózgu w wyniku zwężenia lub całkowitego zamknięcia światła naczyń tętniczych1.

Zatrważające liczby

Współczynnik zapadalności na udar mózgu wynosi w Polsce ok. 171 na 100 tys. mężczyzn i 93 na 100 tys. kobiet1. Co te liczby oznaczają w praktyce? Że każdego roku mamy do czynienia z ok. 65-75 tys. nowych przypadków, a 1 na 6 Polaków dozna incydentu naczyniowego przynajmniej raz w życiu. Co więcej, u 8% z nich w ciągu kolejnego roku wystąpi ponowny udar2. I choć w ostatnich dekadach odnotowuje się powolny spadek zapadalności, starzenie się społeczeństwa sprawia, że w najbliższych latach będzie ona wciąż rosła, ponieważ wiek pacjenta to jeden z istotnych czynników ryzyka.

Jeszcze bardziej pesymistyczne statystyki dotyczą osób, które już przeszły udar mózgu. Na tle państw europejskich ich komfort życia i samo prawdopodobieństwo przeżycia nie wyglądają bowiem najlepiej. Szczególnie wysoki odsetek zgonów obserwuje się w ciągu 14 dni od takiego incydentu: 13% w porównaniu do średnio 9,6% w innych krajach3. Z kolei całkowita roczna śmiertelność wynosi 40% wśród mężczyzn i 44% u kobiet, przy czym szczególnie groźny okazuje się udar krwotoczny (60% zgonów w ciągu roku w porównaniu do 38% w przypadku niedokrwiennego).

Spośród osób, którym udało się przeżyć udar, nawet 75% w momencie wypisu ze szpitala pozostaje zależnych od otoczenia4. Pozostaje on również drugą pod względem częstości przyczyną otępienia i głównym powodem padaczki u osób w podeszłym wieku.

Bibliografia

  1. Prz Epidemiol 2010; 64: 439-442
  2. Lancet 1999; 354: 1457-1463
  3. J Neurol Sci 2002; 202 (1-2): 53-57
  4. Stroke 2006; 37: 1837-1843; Lancet Neurol 2003; 2: 89-98

W przeciwieństwie do niego udary krwotoczne polegają na nagłym wylewie krwi z pękniętego naczynia krwionośnego, który niszczy utkanie mózgu. W przypadku śródmózgowego (10-15% wszystkich udarów) krwawienie występuje zwykle w okolicy jąder podstawy i torebki wewnętrznej, a krwotok podpajęczynówkowy (ok. 5% przypadków) powstaje najczęściej wskutek pęknięcia tętniaka lub innych wad naczyniowych. W obu tych sytuacjach pogorszenie stanu ogólnego następuje nagle, często po dużym wysiłku lub stresie, zwykle towarzyszą mu bardzo silny ból głowy, nudności i wymioty, a w ciągu kilku minut dochodzi do utraty przytomności.

Odzyskać życie sprzed udaru

Powyższy scenariusz powtarza się z zadziwiającą częstotliwością. Szacuje się, że na całym świecie co 6 s kolejna osoba doznaje udaru mózgu. Incydenty naczyniowe plasują się na trzecim miejscu w niechlubnym rankingu najczęstszych przyczyn zgonów wśród osób dorosłych (po chorobach serca i nowotworach). Wystarczy zresztą przyjrzeć się polskim statystykom, by uzmysłowić sobie skalę problemu (patrz ramka).

Optymizmem nie napawa również fakt, że ok. 15-30% pacjentów po takim incydencie naczyniowym już do końca życia zmaga się z niepełnosprawnością2.

Aby uniknąć tego czarnego scenariusza, należy przyłożyć dużą wagę do rehabilitacji, która - zgodnie z wytycznymi - powinna zostać wdrożona tak szybko, jak to możliwe, natychmiast po uzyskaniu stabilizacji ogólnego stanu pacjenta. Nawet w ciągu 24 godz. po udarze niedokrwiennym lub krwotocznym można rozpocząć mobilizację pacjenta, w tym tzw. pionizację, a optymalny czas usprawniania powinien wynosić 3-6 miesięcy3. Zróżnicowane, dopasowane indywidualnie do potrzeb pacjenta zabiegi kinezy- i fizjoterapii pomogą zapobiec powtórnemu udarowi oraz powikłaniom zakrzepowo-zatorowym i zapalnym. Kompleksowa rehabilitacja poudarowa to jednak przede wszystkim droga do poprawy zdolności motorycznych i poznawczych oraz odzyskania umiejętności radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego.

