Raport specjalny

Prawa pacjenta

Wszystkie artykuły
Czym jest tajemnica lekarska?

Czym jest tajemnica lekarska?

Przedostatni akapit przysięgi Hipokratesa głosi: "cokolwiek bym podczas leczenia, czy poza nim, z życia ludzkiego ujrzał, czy usłyszał, czego nie należy na zewnątrz rozgłaszać, będę milczał, zachowując to w tajemnicy".

Dwa lata temu prezydent podpisał nowelizację ustaw o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zmiany dotyczyły m.in. okoliczności zwolnienia z tajemnicy lekarskiej. Do czego zatem teraz zobowiązani są lekarze, a jakie sprawy będą musieli ujawnić, np. przed sądem?

Z praktyką lekarską łączy się dostęp do informacji o pacjencie dotyczących nie tylko stanu jego zdrowa. Ich ujawnienie może prowadzić do naruszenia jego prywatności. Dlatego obowiązek dochowania tajemnicy wynika nie tylko z etyki zawodowej lekarzy, ale także z przepisów. W polskim prawie regulacje dotyczące tajemnicy lekarskiej zawarto w ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza (Dz. U. Nr 28 z 1997 r. poz. 152 ze zm.). W 2016 r. wprowadzono do niej zmiany dotyczące sytuacji, w których lekarze mogą zostać zwolnieni z zachowania sekretów swoich pacjentów.

W cztery oczy

Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji, które uzyskał w związku z wykonywaniem zawodu. Oznacza to zakaz ujawniania faktów dotyczących pacjenta osobom trzecim, rozumianym nie tylko jako obce, ale też jako członkowie rodziny, krewni, przyjaciele oraz personel medyczny niezaangażowany bezpośrednio w opiekę nad chorym.

Z obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej wynika również nakaz podejmowania wszelkich działań zapobiegających biernemu ujawnianiu informacji, np. pozostawienie niezabezpieczonej dokumentacji medycznej pacjenta. Co więcej, jest to zakaz absolutny, a zatem medyk nie może ujawniać jakichkolwiek informacji objętych tajemnicą, komukolwiek, gdziekolwiek i kiedykolwiek.

Lekarz i nikt więcej

Do zachowania tajemnicy lekarskiej zobowiązani są wszyscy lekarze, w tym stomatolodzy. Obowiązek ten nie wiąże się jednak z formalnymi uprawnieniami do wykonywania zawodu lekarza (tzw. pełnego lub ograniczonego prawa wykonywania zawodu lekarza), lecz z jego faktycznym wykonywaniem. Konieczność dochowania tajemnicy w zakresie faktów uzyskanych w czasie jego wykonywania obowiązuje również lekarzy, którzy przestali wykonywać zawód, np. w związku z przejściem na emeryturę.

Co jest tajemnicą?

Od razu trzeba zaznaczyć, że nie każda informacja o pacjencie jest przedmiotem tajemnicy lekarskiej. Dotyczy to wyłącznie danych spełniających 2 warunki:

1) związanych z pacjentem,

2) uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu lekarza.

Tajemnicą lekarską mogą być zatem objęte nie tylko informacje o zdrowiu chorego, lecz także inne, np. dotyczące jego życia osobistego, zawodowego, statusu majątkowego itp. Istotne jest jednak, czy zostały uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu lekarza. Poznane w innych okolicznościach (np. podczas spotkania towarzyskiego) nie stanowią już przedmiotu tajemnicy lekarskiej. Ponieważ informacje o pacjencie, w szczególności dotyczące jego stanu zdrowia, przeważnie muszą być utrwalone, przedmiotem tajemnicy lekarskiej są również nośniki tych informacji, np. dokumentacja medyczna, zdjęcia rentgenowskie, kardiogramy, wyniki badań, płyty z ich zapisem, zaświadczenia lekarskie itp. Lekarz nie może swobodnie dysponować tymi dokumentami. Ujawniane zawartych w nich informacji podlega takim samym regułom, jak ujawnianie informacji nieutrwalonych.

