Rozwój dziecka - jak zapewnić dziecku rozwój intelektualny?

Aby zadbać o dobre wyniki w nauce ucznia, trzeba dać mu podwaliny pod opanowanie zdolności skupiania uwagi i odpowiednio doładować jego neurony

U dzieci ruchliwość i energia to naturalne, pożądane cechy. Ważne jednak, aby szły w parze ze stopniowym opanowywaniem sztuki skupiania uwagi, co ma niebotyczny wpływ na ich rozwój. Co więcej, trzeba zadbać o to już w najmłodszych latach.

Być może to truizm, ale duża liczba badań wskazuje, iż dzieci, które wykazują nieprawidłowości w funkcjonowaniu uwagi, często napotykają na trudności w uczeniu się. Do najbardziej powszechnych zalicza się liczne pomyłki (np. przestawianie liter i liczb), gubienie się w instrukcjach, trudności z rozpoczynaniem i kończeniem zadań, a także deficyty w funkcjonowaniu pamięci podręcznej i przenoszeniu informacji do pamięci długotrwałej. Ponadto często towarzyszy temu zwiększona impulsywność, która utrudnia przyswajanie i integrację wiedzy oraz uświadamianie sobie zależności między pojęciami a obiektami1 .

Przyczyn wszystkich tych kłopotów można dopatrywać się już w pierwszych tygodniach życia dziecka. Wczesne interakcje z rodzicami mają bowiem fundamentalne znaczenie, jeśli chodzi o prawidłowy rozwój mózgu2 . Badania wskazują, że pozytywne doświadczenia w relacji z matką i ojcem są powiązane z wyższym poziomem poszczególnych funkcji wykonawczych, czyli procesów poznawczych, które pełnią szczególną funkcję w procesie podejmowania celowych działań i nadzorowania ich przebiegu3 .

Rola fundamentów

Rozwój kory przedczołowej jest zależny od interakcji dziecka z tzw. pierwotnymi opiekunami. Zwłaszcza przez pierwsze 2 lata życia mózg rozwija się dynamicznie i wytwarza nadmiar synaps, więc część z nich naturalnie obumiera. Od stymulacji środowiska zależy, ile połączeń zostanie efektywnie wykorzystanych, a zatem - jak złożona będzie sieć tych, które przetrwają4 . Stąd zaniedbywanie dziecka zmniejsza jego możliwości efektywnego rozwinięcia połączeń neuronalnych, co przekłada się na późniejsze trudności w zakresie zdolności poznawczych.

Kolejnym ważnym aspektem jest oddziaływanie hormonów stresu na korę przedczołową. Ich optymalne stężenie powoduje wzrost neuronalnej aktywności w rejonie płata czołowego, co oznacza rozwój procesów utrzymywania uwagi. Z kolei w sytuacji chronicznego, intensywnego lęku (jaki towarzyszy np. zaniedbywaniu, ciągłym kłótniom między rodzicami, chorobie przewlekłej lub częstym przeprowadzkom) organizm produkuje nadmierną ilość kortyzolu i noradrenaliny. Hormony te zaczynają silnie oddziaływać na struktury mózgowe: ich zbyt wysokie stężenie będzie przekładało się na mniejszą neuronalną aktywność przedczołowej kory, a większą - rejonów mózgu odpowiedzialnych za procesy oddolne (behawioralne)5. Oznacza to, że w przypadku długotrwałego stresu zachowanie stanie się bardziej automatyczne.

Czuła obecność

Co zatem powinni robić rodzice, by na tym wczesnym etapie stymulować rozwój funkcji wykonawczych dziecka? Po pierwsze, ważna jest tzw. responsywna opieka, która oznacza adekwatne i spójne odpowiadanie na sygnały wysyłane przez dziecko. Takie podejście jest dla niego pierwszym doświadczeniem wpływu na otoczenie - kiedy np. poprzez płacz potrafi wywołać reakcję rodzica6.

