Nasze magazyny
Dlaczego najwięcej urazów zdarza się latem? To czas, w którym wstajemy zza biurka i ochoczo rzucamy się w wir wakacyjnych przygód, odkurzamy zapomniany rower lub pierwszy raz decydujemy się na sporty ekstremalne, oferowane w wielu kurortach. I robimy to nader często bez należytego przygotowania kondycyjnego i sprawnościowego, a to sprzyja urazom. Nasze zastałe ciało nie jest bowiem przygotowane na takie wyzwania.
A nawet jeśli zaczynamy wakacje wytrenowani i w dobrej kondycji, to sama intensywność tego czasu i różnych rodzajów aktywności, może skutkować niechcianym urazem. Ten z kolei może nie tylko zepsuć nam urlop, ale także ograniczyć mobilność po powrocie do domu i generować dodatkowe problemy, takie jak wady postawy czy bóle. Dlatego szybka i skuteczna rehabilitacja jest kluczowa, jeśli chcemy jak najszybciej wrócić do sprawności.
A tu pojawiają się bariery psychologiczne i fizyczne – od zniechęcenia i braku cierpliwości, przez brak czasu i rozgoryczenie, aż po praktyczne trudności w wykonywaniu codziennych czynności. Nowoczesna fizjoterapia daje nam ciekawe możliwości i ułatwia pokonanie wielu barier. Wystarczy zanurzyć się w wirtualnej rzeczywistości.
Jak VR wpływa na organizm?
Czym właściwie jest wirtualna rzeczywistość (ang. virtual reality, VR)? To technologia, która z pomocą gogli i czujników ruchu tworzy trójwymiarowe, interaktywne środowisko, na tyle wiarygodne, że mózg częściowo reaguje na nie tak, jakby było prawdziwe. Użytkownik nie tylko widzi wirtualny świat, ale porusza się w nim: skręt głowy zmienia obraz w czasie rzeczywistym, a kontrolery lub czujniki założone na kończyny przekładają realny ruch ciała na działania awatara, czyli naszego wirtualnego odwzorowania. W rehabilitacji ten właśnie element – przełożenie prawdziwego ruchu pacjenta na wynik w grze – jest kluczowy.
Efekty VR nie są jedynie psychologiczne w sensie potocznym – mają dobrze opisane podłoże neurofizjologiczne. Pierwszy mechanizm to modulacja bólu poprzez odwrócenie uwagi.
Zgodnie z teorią kontroli wrót bólowych (tzw. teoria bramkowa bólu) sygnały bólowe płynące z ciała do mózgu przechodzą przez swoiste wrota w rdzeniu kręgowym, które mogą zostać częściowo zamknięte przez inne, silniejsze pobudzenia, na przykład intensywne zaangażowanie wzrokowo-poznawcze. Gdy pacjent skupia całą uwagę na zadaniu w grze, mniej zasobów poznawczych zostaje na przetwarzanie bólu.
Gra SnowWorld
Jednym z najbardziej znanych i wielokrotnie powtarzanych eksperymentów, przeprowadzonych w celu zbadania wpływu VR na nasze ciała, jest seria badań zespołu dr. Huntera Hoffmana z University of Washington (USA), prowadzonych od końca lat 90. ubiegłego wieku. Na potrzeby badania zaprojektowano grę VR o nazwie SnowWorld – lodowy kanion, w którym pacjent rzuca śnieżkami w bałwany i pingwiny, do wtóru muzyki Paula Simona.
Grę testowano na pacjentach z rozległymi oparzeniami, u których codzienna zmiana opatrunków i fizjoterapia ran należą do najbardziej bolesnych procedur w medycynie. Chorzy podczas ich wykonywania zanurzali się w wirtualny świat gry i okazało się, że dzięki temu, choć odczuwali ból, był on o wiele słabszy niż wtedy, gdy w pełni świadomie uczestniczyli w tych bolesnych procedurach.