Wyjątki od reguły

Jak już wspomniano, od absolutnego charakteru tajemnicy lekarskiej są wyjątki szczegółowo określone w ustawie. Przepisy prawa dopuszczają jej ujawnienie na mocy 4 upoważnień:

1) za zgodą pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego,

2) po śmierci pacjenta za zgodą jego najbliższych krewnych,

3) wprost z ustawy,

4) za zgodą organu władzy publicznej lub innego upoważnionego podmiotu.

1. Na własne życzenie

Pacjent jest dysponentem informacji o sobie, dlatego ujawnienie tajemnicy lekarskiej może nastąpić za jego zgodą. Aby była ona skuteczna, powinna być wyrażona w sposób świadomy i swobodny wskazanemu lekarzowi. Chory musi być uprzedzony o niekorzystnych skutkach ujawnienia tajemnicy lekarskiej. Jeżeli takiego pouczenia nie odebrał od lekarza odbierającego zgodę, staje się ona bezskuteczna, co oznacza, że de facto medyk nie ma prawa ujawnić sekretów pacjenta. Nie dość na tym, chory może cofnąć zgodę na złamanie tajemnicy lekarskiej, w wyniku czego lekarz traci upoważnienie do jej ujawnienia. Jeżeli zdecydujesz się dać taką zgodę, jej treść powinna określać, w jakim zakresie zwalniasz lekarza z obowiązku dochowania tajemnicy, a zatem jak wiele, komu, gdzie, kiedy i po co może on opowiedzieć. Warto też wyrazić ją na piśmie, by uniknąć nieporozumień lub nadużyć.

2. Na życzenie krewnych

Według nowelizacji lekarz jest związany tajemnicą również po śmierci pacjenta, chyba że zgodę na jej ujawnienie wyrazi osoba bliska, tj. małżonek, krewny lub powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba pozostająca we wspólnym pożyciu lub osoba wskazana przez pacjenta. Również ona może określić zakres ujawnienia tajemnicy. Nie dość na tym, w nowelizacji znalazł się też zapis (art. 181 § 1a kpk), który stanowi, że okoliczności objęte tajemnicą lekarską, które nawet zostały ujawnione na rozprawie z wyłączeniem jawności, mogą być rozpowszechniane publicznie przez osobę bliską, której zgoda była wymagana do zwolnienia z niej. Istnieje tu jednak możliwość zablokowania zwolnienia lekarza z dochowania sekretów zmarłego - wystarczy, że ujawnieniu tajemnicy sprzeciwi się inna bliska osoba (np. dzieci chcą ujawnienia, a żona się na to nie zgadza).

3. Odtajnienie zgodne z ustawą

Warto wspomnieć też o przypadkach, gdy upoważnienie lekarza do ujawnienia tajemnicy wynika wprost z przepisów prawa i nie musi on uzyskiwać zgody pacjenta, a wręcz może tak postąpić mimo jego sprzeciwu. W art. 40 ust. 2 ustawy określony został następujący katalog przypadków, w których ujawnienie tajemnicy lekarskiej jest możliwe z mocy prawa:

1) zachowanie tajemnicy może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób;

2) zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji o chorym związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych innemu lekarzowi lub uprawnionym osobom uczestniczącym w udzielaniu tych świadczeń;

3) jest to niezbędne do praktycznej nauki zawodów medycznych;

4) jest to niezbędne dla celów naukowych. Jednak udzielenie informacji może wówczas nastąpić tylko w niezbędnym zakresie.