Po drugie, należy tworzyć dziecku rusztowania (scaffolding), czyli oferować adekwatne do jego wieku strategie rozwiązywania problemów, aby dać mu pozytywne doświadczenia w tym zakresie. Najlepsze są strategie, w których dzieci aktywnie angażują się w rozwiązywanie problemu, co skutkuje poprawą poznawczej kontroli, znajdywaniem błędów i autokorektą7.

I wreszcie ważne jest nazywanie stanów mentalnych (mind-mindedness) - dostarczanie słownictwa do wyrażania pragnień, potrzeb i emocji, co pomaga dziecku przejść z etapu, gdy jest kontrolowane przez innych, do samoregulacji.

Nakarmić neurony

Jeśli małe dziecko wyrasta w sprzyjającym środowisku rodzinnym, które buduje w nim ciekawość, chęć nauki i rozwiązywania problemów bez lęku o porażkę, istnieje duża szansa, że dobrze zniesie zderzenie ze szkolną rzeczywistością. Jednak rola rodzica nie ogranicza się do czułej i aktywnej obecności. Również pozornie banalne zadania, jak codzienne przygotowywanie posiłków, powinny być przez niego przemyślane. W końcu prawidłowo zbilansowana dieta gwarantuje dostarczenie witamin i mikroelementów odpowiadających m.in. za rozwój neuronów.

Dlatego w jadłospisie uczniów powinny znaleźć się pełnowartościowe, wysokobiałkowe posiłki. W jednym z badań okazało się, że młodzież, która we wczesnym dzieciństwie stosowała taki jadłospis, osiągała wyższe wyniki w testach inteligencji werbalnej8 . Wysokobiałkowe posiłki obniżają również poziom serotoniny, dzięki czemu dzieci są bardziej uważne, dlatego warto podawać je na śniadanie, przed wyjściem do szkoły.

Trening dla małych i dużych

Alphabet games to ćwiczenie opracowane przez Johna Grindera - amerykańskiego psychologa i językoznawcę, współtwórcę programowania neurolingwistycznego. Pozwala ono zsynchronizować półkule mózgu, co poprawia koncentrację i osiągnąć stan skupienia, w którym myśli nie rozpraszają się. Właśnie w takich warunkach umysł ludzki pracuje najwydajniej. To doskonały trening zarówno dla dzieci, u których procesy synchronizacji wciąż trwają, jak i dla dorosłych, którzy chcą poprawić swoją wydajność intelektualną. Dla malucha to dodatkowo dobry sposób na utrwalenie alfabetu oraz rozróżniania prawej i lewej strony.

Samo ćwiczenie polega na odczytywaniu na głos kolejnych liter alfabetu z planszy i jednocześnie wykonywaniu przypisanych im ruchów rękoma. Komendy, które realizujemy w trakcie wypowiadania kolejnych liter są bardzo proste: polegają na podniesieniu prawej (P) lub lewej (L) ręki bądź obu jednocześnie (O).

Planszę do alphabet games można przygotować samodzielnie, zapisując na kartce kolejne litery alfabetu, a pod każdą z nich literę oznaczającą konkretną komendę (P, L lub O). Jeśli ćwiczenie mają wykonywać dzieci, dobrze będzie każdy zestaw 2 liter umieścić na oddzielnej kartce i pokazywać je po kolei (albo ograniczyć się np. do jednego rzędu). Przykładowo jeśli przygotujemy planszę o poniższej treści:

A B C D E F G H

L P O O L O L O

dziecko przy wypowiadaniu litery "A" powinno podnieś lewą rękę, przy "B" - prawą, przy "C" - obie, przy "D" - obie itd. Ćwiczenie należy wykonywać możliwie jak najszybciej. Jeśli dziecko nie opanowało jeszcze alfabetu, litery można zastąpić obrazkami znanych mu zwierząt, a komendy L, P, O - kolorami. Wystarczy wówczas np. na prawym nadgarstku malucha przymocować czerwoną, a na lewym niebieską wstążkę, by podnosiło odpowiednią rękę podczas wymawiania nazwy zwierzęcia21 .

