Nasze magazyny
Pilna i niepohamowana potrzeba oddawania moczu, zmuszająca do częstego odwiedzania toalety (częstomocz), także w nocy (nykturia), i nierzadko połączona z nietrzymaniem moczu i jego mimowolnym popuszczaniem, to całkiem rozpowszechniona dolegliwość, która dotyka ok. 15% dorosłej populacji1, a jej częstość rośnie wraz z wiekiem.
Mocz produkowany jest w naszym organizmie w sposób ciągły, ale jego oddawanie odbywa się okresowo, gdy pęcherz zasygnalizuje dostateczne napełnienie, a także, gdy zaistnieją odpowiednie warunki, umożliwiające jego opróżnienie w sposób niekrępujący. Rozciąganie pęcherza pobudza odpowiednie receptory, w wyniku czego z zakończeń włókien unerwiających pęcherz wydzielana jest noradrenalina, która wywołuje skurcz zwieracza cewki moczowej, a jednocześnie hamuje skurcz mięśnia wypieracza, utrzymując mocz w pęcherzu.
O stopniu wypełnienia pęcherza informuje sieć komórek śródmiąższowych, odbierająca bodźce z jego wnętrza i przesyłająca je do ośrodkowego układu nerwowego. W odpowiedzi na rozciąganie, komórki śródmiąższowe wydzielają mediatory regulujące aktywność nerwów oraz skurcze mięśni gładkich.
Głównym neuroprzekaźnikiem wywołującym skurcz mięśnia wypieracza przy jednoczesnym rozluźnieniu zwieracza cewki moczowej, a więc umożliwiającym oddanie moczu, jest acetylocholina, oddziałująca poprzez receptory muskarynowe. Ich nadmierne pobudzenie potęguje skurcze mięśni gładkich pęcherza, niezależnie od stopnia jego wypełnienia moczem. Nadreaktywność pęcherza może być skutkiem zaburzenia mechanizmów odbierających bodźce z pęcherza oraz sterujących jego opróżnianiem.
Zaburzenia reakcji pęcherza - przyczyny
Zaburzenia reakcji pęcherza mogą być spowodowane obniżeniem progu pobudzania neuronów lub ich nadmierną gęstością, nadmiernym wydzielaniem pobudzających neuroprzekaźników, a także nieprawidłowym funkcjonowaniem komórek mięśnia wypieracza, co prowadzi do jego spontanicznych skurczów. Ważną rolę odgrywa też ośrodkowy układ nerwowy, a dokładniej kora mózgowa, umożliwiająca świadome panowanie na trzymaniem i oddawaniem moczu.
Nadreaktywność pęcherza towarzyszy często chorobom neurodegeneracyjnym, takim jak choroba Alzheimera, Parkinsona i stwardnienie rozsiane, gdyż wtedy kora mózgowa przestaje w prawidłowy sposób hamować ośrodek oddawania moczu. Wszystkie te mechanizmy nie muszą wykluczać się nawzajem, a wręcz przeciwnie – mogą występować jednocześnie.
Większość przypadków nadreaktywności pęcherza ma charakter idiopatyczny, co oznacza, że lekarze nie są w stanie ustalić ich konkretnej przyczyny. Udało się jednak zidentyfikować kilka czynników powiązanych z rozwojem tych dolegliwości i ze zmianami funkcjonowania mięśni gładkich pęcherza moczowego, sieci neuronów oraz komórek śródmiąższowych.
Takim czynnikiem jest starzenie powodujące postępujące włóknienie mięśnia wypieracza, co może pogarszać jego rozciągliwość i prowadzić do nadreaktywności. Wraz z wiekiem następują też zmiany wydzielania neuroprzekaźników i wzrost poziomu markerów zapalnych.
Bardzo istotną rolę w rozwoju nadreaktywności pęcherza mogą odgrywać pojawiające się z wiekiem zmiany jego ukrwienia, szczególnie w obrębie szyi pęcherza, czyli zwężenia w dolnej jego części, przechodzącej w cewkę moczową.
Niedokrwienie tej okolicy powoduje jej niedotlenienie oraz gromadzenie się produktów metabolizmu komórkowego, a to z kolei zwiększa produkcję wolnych rodników, wywołując stres oksydacyjny i uruchamiając odpowiedź zapalną. Długotrwałe niedokrwienie tkanek może prowadzić do ich nieodwracalnych uszkodzeń.