Ponadto ustawa w art. 31 upoważnia lekarza do ujawniania ściśle określonych informacji związanych ze zdrowiem pacjenta następującym osobom:

1) przedstawicielom ustawowym pacjentów, którzy nie ukończyli 16. r. ż.;

2) przedstawicielom ustawowym osób, które ukończyły 16. r. ż., lecz są nieprzytomne lub z innych powodów niezdolne do zrozumienia znaczenia informacji;

3) przedstawicielom ustawowym chorych, którzy ukończyli 16. r. ż., w sytuacjach wyjątkowych, jeżeli rokowanie jest niepomyślne dla pacjenta, a według oceny lekarza przemawia za tym jego dobro. W przypadku braku przedstawicieli ustawowych pacjenta lub gdy porozumienie się z nim jest niemożliwe, lekarz jest obowiązany udzielić informacji opiekunom faktycznym.

4. Na wniosek organów władzy

Upoważnienie do ujawnienia tajemnicy lekarskiej może wynikać także z żądania (zezwolenia) organu władzy publicznej bądź innego uprawnionego podmiotu. Lekarz może to zrobić, np. jeżeli badanie zostało przeprowadzone na żądanie uprawnionych na podstawie odrębnych ustaw organów i instytucji. W takim przypadku medyk jest obowiązany poinformować o stanie zdrowia pacjenta wyłącznie te organy i instytucje.

Odpowiedzialność prawna

Naruszenie przez lekarza obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej może prowadzić do jego odpowiedzialności prawnej, zarówno cywilnej, jak i karnej, a także dyscyplinarnej.

Odpowiedzialność cywilna sprowadza się przede wszystkim do konieczności zapłaty odszkodowania za wyrządzoną szkodę lub krzywdę. Dotyczy to zarówno umyślnego, jak i nieumyślnego (lekkomyślność, niedbalstwo) jej spowodowania.

Odpowiedzialność karna dotyczy tylko przypadku umyślnego naruszenia tajemnicy lekarskiej. Zgodnie Kodeksem karnym podlega to grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Przestępstwo takie jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego.

Pozostałe artykuły

Dobrowolne ubezpieczenie w ramach NFZ

Dobrowolne ubezpieczenie w ramach NFZ

Ukończenie studiów albo utrata pracy etatowej automatycznie wiążą się z brakiem prawa do ubezpieczenia zdrowotnego, a co za tym idzie do możliwości korzystania z leków refundowanych oraz szeroko pojętej pomocy medycznej. Co zatem zrobić, jeśli właśnie zakończyło się naukę, a o pracy na etacie można tylko pomarzyć?

Zintegrowany Informator Pacjenta (ZIP)

Zintegrowany Informator Pacjenta (ZIP)

Chcesz odtworzyć historię swoich wizyt u lekarza? A może sprawdzić swoje zrealizowane recepty? Wszystkie te dane znajdziesz w Zintegrowanym Informatorze Pacjenta (ZIP). To wygodne internetowe narzędzie dla pacjentów.

Zwrot kosztów leczenia w ramach dyrektywy transgranicznej

Zwrot kosztów leczenia w ramach dyrektywy transgranicznej

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z 9 marca 2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej powstała w celu ulepszenia funkcjonowania usług medycznych.

Kiedy potrzebne jest skierowanie?

Kiedy potrzebne jest skierowanie?

Prawo określa, do jakich specjalistów możemy się wybrać bez skierowania. Prócz lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) są to m.in. ginekolog, dentysta oraz psychiatra. W 2015 r. listę lekarzy, których możemy odwiedzić bez skierowania, zawężono, wyłączając z niej dermatologów i okulistów.

Rejestracja wizyty w placówce medycznej krok po kroku

Rejestracja wizyty w placówce medycznej krok po kroku

Syn, będący już studentem, poszedł do lekarza rodzinnego. Jednak w systemie e-WUŚ wyświetlił się na czerwono (to oznacza, że nie znajduje się wśród osób ubezpieczonych - przyp. red.) i odmówiono mu przyjęcia na wizytę w ramach NFZ. Syn jest zgłoszony do ubezpieczenia przez mojego pracodawcę, więc sprawa wydała mi się dziwna. Sprawdziłam w kadrach, jednak tam wszystko było w porządku i syn był zgłoszony do ubezpieczenia. Jednak gdy zadzwoniłam do ZUS, dowiedziałam się, że nie jestem płatnikiem składki, więc nie mogę otrzymać informacji - napisała do nas Anna z Wodzisławia.