Również kolorowe warzywa przyczyniają się do podwyższenia IQ, co wykazała 5-letnia analiza zwyczajów żywieniowych ponad 14 tys. dzieci9 . Są ponadto nieocenionym źródłem witamin, w tym z grupy B, które mają duży wpływ na prawidłowe wytwarzanie neuroprzekaźników odpowiedzialnych za przekazywanie impulsów między komórkami mózgu.

Nie można zapominać również o tłustych rybach, siemieniu lnianym, portulace, awokado oraz tranie. To najlepsze źródła kwasów tłuszczowych omega-3, spośród których zwłaszcza EPA i DHA są niezbędnym pokarmem dla mózgu. W jednym z badań już po 3 tygodniach podawania dzieciom 2 razy dziennie suplementów z kwasami omega stwierdzono, że pod względem umiejętności czytania wyprzedziły one swoich rówieśników aż o rok10.

Inne składniki odżywcze, których umysł ucznia potrzebuje, by działać na pełnych obrotach, to magnez, jod, witamina E, kwas foliowy i żelazo, którego niedobór u niemowląt powoduje osłabienie rozwoju umysłowego i motorycznego, a u starszych dzieci - problemy z koncentracją, apatię, kłopoty z uczeniem się i zmniejszenie pojemności oddechowej11.

Mądre zwyczaje

Kolejnym niedocenianym czynnikiem, który ma pozytywny wpływ na wyniki w nauce, jest nawodnienie. Najczęściej o tym zapominamy, ale zapewnia ono odpowiednie funkcjonowanie układu nerwowego (umożliwia przewodzenie impulsów), co ma bezpośredni związek ze skupianiem uwagi. Niedobór wody w organizmie zaburza procesy pamięci krótkotrwałej, obniża koncentrację, wydłuża czas reakcji na bodziec, odpowiada za uczucie zmęczenia i znużenia, bóle głowy czy osłabienie apetytu12.

Dlatego dzieci powinny regularnie pić, najlepiej wody źródlane i naturalne mineralne (niskosodowe, nisko i średniozmineralizowane) lub soki warzywne i owocowe. Gazowane czy dosładzane napoje nie dają takich efektów, a ponadto są nafaszerowane cukrami prostymi i konserwantami.

Nie można też zapominać, że uczniów może dotyczyć problem braku snu niezbędnego do regeneracji ciała i umysłu. To w nocy dokonuje się konsolidacja śladów pamięciowych, czyli utrwalanie informacji, które napłynęły do mózgu w ciągu dnia. Tymczasem szacuje się, że blisko 17% dzieci w wieku szkolnym ma nieregularny sen13. Skutkuje to u nich problemami z koncentracją i gorszym funkcjonowaniem na lekcjach.

Tu z pomocą może przyjść odpowiednia dawka aktywności fizycznej w ciągu dnia - zmęczenie sprzyja lepszemu zasypianiu. Ważne jest także pielęgnowanie wieczornych rytuałów (kąpiel, czytanie do poduszki) oraz ograniczenie dopływu światła i hałasów do sypialni, co z kolei pozwoli wyciszyć malucha. U młodzieży licealnej dużą wagę należy przywiązywać do aspektów psychologicznych, ponieważ - jak wykazują badania - w tej grupie szczególnie skłonności do depresji i obniżenia nastroju, a także trudne do rozwiązania problemy, nadmiar nauki czy nerwowa atmosfera w domu lub szkole znamiennie pogarszają jakość snu14.

Widmo nowoczesności

Trudności z zasypianiem mogą wynikać również z nadmiernego korzystania ze sprzętu elektronicznego - zwłaszcza wieczorem. Jeśli chodzi o maluchy, najlepiej w ogóle zrezygnować z takiej formy rozrywki. Według zaleceń Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) dzieci poniżej 2. r.ż. nie powinny korzystać z urządzeń mobilnych15. W późniejszym okresie życia kontakt ten może rosnąć maksymalnie do 2 godz. dziennie, ponieważ nadmierne korzystanie z nowoczesnych technologii prowadzi do problemów z nauką i koncentracją.