W kolejnym etapie badań wykorzystano fMRI, aby zajrzeć do mózgu pacjentów. Badanie fMRI to funkcjonalny rezonans magnetyczny, nieinwazyjna technika neuroobrazowania, która bada aktywność mózgu poprzez rejestrowanie przepływu i utlenowania krwi, pozwalająca lekarzom obserwować w czasie rzeczywistym, które obszary mózgu są aktywne podczas wykonywania określonych zadań.
W ten sposób potwierdzono, że faktycznie u pacjentów korzystających z gry SnowWorld zmniejszeniu uległa aktywność w 5 z 6 badanych regionów mózgu, związanych z przetwarzaniem bólu. Mechanizm, który tam zaobserwowano, jest dokładnie tym samym, który wykorzystuje się dziś w gabinetach fizjoterapii sportowej: silna immersja w wirtualną rzeczywistość i zadanie wymagające ruchu, przekładają się na zmniejszenie odczuwania bólu i zwiększają chęć do wykonania pełnego zakresu ćwiczenia.
Front Hum Neurosci. 2019 Aug 8;13:262
Badania z użyciem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego pokazują, że podczas zanurzenia w wirtualny świat, zmniejsza się aktywność w obszarach mózgu, odpowiedzialnych za przetwarzanie bólu.
Drugi mechanizm to gamifikacja, czyli wykorzystanie mechanizmów znanych z gier, takich jak zdobywanie punktów, pokonywanie poziomów i otrzymywanie natychmiastowej informacji o postępach oraz celach rozgrywki. Dzięki temu gamifikacja aktywuje układ nagrody i wydzielanie dopaminy, neuroprzekaźnika zwiększającego motywację do wykonywania powtarzalnych, często nudnych ćwiczeń rehabilitacyjnych.
VR działa też jak forma biofeedbacku – czujniki mierzą kąt zgięcia stawu, zakres ruchu czy równowagę, a pacjent widzi efekt swojego ruchu na ekranie w czasie rzeczywistym – co ułatwia korekcję wzorca ruchowego bez konieczności stałej korekty przez fizjoterapeutę.
Trzeci mechanizm dotyczy strachu przed ruchem, zwanego kinezjofobią – bardzo częstego zjawiska po urazach ortopedycznych, gdy pacjent podświadomie ogranicza ruch w obawie przed bólem lub ponownym uszkodzeniem tkanki. Zanurzenie w atrakcyjnym środowisku wirtualnym odwraca uwagę od tego lęku i pozwala rehabilitantowi „przemycić” większy zakres ruchu, niż pacjent zgodziłby się wykonać w warunkach klinicznych bez takiej dystrakcji1.
Zastosowanie w rehabilitacji ruchowej
W praktyce fizjoterapeutycznej VR wykorzystuje się między innymi w rehabilitacji po rekonstrukcji więzadeł i po zabiegach ortopedycznych kolana czy barku, gdzie gry wymagają precyzyjnych ruchów w określonym zakresie, w tym treningu równowagi i propriocepcji.
VR sprawdza się także po skręceniach stawu skokowego – urazie letnim, do którego najczęściej dochodzi podczas zabaw i gier na plaży oraz w łagodzeniu bólu podczas bolesnych procedur, takich jak zmiana opatrunków po oparzeniach czy mobilizacja stawu po unieruchomieniu w gipsie.
Ważnym polem medycyny, na którym wykorzystuje się świat wirtualny jest także rehabilitacja neurologiczna, np. po udarze, wylewie czy urazie mózgu oraz terapia bólu fantomowego u osób po amputacjach.
Rehabilitacja z pomocą VR to nowa i szybko rozwijająca się gałąź fizjoterapii. Czy w twoim przypadku może pomóc? Poza letnimi urazami sportowymi VR pomaga w rehabilitacji wielu poważnych chorób i po ciężkich wypadkach. Oto główne rodzaje urazów i operacji, po których taki rodzaj rehabilitacji daje dobre efekty i pomaga odzyskać sprawność.