Znaczne nasilenie objawów obserwuje się u kobiet po menopauzie, co może wskazywać również na rolę spadku poziomu estrogenu w rozwoju tych zaburzeń.
Innym czynnikiem może być obecność przeszkody podpęcherzowej, utrudniającej wypływ moczu. Przeszkodą taką może być łagodny rozrost prostaty u mężczyzn, wypadanie narządów miednicy mniejszej u kobiet, a także zwężenie cewki moczowej lub obecność w niej kamienia moczowego. Stała obecność takiej przeszkody może sprzyjać rozwojowi nieprawidłowości we wszystkich warstwach pęcherza moczowego i wynikającej z tego dysfunkcji.
Dobrze udowodnione jest też powiązanie pomiędzy nadreaktywnością pęcherza a otyłością. Czynnikiem często niesłusznie pomijanym jest stres, mogący odgrywać istotną rolę zarówno w pojawieniu się nadreaktywności pęcherza, jak i w zaostrzaniu jej objawów. Ocena ponad 1 000 amerykańskich żołnierek, które powróciły z misji w Iraku lub Afganistanie w okresie 2 lat przed badaniem, potwierdziła ten związek.
Szczegółowe wywiady, prowadzone z uczestniczkami na początku badania i po upływie 1 roku dowiodły, że nadreaktywność pęcherza występowała częściej u kobiet cierpiących z powodu wyższego poziomu lęku, zespołu stresu pourazowego lub doświadczeń napaści seksualnej. Lęk i depresja zmniejszały też szanse ustąpienia już istniejących dolegliwości tego typu2.
Stres może być przyczyną zarówno lokalnych zmian w funkcjonowaniu pęcherza, takich jak przerost mięśnia wypieracza, zwiększenie odpowiedzi skurczowej lub nadwrażliwość nerwowa3, jak też zmian na poziomie ośrodkowego układu nerwowego, takich jak zwiększone wydzielanie czynnika uwalniającego kortykotropinę (CRF), którego receptory znajdują się w neuronach ośrodkowych szlaków oddawania moczu oraz w pęcherzu moczowym. Czynnik ten może wywoływać nadwrażliwość pęcherza, ale może także stymulować produkcję cytokin prozapalnych i wyzwalać stan zapalny – zarówno w pęcherzu, jak i w ośrodkowym układzie nerwowym.
W farmakoterapii nadreaktywnego pęcherza stosuje się najczęściej leki powodujące rozkurcz mięśni gładkich pęcherza, takie jak leki antymuskarynowe (przeciwcholinergiczne) oraz agoniści receptora beta-3.
Mogą być podawane w formie tabletek, także o przedłużonym działaniu, lub w postaci plastrów przezskórnych. Leki te mogą jednak powodować pewne skutki uboczne, takie jak suchość w ustach, zaparcia, zaburzenia widzenia, a przy dłuższym stosowaniu – ryzyko upośledzenia funkcji poznawczych i otępienia4.
Przy odrobinie wysiłku można stopniowo zmniejszyć nadreaktywność pęcherza i dokuczliwość objawów. Naglące parcie na mocz to silny sygnał z mózgu, iż pęcherz wymaga natychmiastowego opróżnienia. W przypadku nadreaktywności sygnał ten często pojawia się niespodziewanie, a jego siła nie musi odpowiadać ilości zgromadzonego moczu.
Często sygnał taki wyzwala się pod wpływem pewnych skojarzeń, np. gdy słyszymy szum wody z kranu, gdy zmywamy naczynia, gdy otwieramy drzwi do domu, myśląc już o bliskości toalety, a nawet gdy tylko zobaczymy symbol toalety na ulicy.
Częstomocz to co najmniej 8 wizyt w toalecie na dobę. Może być ich nawet więcej, jeśli nabierzemy zwyczaju opróżniania pęcherza "na wszelki wypadek". W konsekwencji takiej praktyki pęcherz nigdy nie wypełnia się całkowicie i z czasem przyzwyczaja się do coraz mniejszych ilości moczu, coraz częściej sygnalizując potrzebę jego oddania. Zdrowy pęcherz powinien zbierać mocz przez 4-5 godz. bez ryzyka utraty kontroli nad jego opróżnieniem.