Oglądanie telewizji przez dzieci poniżej 3. r.ż. pogarsza uwagę selektywną, czyli zdolność świadomego kierowania energii na jeden bodziec, a nie wszystkie dookoła. Godzina czasu ekranowego zwiększa do 90% ryzyko wystąpienia u nich problemów z uwagą w wieku 7 lat16.

Ale wrogowie młodych neuronów czają się również w otaczającym nas powietrzu. Naukowcy z Dziecięcego Szpitala w Los Angeles zbadali wpływ wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) na rozwój mózgu. Zmierzyli stężenie WWA w wydychanym powietrzu, krwi i moczu 40 kobiet w trzecim trymestrze ciąży oraz w moczu ich potomstwa. Następnie przeprowadzali badania rezonansem magnetycznym u dzieci od urodzenia, do osiągnięcia przez nie wieku 7-9 lat. Odkryli w ten sposób związek między wystawieniem na działanie WWA w życiu płodowym a zmniejszeniem się powierzchni białej substancji w lewej półkuli mózgowej. Przekładało się to na wolniejsze przyswajanie informacji przez dzieci podczas rozwiązywania testów na inteligencję oraz problemy behawioralne17.

Podobnie pestycydy rozpylane w parkach i ogrodach oddziałują na zdolność najmłodszych do nauki. Ich wpływ jest co prawda krótkotrwały, ale na tyle silny, że obejmuje problemy z koncentracją, koordynacją oko-ręka i zachowaniem.

Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego monitorowali zmiany neurologiczne w mózgu 308 dzieci w wieku 4-9 lat przed i po okresie wzmożonego stosowania pestycydów. Kiedy rozpoczęto opryski, u badanych nastąpił spadek koncentracji, samokontroli, koordynacji wzrokowo-manualnej i możliwości wzrokowego kontaktu ze światem. Taki stan rzeczy utrzymywał się jeszcze 100 dni po ich zaprzestaniu18.

Bieg przez przeszkody

Zagrożenia czyhające w powietrzu nie oznaczają wcale, że należy unikać przebywania na zewnątrz. Wręcz przeciwnie! Im młodsze dzieci, tym więcej czasu powinny spędzać na zabawie z rówieśnikami czy uprawianiu sportu. W końcu prawidłowy rozwój poznawczy nie jest możliwy bez odpowiedniej aktywności motorycznej, która stanowi źródło doznań i pobudzeń prowokujących układ nerwowy do działania, czyli rozwoju.

Istnieje zresztą coraz więcej dowodów naukowych wskazujących na to, że mała aktywność fizyczna i niski poziom sprawności wiążą się nie tylko z ogólnym pogorszeniem kondycji i wzrostem ryzyka chorób przewlekłych (o czym pisaliśmy szczegółowo w tekście "Rośnij zdrowo"), ale także z gorszymi wynikami w szkole, osłabieniem funkcji poznawczych oraz niekorzystnymi zmianami w metabolizmie mózgowym i w strukturze mózgu19. Jednocześnie zapewnienie okresowego ruchu w ciągu dnia, np. poprzez aktywne spędzanie przerw w szkole, wpływa na poprawę osiągnięć w nauce oraz wywiera pozytywny wpływ na uwagę i zachowanie dzieci20.

Warto zatem zamienić wieczorne oglądanie telewizji na wspólną aktywność, a po samodzielnie przygotowanej zdrowej kolacji ułożyć dziecko do snu, by w nocy w jego mózgu spokojnie konsolidowały się ślady pamięciowe - nie tylko informacje ze szkoły, ale i rodzinne wspomnienia.