Zdrowie dzieci ukryte w wirtualnym świecie
Wirtualna rzeczywistość jest jedną z najlepiej zbadanych nowoczesnych metod, wspomagających rehabilitację dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym. Zamienia żmudne i trudne ćwiczenia w atrakcyjną grę, co zwiększa motywację i liczbę powtórzeń, jakie mogą wykonać maluchy. Dzięki temu możliwa jest m.in. poprawa stabilności tułowia i postawy, równowagi statycznej i dynamicznej oraz koordynacji ruchów, a także zmniejszenie napięcia mięśniowego.
Technologia VR sprawdza się także u dzieci po urazach ortopedycznych i neurologicznych, czy intensywnie rehabilitowanych z powodu wad postawy czy chorób, które utrudniają im poruszanie się. Wirtualna rzeczywistość zamienia trudne, czasami bolesne i zwyczajnie nudne dla dzieci zadania w angażującą, ciekawą oraz wesołą zabawę. Dzięki temu maluch jest bardziej zaangażowany w terapię, zrelaksowany, wykonuje ćwiczenia z ochotą i nie unika trudniejszych zadań. A to znacząco poprawia efekty rehabilitacji i poprawia stan psychiczny chorego dziecka.
• Udar mózgu – usprawnienie funkcji kończyn górnych, równowagi i koordynacji oraz terapia chodu.
• Urazy mózgu – poprawa motoryki, funkcji poznawczych i integracji sensoryczno-motorycznej.
• Urazy rdzenia kręgowego – trening chodu, równowagi i funkcji motorycznych.
• Stwardnienie rozsiane – poprawa równowagi i chodu oraz zapobieganie upadkom, rehabilitacja poznawcza, zmniejszenie napięcia mięśni
• Choroba Parkinsona – trening łączony chodu i koordynacji oraz wykonywania zadań.
• Operacje mózgu i kręgosłupa – odzyskanie utraconych funkcji motorywcznych i pomoc w rehabilitacji poznawczej.
• Złamania kości (zwłaszcza kończyn górnych i dolnych) – poprawa zakresu ruchu, siły i koordynacji.
• Urazy więzadeł i ścięgien – trening propriocepcji i stabilizacji stawu.
• Operacje wymiany stawu biodrowego, kolanowego lub barkowego – przyspieszenie powrotu do sprawności, lepsza mobilizacja i zmniejszenie odczuwania bólu.
• Urazy mięśni i tkanek miękkich, skręcenia, zwichnięcia – szybsza rehabilitacja i zmniejszenie odczuwania bólu.
• Bóle przewlekłe – redukcja odczuwania bólu.
• Rehabilitacja po amputacjach – trening adaptacji do protezy.
• Zaburzenia równowagi – poprawa koordynacji ruchów i stabilności postawy.
• Rehabilitacja po urazach wielonarządowych lub długim unieruchomieniu.
Rehabilitacja przyszłości?
Najlepsze efekty daje połączenie terapii z wykorzystaniem VR z tradycyjną fizjoterapią, a nie zastępowanie jej całkowicie. W Polsce coraz więcej ośrodków, zwłaszcza neurologicznych i ortopedycznych, oferuje terapię VR, np. po udarach, urazach rdzenia czy operacjach stawów2.
VR w rehabilitacji ortopedycznej nie jest gadżetem, a nowym narzędziem, opartym na dobrze poznanych mechanizmach neurofizjologicznych: kontroli wrót bólowych, dystrakcji poznawczej, biofeedbacku i redukcji strachu przed ruchem. Dla pacjenta po urazie oznacza to możliwość wykonania większego zakresu ćwiczeń przy mniejszym odczuwanym dyskomforcie – a to, w połączeniu z większą motywacją, płynącą z elementów gry, może realnie przełożyć się na szybszy powrót do sportu i codziennej aktywności.
- 1. Sensors (Basel). 2025 May 13;25(10):3080
- 2. EClinicalMedicine. 2023 Sep 14:64:102220
- 3. Physiol Res. 2025 Aug 1;74(4):563–569
