Nasze magazyny
Jakie są rodzaje biegunek?
Biegunka to nie choroba sama w sobie, lecz objaw – sygnał, że jelito cienkie lub grube z jakiegoś powodu przestało prawidłowo wchłaniać wodę i elektrolity albo zaczęło wydzielać je w nadmiarze do światła przewodu pokarmowego.
Lekarze rozróżniają kilka rodzajów biegunek.
- Pierwszy z nich to biegunka osmotyczna, gdy w jelicie gromadzi się nadmiar nierozpuszczonych cząsteczek, np. wskutek nietolerancji laktozy,
- Drugi to biegunka sekrecyjna, wywołaną działaniem toksyn bakteryjnych, jak to ma miejsce w przypadku salmonellozy czy niektórych szczepów E. coli.
- Trzeci rodzaj to biegunka zapalna, spowodowana uszkodzeniem błony śluzowej jelit i bariery jelitowej
- Czwarty to biegunka czynnościowa, związana z przyspieszeniem perystaltyki jelit na tle m.in. stresu lub zespołu jelita drażliwego.
Niezależnie od przyczyny, najpoważniejszym zagrożeniem, związanym z częstymi wizytami w toalecie, pozostaje odwodnienie i utrata elektrolitów – groźne zwłaszcza u małych dzieci i osób starszych, u których może ono rozwinąć się w ciągu zaledwie kilku godzin.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) od dekad podkreśla, że nawodnienie jest pierwszym i najważniejszym elementem terapii w każdym rodzaju biegunki, a dopiero w drugiej kolejności warto sięgać po środki wspierające regenerację błony śluzowej i mikrobioty jelitowej – w czym rośliny lecznicze, grzyby funkcjonalne i dobrze zbadane suplementy mogą okazać się cennym wsparciem. Warto jednak pamiętać, że jeśli objawy nie ustępują lub zaczyna im towarzyszyć ból brzucha, nudności, wymioty lub gorączka oraz znaczne osłabienie, albo zauważysz krew w kale, konieczna jest wizyta u lekarza1.
Jakie rośliny są pomocne przy biegunce?
Kora dębu (Quercus cortex)
Kora dębu szypułkowego i bezszypułkowego to jeden z klasycznych surowców zielarskich, stosowanych przy biegunce i jeden z najlepiej przebadanych pod względem mechanizmu działania. Zawiera od 8 do nawet 20% garbników (tanin), które nadają jej charakterystyczny, cierpki smak.
Garbniki działają ściągająco: wiążą się z białkami błony śluzowej jelita, tworząc na jej powierzchni cienką, nierozpuszczalną warstwę ochronną. Ten swoisty opatrunek uszczelnia nabłonek, ogranicza przenikanie wody i elektrolitów do światła jelita oraz hamuje stan zapalny błony śluzowej.
Dodatkowo garbniki wykazują działanie przeciwdrobnoustrojowe – zaburzają metabolizm bakterii, odpowiedzialnych za biegunki infekcyjne, w tym niektórych szczepów Escherichia coli, ograniczając ich namnażanie w przewodzie pokarmowym.
Odwar z kory dębu: 1–2 łyżeczki rozdrobnionej kory zalej szklanką zimnej wody, doprowadź do wrzenia i gotuj pod przykryciem przez 5 minut, następnie odstaw na 15 minut i przecedź. Pij małymi porcjami, 2–3 razy dziennie. Ze względu na silne działanie ściągające, kuracja nie powinna trwać dłużej niż 3–4 dni, odwaru nie stosuje się u małych dzieci.2
Kłącze pięciornika (Potentilla erecta)
Kłącze pięciornika kurzego ziela to bogate źródło garbników. Tradycyjnie stosowane jest w niespecyficznych, ostrych biegunkach. Działa ściągająco i przeciwzapalnie, a badania in vitro wskazują dodatkowo na jego aktywność wobec niektórych wirusów jelitowych. Jak przygotować odwar? 1 łyżeczkę sproszkowanego kłącza zalej szklanką wody i gotuj 10 minut pod przykryciem. Po ostudzeniu i przecedzeniu, pij 2–3 razy dziennie3.