Jak wygląda trening pęcherza?
Trening pęcherza polega na tłumieniu naglącego parcia poprzez wysyłanie do mózgu uspokajających informacji. Gdy poczujesz nagłą konieczność oddania moczu, gwałtowny bieg do toalety tylko ją nasili. Zamiast poddawać się impulsowi, użyj sposobów zapanowania nad nim.
• Kilka razy szybko zaciśnij i rozluźnij mięśnie dna miednicy (mięśnie Kegla). Możesz też spróbować zacisnąć je raz i wytrzymać w tym jak najdłużej. Spowoduje to uspokojenie pęcherza i nagłe parcie osłabnie.
• Odwróć myśli. Jeśli zajmiesz umysł czymś innym, uczucie parcia przeminie. Najlepiej, jeśli będzie to zadanie wymagające znacznego wysiłku umysłowego, np. rozwiązywanie dręczącego problemu, odliczanie wstecz od 100 co 7, lub też angażująca umysł gra komputerowa.
• Skoncentruj się na innym doznaniu swego ciała, np. na głębokim, świadomym oddychaniu.
• Powtarzaj jak mantrę uspokajające słowa, np. "potrafię to wytrzymać".
Gdy nagła potrzeba oddania moczu przeminie, odczekaj jeszcze kilka minut, Początkowo wystarczy 5 min, ale później staraj się wydłużać ten czas do 10 lub 15 min. Dopiero wtedy udaj się spokojnym krokiem do toalety. Jeśli po drodze znów zaatakuje Cię nagłe parcie, zatrzymaj się, zaciśnij mięśnie miednicy i poczekaj, aż pęcherz znów się uspokoi.
Celem treningu jest stopniowe wydłużanie czasu pomiędzy jednym a drugim oddaniem moczu, tak aby przerwy wynosiły w końcu 3-4 godz. Nie zniechęcaj się pierwszymi porażkami. Z czasem kontrola nad pęcherzem będzie się zwiększać. Pierwsze efekty powinny być odczuwalne po 3-4 tygodniach5.
Ćwiczenia mięśni Kegla
Ćwiczenia wzmacniające mięśnie dna miednicy (mięśnie Kegla) są ważnym elementem treningu, pomagającego powstrzymywać nagłą potrzebę oddawania moczu.
Ćwiczenia te obejmują zarówno szybkie skurcze i rozluźnienia mięśni, jak też długotrwałe utrzymywanie jednego skurczu. Jeśli chcesz zorientować się, które to mięśnie, spróbuj kilkakrotnie powstrzymać strumień moczu podczas jego oddawania. Nie rób tego jednak zbyt często, gdyż może się w ten sposób wykształcić tzw. przeszkoda czynnościowa, czyli nawykowe utrudnienie oddawania moczu.
Ćwiczenia zaciskania mięśni Kegla można (i należy) wykonywać w różnych pozycjach (stojącej, siedzącej i leżącej) w kilku seriach po ok. 10 powtórzeń. Powinny być powtarzane co najmniej 3 razy dziennie, by mogły przynieść odczuwalny efekt. Podczas zaciskania mięśni Kegla należy pamiętać o rozluźnieniu pozostałych grup mięśniowych (brzucha, ud, pośladków i klatki piersiowej). Dużą pomocą w zlokalizowaniu odpowiednich grup mięśniowych i prawidłowym sterowaniu.
Suplementy przeciw nadreaktywności pęcherza
Olej z pestek dyni
Tłuszcz ten jest bogaty w przeciwutleniacze i związki przeciwzapalne, może przeciwdziałać łagodnemu rozrostowi prostaty i schorzeniom układu moczowego. Może poprawiać elastyczność pęcherza moczowego, a także obniżać ciśnienie w pęcherzu i parcie na cewkę moczową. W jednym z badań po 12 tygodniach stosowania znacząco zmniejszył objawy nadreaktywności pęcherza, nie wywołując przy tym niepożądanych skutków ubocznych1. Za działanie lecznicze odpowiadają przede wszystkim zawarte w nim sitosterole, czyli sterole roślinne, obniżające napięcie mięśni gładkich dróg moczowych.