Wirtualna rzeczywistość

Wirtualne narzędzia w terapii poudarowej

W samym procesie rehabilitacji wykorzystuje się różnorodne techniki i narzędzia, które na różne sposoby pomagają usprawniać wykonywanie określonych czynności. Najbardziej zaawansowane technologicznie opcje opierają się na tzw. rzeczywistości wirtualnej.

Mówiąc najprościej, rehabilitacja w wirtualnej rzeczywistości polega na odzwierciedleniu otoczenia rzeczywistego. Pacjent wchodzi w interakcję z systemem komputerowym i wytworzonym przez niego otoczeniem. Jego elementy oddziałują na różne zmysły (czucie, wzrok, słuch), a wykonywane ruchy są monitorowane dzięki specjalnie przygotowanemu oprogramowaniu komputerowemu.

Technicznie rzecz biorąc, pacjent zwykle staje przed ekranem, a kamera wyświetla jego obraz w stworzonym komputerowo świecie, w którym czekają na niego konkretne zadania. By je zrealizować, wykonuje rzeczywiste ruchy, np. ręką, aby strącić lub chwycić dany wirtualny przedmiot.

Czasem wykorzystuje w tym celu również tzw. urządzenia peryferyjne, np. klawiaturę, mysz czy platformę balansową. Przy czym taka terapia skupia się na realizacji ćwiczeń usprawniających przy takim odczuciu poziomu rzeczywistości, jak podczas tradycyjnej rehabilitacji (tzw. doświadczenie "zanurzenia")4. Dlaczego zatem może przynosić nawet lepsze efekty?

Wykorzystanie wirtualnej rzeczywiści oraz interaktywnych gier wideo może mieć przewagę nad tradycyjną rehabilitacją poudarową, ponieważ - zgodnie z ubiegłorocznym przeglądem badań na temat - już na początkowym etapie po incydencie naczyniowym umożliwia pacjentom ćwiczenie czynności, które trudno byłoby odtworzyć w środowisku szpitalnym.

Poza tym programy komputerowe dają większą możliwość stopniowania trudności zadań oraz weryfikacji czynionych postępów, co poprawia motywację chorych do aktywnego udziału w rehabilitacji5. Zwykle charakteryzują się również sporą różnorodnością, a jako bardziej atrakcyjne wizualnie zachęcają do częstszych treningów.

Udar: badania w powijakach

Spacer po lesie

Wspomniany przegląd, obejmujący 72 badania z udziałem 2 470 pacjentów po udarze mózgu, wykazał ponadto, że choć rzeczywistość wirtualna nie zawsze daje lepsze rezultaty niż terapia konwencjonalna, to jako dodatkowe działanie pozwala poprawić funkcjonowanie, m.in. pracę ramienia czy radzenie sobie z codziennymi czynnościami, takimi jak ubieranie się czy branie prysznica. Pojawiają się również doniesienia o nawet lepszej skuteczności terapii wirtualnej od tradycyjnej. W jednym z badań z udziałem 12 pacjentów w wieku 33-80 lat obie metody spowodowały ogólną poprawę, ale wśród ochotników stosujących technologię komputerową odnotowano większą i wcześniejszą poprawę w zakresie osłabienia kończymy górnej oraz aktywności6.

Pojawiają się również ograniczone dowody na to, że korzystanie z wirtualnej rzeczywistości i interaktywnych gier wideo może być korzystniejsze w poprawianiu funkcji ramienia i czynności życiowych w porównaniu z tą samą dawką konwencjonalnej terapii7. Wciąż jednak brakuje dużych badań z udziałem większej grupy pacjentów, które potwierdziłyby te obiecujące wnioski, a jakość dostępnych danych naukowych oceniana jest jako niska. Znane terapie w nowej odsłonie Nowinki technologiczne znajdują zastosowanie również w innych formach rehabilitacji poudarowej.