Suszone owoce borówki czernicy (Vaccinium myrtillus)
W przeciwieństwie do świeżych jagód, które mają działanie łagodnie przeczyszczające, suszone hamują biegunkę. Suszenie zagęszcza bowiem zawartość garbników i antocyjanów, które działają ściągająco na błonę śluzową jelit i dodatkowo wykazują właściwości przeciwzapalne oraz
antyoksydacyjne. Łyżkę suszonych owoców zalej szklanką wody, gotuj 10 minut, a po ostudzeniu spożywaj razem z odwarem 2–3 razy dziennie4.
Ziele rzepiku pospolitego (Agrimonia eupatoria)
Rzepik zawiera garbniki oraz flawonoidy (m.in. kwercetynę i luteolinę), które łącznie odpowiadają za jego działanie ściągające, przeciwzapalne i łagodnie przeciwbakteryjne wobec patogenów jelitowych. Wspomaga także regeneracje uszkodzonej błony śluzowej jelit. W tradycyjnej medycynie ludowej stosowano go przy nieżytach żołądka i jelit. Łyżkę ziela zalej szklanką wrzątku, parz 15 minut pod przykryciem i popijaj 2–3 razy dziennie, między posiłkami. Rzepik działa łagodnie, można go stosować u dzieci5.
Szałwia lekarska (Salvia officinalis)
Szałwia, jedno z najbardziej popularnych ziół, stosowanych w biegunkach i stanach zapalnych, swoje właściwości zawdzięcza garbnikom i kwasowi rozmarynowemu. Obie te substancje działają przeciwzapalnie i ściągająco na błonę śluzową przewodu pokarmowego, niszczą także chorobotwórcze bakterie, dlatego są szczególnie pomocne przy biegunkach infekcyjnych. Dodatkowo szałwia ma działanie rozkurczowe, zatem łagodzi ból brzucha i wzdęcia oraz hamuje nudności, wspomagając jednocześnie trawienie.
Aby przygotować napar zalej szklanką wrzątku 1–2 łyżeczki suszonych liści i odczekaj około 10 minut. Napar pij 2–3 razy dziennie, możesz go też łączyć z rumiankiem, miętą lub rzepikiem, dla lepszego efektu6.
Siemię lniane (Linum usitatissimum)
Picie namoczonego siemienia lnianego to jeden z naszych rodzimych i najstarszych sposobów na problemy żołądkowojelitowe. Nasiona lnu po zalaniu wodą uwalniają bowiem śluzy roślinne i tworzy się gęsty kisiel. To właśnie on działa osłonowo na błonę śluzową jelit i łagodzi jej podrażnienia.
Warto pamiętać, że siemię lniane działa regulująco na rytm wypróżnień w obu kierunkach, z jednej strony łagodząc stan zapalny hamuje biegunkę, z drugiej, dzięki zawartości błonnika i śluzów, przy zaparciach ułatwia wypróżnienie.
Dodatkowo łagodzi ból brzucha i skurcze jelit. Warto o nim pamiętać także po antybiotykoterapii, ponieważ intensywnie regeneruje błonę śluzową jelit i pomaga w odbudowie mikrobioty. Łyżkę siemienia zalej szklanką wrzątku i odstaw na 30 minut, aż powstanie gęsty śluz, który można pić oddzielnie lub spożywać z napęczniałymi nasionami 1–2 razy dziennie8.
Liście jeżyny fałdowanej (Rubus plicatus)
Liście jeżyny, podobnie jak liście malin, są bogate w garbniki i flawonoidy o działaniu ściągającym i łagodzącym podrażnienie śluzówki jelit. W ziołolecznictwie ludowym wykorzystywano je zamiennie z korą dębu, zwłaszcza tam, gdzie ta ostatnia nie była dostępna. Napar przygotowuje się z 1–2 łyżek suszonych liści na szklankę wrzątku, parząc pod przykryciem 10–15 minut i należy go pić 2–3 razy dziennie5.
Kleik ryżowy
Kleik i woda ryżowa to podstawa wielu tradycyjnych, domowych sposobów na biegunkę, a przegotowany wywar ryżowy bywa też stosowany jako baza doustnych płynów nawadniających w krajach, gdzie dostęp do leków na biegunkę jest ograniczony.
Skrobia ryżowa działa zagęszczająco na treść pokarmową, a dodatkowo uwalnia się powoli, dostarczając energii bez dodatkowego obciążania osłabionych jelit. Ponadto kleik działa osłonowo i pomaga odbudować mikrobiotę przewodu pokarmowego.