Błędy lekarskie

Błędy lekarskie

Każdy z nas słyszał to określenie, każdy też może przytoczyć jego przykłady. Dlatego zaskoczeniem może być informacja, że termin ten nie jest zdefiniowany ustawowo. Bo choć zarówno w języku potocznym, jak i prawnym funkcjonują określenia: błąd medyczny, błąd w sztuce lekarskiej, czy też błąd lekarski, to jednak Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta posługuje się sformułowaniem "zdarzenie medyczne".

Uzdrowisko - jak przygotować się na wyjazd?

Uzdrowisko - jak przygotować się na wyjazd?

Wyjazd jest kontynuacją leczenia specjalistycznego lub szpitalnego. Jego celem jest rehabilitacja, terapia chorób przewlekłych oraz szeroko pojęta profilaktyka. W uzdrowisku można to robić na 3 sposoby: w sanatorium, w szpitalu sanatoryjnym albo ambulatoryjnie.

Opieka psychiatryczna oraz leczenie uzależnień

Opieka psychiatryczna oraz leczenie uzależnień

Aż 8 mln dorosłych Polaków cierpi na różnego rodzaju problemy i zaburzenia psychiczne. To aż 1/4 mieszkańców! Gdyby w statystykach uwzględnić dzieci i młodzież, wówczas liczba ta wzrosłaby do 12 mln.

Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ)

Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ)

Przezorny zawsze ubezpieczony - mówi stare porzekadło i nie kłamie. Jeśli planujesz wyjechać zimą np. na narty w Alpach, koniecznie zadbaj o ubezpieczenie zdrowotne, w razie potrzeby które pozwoli Ci skorzystać z bezpłatnej wizyty u lekarza.

Zasady refundacji leków

Zasady refundacji leków

Jakie są zasady wpisywania na listę leków refundowanych, czyli takich, do których dopłaca nam Narodowy Fundusz Zdrowia? Kto może je kupić? Jak powstaje istotny dla polskich pacjentów wykaz leków, za które płacimy niższe kwoty?

Sieć szpitali

Sieć szpitali

System podstawowego szpitalnego zabezpieczenia świadczeń opieki zdrowotnej (PSZ), popularnie określany siecią szpitali, zaczął obowiązywać 1 października 2017 r. Na stronie Narodowego Funduszu Zdrowia można znaleźć wykaz szpitali, które zakwalifikowały się do sieci w poszczególnych regionach. Jakie zmiany niesie to dla pacjentów?

Prawa honorowego krwiodawcy

Prawa honorowego krwiodawcy

Krwiodawstwo jest oparte na zasadzie dobrowolnego i bezpłatnego oddawania krwi. Jednak aby docenić poświęcenie tych osób, państwo lub podmioty prywatne przyznają im różnego rodzaju przywileje.

Prawa kobiet w ciąży

Prawa kobiet w ciąży

Bez względu na to, czy przed zajściem w ciążę posiadałaś ubezpieczenie zdrowotne, czy nie, podczas oczekiwania na dziecko możesz liczyć na pełną opiekę medyczną oraz przywileje w przychodniach i aptekach.

Wizyty lekarskie poza miejscem zamieszkania

Wizyty lekarskie poza miejscem zamieszkania

Każdy ubezpieczony wybiera swojego lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, wypełniając odpowiednią deklarację. Z oczywistych względów to do niego udajemy się na wizytę w razie nagłego zachorowania, urazu czy konieczności przepisania leków. Co jednak zrobić, kiedy potrzebujemy pomocy medycznej w czasie wakacyjnego wyjazdu?

Pozostałe raporty

Zobacz też:

Wydanie tabletowe

Tablet O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą App Store