Optymistyczne wyniki przynoszą wstępne doniesienia z projektu badawczego, którego celem jest ocena skuteczności tzw. wirtualnego lustra. Terapia lustrzana polega na stworzeniu złudzenia, że niesprawna lub amputowana kończyna porusza się we właściwy sposób. W wersji tradycyjnej do wytworzenia tej iluzji wykorzystuje się po prostu lustro ustawiane w ten sposób, by pacjent nie widział słabszej kończyny, a jedynie odbicie tej sprawnej.

Takie klasyczne ćwiczenie wykonywała połowa z badanych 20 pacjentów z niedowładem połowicznym po udarze mózgu. Pozostali korzystali z technologicznego rozwiązania, w którym lustro zostało zastąpione przez kamerę i ekran, a zaawansowana analiza i transformacja obrazu dawały analogiczne złudzenie obserwacji obu kończyn.

W wyniku 4 tygodni rehabilitacji u wszystkich pacjentów nastąpiła poprawa ogólnej sprawności, ale w przypadku niedowładnej ręki była ona znacząco większa wśród osób, które ćwiczyły z wirtualnym lustrem8. Sami autorzy zwracają jednak uwagę, że brakuje innych doniesień na temat wykorzystania wirtualnej rzeczywistości w terapii lustrzanej, stąd potrzeba dalszych badań.

Obiecujące są również wyniki eksperymentów z wykorzystaniem wspomaganych komputerowo i za pomocą robotów urządzeń do treningu chodzenia u osób po udarze. Ubiegłoroczny przegląd 36 doniesień z udziałem 1 472 osób wskazuje, że takie ćwiczenia wspomagane elektromechanicznie mogą przyspieszyć powrót do samodzielnego chodzenia oraz zapobiec niesamodzielności w poruszaniu się9. Wydaje się przy tym, że największe korzyści pacjenci odnoszą w ciągu 3 pierwszych miesięcy po incydencie naczyniowym.

Obiecujące opcje terapii poudarowej

Rzeczywistość wirtualna to nie wszystko, co współczesna medycyna oferuje pacjentom po udarze mózgu. Obok klasycznej rehabilitacji z powodzeniem mogą oni wykorzystać inne metody: zarówno tradycyjne, jak i innowacyjne.

Przykładowo już zwykły trening fizyczny może być skutecznym sposobem podniesienia sprawności (m.in. w zakresie czynności poznawczych, poprawy samopoczucia i jakości życia), a także elementem profilaktyki kolejnego udaru. W przeglądzie 58 doniesień naukowych wykazano, że trening wytrzymałościowy, obejmujący ćwiczenia usprawniające układ krążeniowo-oddechowy (szczególnie spacery), poprawia zdolność do wykonywania ćwiczeń oraz umiejętność samodzielnego chodzenia, a w połączeniu z oporowym (siłowym) - również zdolność utrzymania równowagi10.

Równie skuteczna może być akupunktura - zwłaszcza metoda znana jako trzyigłowa terapia Jin wydaje się efektywnie poprawiać funkcje poznawcze i pomagać w odzyskaniu możliwości radzenia sobie w życiu codziennym11. Podobne wnioski wysnuli autorzy przeglądu 31 badań poświęconych roli akupunktury w rehabilitacji po udarze12.

Zastrzyk

Z kolei słuchanie muzyki przez kilka godzin dzienne pobudza powrót do zdrowia w wymiarze poznawczym i emocjonalnym na wczesnym etapie po incydencie naczyniowym. Fińscy naukowcy doszli do takich wniosków, porównując przebieg rekonwalescencji 60 pacjentów, którzy przez 2 miesiące obok tradycyjnej rehabilitacji słuchali wybranej przez siebie muzyki albo audiobooków. Okazało się, że znacznie szybciej wracali do sprawności w zakresie pamięci werbalnej i zdolności skupiania uwagi oraz odczuwali mniejsze przygnębienie i dezorientację - nawet po 6 miesiącach od ekseprymentu13.