Do tego jest łagodny i nie drażni śluzówki przewodu pokarmowego. Kleik przygotowuje się gotując ryż w dużej ilości wody (proporcja około 1:8), aż do rozpadnięcia się ziaren, a następnie miksując całość na gładką papkę11.
Babka płesznik i babka lancetowata (Plantago psyllium, Plantago lanceolata)
Łuski nasienne babki płesznik to jedno z najlepiej przebadanych źródeł błonnika rozpuszczalnego, który w kontakcie z wodą tworzy żel, wiążący nadmiar płynu w treści jelitowej i normalizujący konsystencję stolca. Babka lancetowata zawiera natomiast garbniki i śluzy, które dodatkowo łagodzą podrażnioną śluzówkę jelit. Jak je stosować?
Łyżeczkę nasion babki płesznik zalej wodą, odstaw na 5-15 minut i pij 2 razy dziennie, natomiast liście babki lancetowatej zalej wrzątkiem, odczekaj 10 minut i pij tak przygotowany napar 2-3 razy dziennie9.
Kłącze rdestu wężownika (Bistorta officinalis)
Kłącze ma silne właściwości ściągające, a to dzięki bardzo wysokiej, sięgającej 25% zawartości garbników. Ze względu na intensywne działanie, stosuje się go głównie w krótkich kuracjach, przy nasilonych, ostrych biegunkach.
Rdest wężownik zmniejsza wydzielanie płynów do światła jelit, tworzy warstwę ochronną na błonie śluzowej, odkaża ją i hamuje stan zapalny, a jednocześnie zapobiega krwawieniu śluzówki przewodu pokarmowego – drobne krwawienia często towarzyszą stanom zapalnym. Hamuje także nadmierną perystaltykę, co łagodzi bóle brzucha i zmniejsza częstotliwość wizyt w toalecie. Aby przygotować odwar, 1 łyżeczkę sproszkowanego kłącza zalej szklanką wody i gotuj 10–15 minut. Pij go w małych porcjach, 2 razy dziennie, nie dłużej niż kilka dni.
Bodziszek (Geranium maculatum i Geranium robertianum)
Bodziszek plamisty, którego ojczyzną jest Ameryka Północna i nasz rodzimy bodziszek cuchnący, zawierają wysokie stężenia garbników. W medycynie ludowej Ameryki Północnej korzeń bodziszka od wieków był jednym z najczęściej stosowanych środków przy biegunkach i niewielkich krwawieniach z przewodu pokarmowego.
Roślina ta działa ściągająco, antyseptycznie i przeciwzapalnie, hamuje drobne krwawienia z przewodu pokarmowego, które mogą towarzyszyć zatruciu i stanom zapalnym, a ponadto wspomaga pracę wątroby i nerek. Stosuje się ją w biegunkach, nieżytach żołądka i jelit oraz zatruciach pokarmowych. Odmierz 1 łyżeczkę suszonego ziela i zalej szklanką wrzątku. Po około 10 minutach napar jest gotowy – pij go 2-3 razy dziennie.
Marchewka (Daucus carota)
Zupa marchewkowa to domowy sposób na biegunki, znany każdej mamie i babci. W jaki sposób działa? Podczas długiego gotowania, pektyny zawarte w marchwi ulegają częściowej degradacji do oligogalakturonidów, substancji, które mają zdolność do blokowania przylegania bakterii chorobotwórczych do nabłonka jelitowego, a same pektyny dodatkowo wiążą wodę i toksyny w świetle jelita.
Wystarczy pół kilograma marchwi ugotować do miękkości w litrze wody, zmiksować na gładko, uzupełnić wodą do pierwotnej objętości i doprawić szczyptą soli. Zupę należy spożywać małymi porcjami, kilkukrotnie w ciągu dnia i, co ważne, można ją podawać nawet małym dzieciom i osobom starszym10.
Probiotyki
Saccharomyces boulardii i Lactobacillus rhamnosus GG to dwa najlepiej przebadane szczepy probiotyczne w kontekście biegunki. Pierwszy to drożdżak, drugi to dobroczynna bakteria. Badania dowodzą, że skracają one czas trwania biegunki infekcyjnej średnio o około 24 godziny i działają podobnie w odniesieniu do biegunki po kuracji antybiotykowej.