Witamina D
Niedobór słonecznej witaminy może być czynnikiem sprzyjającym rozwojowi nadreaktywności pęcherza, a jej suplementacja w takim przypadku może złagodzić dolegliwości. Przy niedostatecznym poziomie tej witaminy nadmiernie rośnie ilość białka RhoA oraz enzymu odbierającego jego sygnały i przekazującego je do tkanek. Substancje te regulują m.in. kurczliwość mięśni gładkich, a ich zbytnia aktywność może prowadzić do zaburzeń magazynowania moczu w pęcherzu i do zwiększenia częstości jego opróżniania2. Witamina D przynosi większą poprawę u osób z jej niedoborem niż u tych, które mają jej pod dostatkiem.
Owoce rokitnika
Ekstrakty etanolowe i wodne, a także olej z owoców rokitnika (Hippophae rhamnoides) przeciwdziałają zarówno rozrostowi prostaty, jak i skurczom mięśni gładkich pęcherza moczowego. Zawarte w owocach rokitnika triterpenoidy (m.in. kwas ursolowy) oraz flawonoidy (7-O-ramnozyd izoramnetyny) tłumią skurcze mięśni wywoływane przez acetylocholinę, dzięki czemu mogą zmniejszać częstomocz3. Olej z owoców rokitnika można stosować razem z olejem z pestek dyni, by wykorzystać synergistyczne działanie fitozwiązków.
Winogrona i resweratrol
W licznych badaniach na zwierzętach potwierdzono ochronne działanie winogron i zawartego w nich resweratrolu przeciwko nadmiernym skurczom pęcherza moczowego i częstomoczowi4. Zaobserwowano też, iż zawiesina z całych winogron ma silniejsze działanie ochronne niż sam resweratrol w zakresie zmniejszania stresu oksydacyjnego i hamowania syntezy acetylocholiny wywołującej skurcz mięśni gładkich pęcherza5. Resweratrol łagodzi natomiast nadreaktywność pęcherza poprzez hamowanie ekspresji białek aktywujących szlaki sygnalizacyjne nadwrażliwości6. Może też zwiększać skuteczność farmakoterapii w tym schorzeniu.
Izoflawony sojowe
Genisteina, główny fitoestrogen zawarty w soi, może sprzyjać rozluźnianiu mięśnia wypieracza pęcherza i przeciwdziałać jego skurczom wywołanym przez aktywację receptorów muskarynowych. W badaniu 2000 chińskich mężczyzn w podeszłym wieku stwierdzono, że spożywanie izoflawonów sojowych powiązane jest z niższym ryzykiem objawów ze strony dolnych dróg moczowych7. W innym badaniu zaobserwowano zależne od dawki zmniejszanie skurczów mięśnia wypieracza pęcherza przez izoflawony sojowe – genisteinę i daidzeinę – dzięki ich oddziaływaniu na kanały potasowe i wapniowe8.
Rooibos
Ten południowoafrykański krzew (Aspalathus linearis) dostępny zazwyczaj w postaci herbaty, zyskał popularność dzięki własnościom przeciwutleniającym, ale oprócz nich posiada też zdolność przeciwdziałania skurczom mięśni gładkich dzięki otwieraniu kanałów potasowych i lekkiemu blokowaniu kanałów wapniowych.9
1. J Tradit Complement Med. 2014 Jan;4(1):72-4
2. Biochem Biophys Res Commun. 2025 Jun 20;766:151919
3. Post Fitoter 2021; 22(2): 97-105
4. Eur J Pharmacol. 2016;788:29–36
5. Mol Cell Biochem. 2015;410:121–9
6. Mol Med Rep. 2017;16:1395–400
7. Br J Nutr. 2007;98:1237–42
8. Pharmacol Res. 2012;66:309–16
9. J Anim Plant Sci. 2015;25(6):1779-1781
- 1. Pharmacoeconomics. 2005;23(10):995-1006
- 2. Am J Obstet Gynecol. 2017 Oct;217(4):430.e1-430.e8
- 3. Sci Rep. 2021;11(1):17508
- 4. Rev Psiquiatr Salud Ment (Barc.). 2015;8(1):35---43
- 5. 2009/2020 Diane Newman - rev. PCF 2024
- 6. Neurourol Urodyn. 2022 Aug;41(6):1258-1269
- 7. https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/view/83281
- 8. Indian J Urol. 2013 Jan;29(1):2-11