Udar: zastrzyki dla neuronów

Pewną rolę w rehabilitacji poudarowej - z zwłaszcza profilaktyce kolejnego incydentu - mogą odgrywać również naturalne składniki i suplementy.

Przykładowo coraz więcej badań wskazuje, że konopie i kannabinoidy mają wpływ neuroprotekcyjny, a nawet mogą pobudzać wzrost komórek mózgowych w miejscach uszkodzonych podczas udaru. Największa jak dotąd analiza naukowa objęła 144 badania na zwierzętach, którym podawano kannabinoidy z konopi oraz syntetyczne, ukierunkowane na receptory w mózgu, układzie nerwowym i narządach układu odpornościowego. Naukowcy doszli do wniosku, że choć leczenie kannabinoidami nie wpływa na ryzyko śmierci w wyniku udaru, to znacznie redukuje spowodowane przez incydent naczyniowy uszkodzenia mózgu. Co więcej, u niektórych zwierząt dzięki takiej terapii udało się nawet przywrócić funkcje poznawcze14.

Pozytywne efekty może dać również ekstrakt z korzenia Pueraria lobata (kudzu). Pozyskiwana z niego pueraryna w Chinach znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu ostrych udarów niedokrwiennych, a dotychczasowe badania wskazują na jej silne właściwości antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne. Zgodnie z przeglądem 20 randomizowanych badań naukowych pueraryna - podobnie jak kannabinoidy - nie zmniejsza śmiertelności, ale wpływa na poprawę deficytów neurologicznych, nie wykazując przy tym poważnych działań niepożądanych15.

I wreszcie zawarta w suplementach witamina E - jak wykazano w badaniach na zwierzętach - może zapobiegać śmierci komórek mózgowych w wyniku przebytego udaru. Wydaje się, że nawet w niskich dawkach hamuje ona aktywność szkodliwego dla nich enzymu, wytwarzanego po tego typu zdarzeniach16.

Profilaktyka udaru

Istnieje cały szereg sposobów, dzięki którym można zapobiec wystąpieniu udaru mózgu w przyszłości. Spożywanie owoców i warzyw w ilości większej niż zalecane 5 porcji dziennie może o 26% zmniejszyć ryzyko udaru1.

Bibliografia

  1. Lancet 2006; 367: 320-6
  2. Arch Intern Med 2007; 167: 1420-7; Stroke 2003; 34: 1586-92
  3. JAMA 1999; 281: 53-60
  4. JAMA 2000; 284: 1534-40
  5. Prev Med. 1999; 28: 520-9; JAMA 2002; 288: 3130-6
  6. Stroke 1995; 26: 778-82
  7. Am J Clin Nutr 1993; 57: 47-53; Lancet 2007; 369: 1876-82
  8. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids 1989; 35: 183-5
  9. Am J Epidemiol 1996; 143: 860-9; Stroke 1998; 29: 2049-54
  10. J Tradit Chin Med 1986; 6: 235-8
  11. Arch Intern Med 2000; 160: 2749-55
  12. Curr Vasc Pharmacol 2009; 7: 414-22
  13. Tob Induc Dis 2004; 2: 7; Stroke 2003; 34: 2776-80; Wiad Lek 2006; 59 (1-2): 44-47
  14. N Engl J Med 2001; 345: 1243-1249
  15. Circulation 2001; 103: 638-642

Utrzymanie prawidłowej masy ciała Otyłość to czynnik ryzyka wystąpienia udaru, zwłaszcza w połączeniu z nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą czy hipercholesterolemią. Poza monitorowaniem BMI warto również obserwować obwód pasa, który jest niezależnie powiązany z udarem mózgu2.

Ograniczenie alkoholu Umiarkowane picie - nie więcej niż 2 napoje alkoholowe dziennie u mężczyzn i 1 u kobiet - może chronić przed udarem niedokrwiennym, a spożywanie alkoholu w dużych ilościach przynosi odwrotny efekt3. Abstynentom nie zaleca się jednak profilaktycznego rozpoczęcia sięgania po trunki wyskokowe.