Saccharomyces boulardii hamuje wzrost patogenów i neutralizuje ich toksyny, wzmacnia barierę jelitową i zmniejsza wydzielanie wody do światła przewodu pokarmowego, Lactobacillus rhamnosus GG konkuruje natomiast z patogenami o miejsce w jelicie, wytwarza substancje przeciwbakteryjne i korzystnie wpływa na funkcje śluzówki. Dlatego doskonale sprawdzają się w biegunce infekcyjnej, po antybiotykoterapii i w biegunce podróżnych. Łagodzą także objawy zespołu jelita drażliwego i można je stosować u dzieci, ale zawsze zgodnie z zaleceniami producenta12.
Chaga, błyskoporek podkorowy (Inonotus obliquus)
Ten pasożytniczy grzyb, rosnący na brzozie, zawiera bogactwo polisacharydów, w tym beta-glukanów, którym przypisuje się działanie modulujące odpowiedź immunologiczną jelit oraz łagodzące stan zapalny błony śluzowej.
Badania nad wpływem chagi na skład mikrobioty jelitowej są wciąż na wczesnym, głównie przedklinicznym etapie, ale dotychczasowe wyniki są obiecujące i wskazują, że grzyb ten działa jak prebiotyk, pobudzający wzrost prawidłowej flory jelit.
Ponadto chaga działa przeciwzapalnie i lekko ściągająco, co łagodzi objawy biegunki. Zawierające go suplementy należy przyjmować zgodnie z zaleceniami producentów.
Elektrolity: sód i potas
Żaden ziołowy napar nie zastąpi prawidłowego nawodnienia przy biegunce – to ono decyduje o bezpieczeństwie, zwłaszcza u dzieci i seniorów. Doustne płyny nawadniające opierają się na precyzyjnie dobranej proporcji sodu, potasu, cytrynianu i glukozy, która wykorzystuje mechanizm współtransportu sodowo-glukozowego w jelicie cienkim – działający sprawnie nawet wtedy, gdy zdolność wchłaniania samej wody jest wskutek choroby zaburzona. W domowych warunkach prosty roztwór można przygotować z litra przegotowanej wody, płaskiej łyżeczki soli i sześciu łyżeczek cukru, popijając go małymi łykami przez cały dzień.
Maślan sodu (Sodium butyrate)
Maślan sodu to krótkołańcuchowy kwas tłuszczowy, będący głównym źródłem energii dla komórek nabłonka jelita grubego (kolonocytów). Wytwarza go mikrobiota jelitowa. Jego niedobór – częsty po biegunce infekcyjnej, gdy populacja bakterii, wytwarzających maślan zostaje zmniejszona – osłabia szczelność bariery jelitowej i produkcję ochronnej warstwy śluzu.
Suplementacja maślanem sodu bywa więc stosowana jako element wspierający regenerację jelita po przebytej infekcji, bo sam maślan, bezpośrednio, nie hamuje biegunki. Jego działanie jest pośrednie, poprzez poprawę kondycji błony śluzowej jelit13.
- 1. Ther Adv Gastroenterol. 2026 Feb 22;19:17562848261424324.
- 2. Fitoterapia. 2011, 82(1), 67–71
- 3. J Ethnopharmacol. 2017 May 23:204:86-94.
- 4. Fitoterapia. 2010, 81(7), 941–946
- 5. J. Ethnopharmacol. 2012, 141(3), 803–818
- 6. Planta Med. 2013, 79(9), 774–780
- 7. J. Ethnopharmacol. 2007, 110(1), 26–33
- 8. Nutrients. 2020, 12(10), 3172
- 9. Cochrane Database Syst. Rev. 2015, (11), CD003460
- 10. Klin. Pädiatr. 2007, 219(6), 349–353
- 11. Cochrane Database Syst. Rev. 2004, (2), CD003754
- 12. Cochrane Database Syst. Rev. 2020, (4), CD003048
- 13. Aliment. Pharmacol. Ther. 2019, 49(2), 190–198
- 14. Int. J. Med. Mushrooms. 2019, 21(3), 237–251
- 15. Cochrane Database Syst. Rev. 2019, (6), CD011526
- 16. Curr Med Res Opin. 2018 Jul;34(7):1253-1259.