Bibliografia

  1. Developmental Psychology 2010; 46(6):1528- 1542; Reading and Writing 2009; 22:591-613; Developmental Psychology 2010; 46(6):1528-1542
  2. Social Development 2016; 25(3):646-664
  3. Developmental Science 2012; 15:12-24
  4. Child Development 2010; 81:326-339
  5. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka 2018; 17(2):38-57
  6. Child Development 2010; 81:326-339
  7. Monographs of the Society for Research in Child Development 2003; 68(274):138-151
  8. Pediatr Res 2008; 63: 308-14
  9. J Epidemiol Community Health 2012; 66: 624-8
  10. Br J Nutr 2013; 109: 1573-89
  11. Arch Pediatr Adolesc Med 2004; 158(12):1113-15
  12. Probl Hig Epidemiol 2013; 94(4):766-768
  13. J Physiol Anthropol 2012; 31:14
  14. Eur J Pediatr 2012; 171(4):729-32
  15. Pediatric 2011; 128 (5):1040-1045
  16. Pediatr 2004; 113:708-713
  17. JAMA Psychiatry 2015;72(6):531-540
  18. Neurotoxicology 2017; 60:125-133
  19. Brain Res. 2010; 1358:172-183
  20. J Intern Neuropsychol Sci 2011; 17:1-11
  21. St. Clair Carmen Bostic, Grinder John, "Whispering in the Wind", J & C Enterprises, Scotts Valley 2001
Znajdź terapeutę i uzyskaj pomoc
Zgodnie ze swoimi potrzebami medycyny niekonwencjonalnej

Zobacz także

Anemia w ciąży - przyczyny, dieta

Anemia w ciąży - przyczyny, dieta

Ogólne osłabienie, częste bóle głowy, bladość i trudności z koncentracją to objawy mogące wskazywać na anemię. Powoduje ją najczęściej niedobór żelaza. Ale zdarzają się wyjątki. U Magdy jej przyczyną okazała się nadczynność przytarczyc, której skutkiem jest wysoki poziom wapnia we krwi, utrudniający przyswajanie żelaza.

Rozwój dziecka - jak zapewnić dziecku rozwój intelektualny?

Rozwój dziecka - jak zapewnić dziecku rozwój intelektualny?

Aby zadbać o dobre wyniki w nauce ucznia, trzeba dać mu podwaliny pod opanowanie zdolności skupiania uwagi i odpowiednio doładować jego neurony

Czy woda może być niezdrowa?

Czy woda może być niezdrowa?

Przez tysiące lat nękały nas różne choroby wywołane bakteriami. Ludzkość nie umiała bronić się przed nimi, bo drobnoustrojów nie widać gołym okiem. Gdy ktoś zjadł stare mięso, to zachorował on, cała rodzina albo goście weselni, którym taki posiłek zaserwował. Gorzej było, gdy chorobotwórcze bakterie znalazły się w studni miejskiej albo w rzece, będącej źródłem wody pitnej dla dużych populacji - wtedy choroby dopadały setki albo tysiące ludzi.

Rozwój dziecka - co robić, aby dziecko było zdrowe?

Rozwój dziecka - co robić, aby dziecko było zdrowe?

By zapewnić dzieciom prawidłowy rozwój fizyczny i intelektualny, należy pamiętać o podstawowych zasadach żywienia i stylu życia oraz zapomnieć o kilku grzechach codzienności

Fuleren C60 - cząsteczka węgla, która wydłuża życie

Fuleren C60 - cząsteczka węgla, która wydłuża życie

Ta mało znana cząsteczka - jeden z najpotężniejszych przeciwutleniaczy - rewolucjonizuje opiekę zdrowotną i perspektywy długowieczności. Szczegółowo przedstawia ją Cate Montana.

Szczególnie polecamy
Co wpływa na przyswajalność magnezu?

Co wpływa na przyswajalność magnezu?

Ten ważny pierwiastek uczestniczy w wielu funkcjach organizmu. Jaki suplement...

Raport specjalny

Bezpieczny dom

Bezpieczny dom

Wydanie tabletowe

Tablet O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą App Store