Produkty pełnoziarniste Kobiety jedzące więcej niż jeden produkt z tej grupy dziennie są o ok. 35% mniej narażone na wystąpienie udaru mózgu (w porównaniu z osobami, które w ogóle po nie nie sięgają)4.

Pożyteczne tłuszcze Obecność w diecie ryb, zasobnych w kwasy tłuszczowe omega-3, może zapobiegać mózgu5. Warto również spożywać kilka orzechów włoskich dziennie - wraz z olejami lnianym, sojowym i rzepakowym stanowią one doskonałe źródło niezbędnego kwasu alfa-linolenowego (ALA). Jego wysoki poziom we krwi redukuje prawdopodobieństwo wystąpienia udaru mózgu nawet u mężczyzn z grupy wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego6.

Suplementy Nawet niskie dawki witamin z grupy B (1 mg kwasu foliowego, 10 mg B6 i 400 μg B12) w ciągu 6 tygodni znacząco obniżyły u pacjentów stężenie homocysteiny powiązanej z ryzykiem udaru. W innym badaniu już sam kwas foliowy redukował ryzyko wystąpienia udaru o 18%7.

Zioła Czosnek i Ginkgo biloba to silne środki naturalnie rozrzedzające krew. Pomocny może być również imbir - spożywanie 5 g surowego korzenia dziennie przez zaledwie tydzień doprowadziło do spadku poziomu tromboksanu, czyli czynnika krzepnięcia, o 37%8.

Regularna aktywność fizyczna Brak ruchu prawie podwaja prawdopodobieństwo udaru mózgu, podczas gdy energiczne ćwiczenia na wczesnym etapie życia chronią przed jego późniejszym wystąpieniem, niezależnie od innych czynników ryzyka. Jeszcze lepsze efekty daje kontynuacja ćwiczeń w wieku dorosłym. W grupie 11 tys. mężczyzn ci, którzy 5 razy w tygodniu spacerowali szybko przez godzinę, wykazywali o 46% mniejsze narażenie na wystąpienie udaru mózgu niż panowie ćwiczący niewiele lub wcale9.

Można również wypróbować tradycyjne wschodnie techniki, które dodatkowo pomogą zredukować nadmierne napięcie sprzyjające rozwojowi chorób układu krążenia, takie jak qigong - starożytna chińska forma aktywności akcentująca spokój umysłu, odprężenie ciała i upłynnienie oddechu. W jednym z długoterminowych badań z powodu udaru mózgu zmarło 19% osób regularnie praktykujących qigong w porównaniu z 42% uczestników z grupy kontrolnej10.

Stan jamy ustnej Osoby z poważnymi chorobami dziąseł są 2 razy bardziej narażone na wystąpienie udaru mózgu11.

Ekspozycja na słońce Niedobór witaminy D może odgrywać rolę w rozwoju chorób serca i wystąpieniu udaru mózgu12. Ekspozycja skóry na światło słoneczne przez 10-15 min dziennie (bez filtrów przeciwsłonecznych) to najlepszy sposób na dostarczenie sobie odpowiedniej jej dawki. Ponieważ jednak w naszym klimacie jest to w zasadzie niemożliwie (zwłaszcza w sezonie jesienno- zimowym), od września do marca zaleca się suplementację.

Rzucenie palenia Sięganie po papierosy podwyższa ciśnienie, zwiększa agregację płytek krwi, obniża poziom cholesterolu frakcji HDL oraz nasila kurczliwość tętnic mózgowych. Nikotynizm stanowi jeden z czynników odnotowywanych nawet u 1/3 mężczyzn poniżej 55. r.ż. hospitalizowanych z powodu udaru mózgu13. Ryzyko jego wystąpienia jest przy tym uzależnione od liczby wypalanych papierosów (przy co najmniej 40 sztukach dziennie jest 2 razy większe niż przy 10). Na szczęście już po 2 latach od rzucenia palenia zaczyna się ono zmniejszać, a po upływie 5 lat jest takie jak u osób niepalących.

Bez HTZ i środków antykoncepcyjnych Przez lata rozpowszechniano opinię o rzekomym profilaktycznym wpływie hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) w przypadku udaru. Nie potwierdzono jednak jej ochronnego działania, a co więcej - u stosujących ją kobiet odnotowano przejściowy, ale istotny wzrost ryzyka udaru nawrotowego14. Z kolei panie stosujące doustne środki antykoncepcyjne muszą liczyć się z podwyższonym prawdopodobieństwem udaru, jeśli jednocześnie dotyczą ich inne czynniki ryzyka (takie jak palenie tytoniu, nadciśnienie lub cukrzyca)15.

 

Bibliografia

  1. Stroke 2007; 38 (4): 1274-1280
  2. Stroke 2005; 36 (3): 690-703
  3. Fizjoterapia 2009; 17 (4): 87-93
  4. Neurorehabil Neural Repair 2010; 24 (6): 501-508; Med Rehab 2010; 14 (2): 15-23
  5. Cochrane Database Syst Rev 2017; 11, CD008349
  6. Neurol Ther 2012; 1 (1): 3
  7. Cochrane Database Syst Rev 2011; 9, CD008349
  8. Int J Therapy & Rehabilitation 2015; 22 (Sup. 8): S3-S3
  9. Cochrane Database Syst Rev 2017; 5, CD006185
  10. Cochrane Database Syst Rev 2016; 3, CD003316
  11. Zhongguo Zhen Jiu 2009; 29: 689-94
  12. Cochrane Database Syst Rev 2016; 8, CD004131
  13. Brain 2008; 131: 866-76
  14. J Cerebral Blood Flow & Metabolism 2015; 35: 348-358
  15. Cochrane Database Syst Rev 2016; 2, CD004955
  16. J Neurochem 2010; 112: 1249-60
Znajdź terapeutę i uzyskaj pomoc
Zgodnie ze swoimi potrzebami medycyny niekonwencjonalnej

Zobacz także

Znów na własnych nogach

Znów na własnych nogach

Gdy Lauren Vaknine tuż przed drugimi urodzinami spuchły kostki, lekarz rodzinny zbagatelizował to jako objaw wzrostu. Jednakże po kilku kolejnych wizytach i skierowaniu do szpitala specjalistycznego postawiono znacznie poważniejszą diagnozę: młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów (JIA). 

6 sposobów na zespół niespokojnych nóg

6 sposobów na zespół niespokojnych nóg

Objawy niepokoju ruchowego oraz nieprzyjemne doznania czuciowe (parestezje) w kończynach (mrowienie, cierpnięcie, drętwienie, rzadziej ból) mogą oznaczać zespół niespokojnych nóg (restless legs syndrome, RLS). To zaburzenie ruchowe, na które cierpi mniej więcej 5-15% populacji. 

Arcydzięgiel - właściwości lecznicze, zastosowanie

Arcydzięgiel - właściwości lecznicze, zastosowanie

Anielski korzeń to rodzimy surowiec o intensywnym zapachu, który skutecznie łagodzi zaburzenia układu pokarmowego i bóle reumatyczne.

Szafran zamiast leków przeciwdepresyjnych

Szafran zamiast leków przeciwdepresyjnych

Ekstrakty z krokusa uprawnego pomagają zmniejszyć napięcie ze skutecznością zbliżoną do imipraminy i fluoksetyny.

Osteopatia - holistyczne leczenie bólu. Co to jest i na co pomaga?

Osteopatia - holistyczne leczenie bólu. Co to jest i na co pomaga?

Osteopatia, choć jej nazwa może to sugerować, nie jest chorobą. Nie ma również nic wspólnego z osteoporozą. To holistyczny sposób leczenia, dobrze znany w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej, ale u nas dopiero odkrywany.

Szczególnie polecamy
Co wpływa na przyswajalność magnezu?

Co wpływa na przyswajalność magnezu?

Ten ważny pierwiastek uczestniczy w wielu funkcjach organizmu. Jaki suplement...

Raport specjalny

Bezpieczny dom

Bezpieczny dom

Wydanie tabletowe

Tablet O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą App Store