Nasze magazyny
Mitochondria - funkcja w organizmie
Przez dziesięciolecia mitochondria postrzegano wyłącznie jako generatory energii komórkowej, przeprowadzające proces zwany fosforylacją oksydacyjną. W jego wyniku substancje odżywcze przekształcane są w ATP – cząsteczkę będącą walutą komórkową, która napędza wszystkie zachodzące w organizmie reakcje – od skurczów mięśni po sygnalizację mózgową.
Ludzkie organizmy są pełne mitochondriów. Każda komórka zawiera od kilkudziesięciu do milionów tych mikroskopijnych organelli, w zależności od zapotrzebowania energetycznego. Komórki serca, mięśni i mózgu, które pracują bez przerwy, są nimi nasycone. Pojedynczy neuron może mieć w sobie nawet 2 mln mitochondriów, które generują energię dla myśli, wspomnień i innych funkcji.
Czym poza produkcją energii zajmują się mitochondria?
Okazuje się, że pełnią one również funkcję swoistego komórkowego centrum dowodzenia. Niczym mikroskopijne anteny monitorują środowisko zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz organizmu. Wykrywają zasoby składników odżywczych, poziom stresu i ekspozycję na toksyny, a następnie wysyłają sygnały, które wpływają na produkcję hormonów, układ odpornościowy i reakcje zapalne.
Mitochondria wspomagają kontrolę wzrostu, regeneracji, a nawet samozniszczenia komórek, w procesie zwanym apoptozą, dla dobra organizmu, gdy są już zbyt uszkodzone, by móc prawidłowo funkcjonować.
A zatem mitochondria leżą u podstaw każdego aspektu ludzkiego zdrowia, a gdy funkcjonują prawidłowo, system działa sprawnie. Nie tylko utrzymują organizm przy życiu z dnia na dzień. Mogą decydować o długości życia, jego jakości w miarę starzenia się oraz podatności na choroby.
– Mitochondria są prawdziwym filarem zdrowia, siłą napędową zdrowia i chorób. To nasze biosilniki. Rozumiemy znaczenie silników w samochodach, ale jakoś przeoczyliśmy istotę naszych własnych silników, czyli mitochondriów.
Różnica między żywym człowiekiem a zwłokami tkwi w energii, a ta energia pochodzi z mitochondriów – mówi Kristina Kristen, badaczka medyczna i autorka książki pt. "Beyond Just Genes: Welcome to the Energetic Revolution!" ("Geny to nie wszystko – witamy w energetycznej rewolucji!", wydanej przez Kristina Kristen Wellness, 2025). Mitochondria to w gruncie rzeczy siła życiowa.
Ciekawe jest to, że mitochondria mają nawet własne DNA, przekazywane przez matki potomstwu – to wyjątkowe i wyłącznie matczyne dziedzictwo tej siły życiowej.
– Mitochondria są dynamiczne i dają nam zdolność odczuwania, postrzegania, integracji informacji, adaptacji i rozwoju – mówi dr Martin Picard, profesor nadzwyczajny medycyny behawioralnej i dyrektor Grupy Psychobiologii Mitochondrialnej Centrum Medycznego Irving na Uniwersytecie Columbia w USA.
Dr Picard ukuł termin psychobiologia, aby opisać związek pomiędzy ludzkim doświadczeniem a zachodzącymi w mitochondriach procesami molekularnymi i energetycznymi. Krótko mówiąc, jest to tajemnicza, ale silna więź pomiędzy umysłem a ciałem, którą medycyna dostrzega w przypadku efektu placebo, ale poza tym lekceważy.
Dr Picard nazywa ją "połączeniem umysłu i mitochondriów". To mechanizm fizjologiczny, który łączy negatywne doświadczenia, takie jak stres, trauma i samotność, ze złym stanem zdrowia, np. chorobami układu krążenia, cukrzycą i krótszym życiem, a te pozytywne – z dobrymi parametrami zdrowotnymi.
– Niedawno nasz zespół odkrył, że podczas stresu psychologicznego mitochondria dzielą się na części, które można wykryć we krwi i w ślinie – mówi dr Picard. Te mitochondrialne fragmenty stanowią nowy biomarker „stresu psychospołecznego”, łączący stres psychiczny i mitochondrialny stres energetyczny. – Mitochondria komunikują stany zagrożenia lub dobrostanu – dodaje dr Picard1.
Jego zespół laboratoryjny zidentyfikował również wykorzystywane w komunikacji mitochondrialnej nowe struktury błonowe, których istnienie dowodzi, że siwienie włosów u ludzi jest odwracalne i powiązane z życiowym stresem2. Świadczą one również o tym, że pozytywny i negatywny nastrój oraz przewlekły stres są powiązane z funkcjonowaniem mitochondriów i objawami chorób3.
Mitochondria to nie tylko termostaty psychiczne, lecz także wspólny mianownik najpoważniejszych problemów zdrowotnych naszych czasów. Coraz więcej badań łączy ich dysfunkcję z zaburzeniami serca, nowotworami, cukrzycą oraz chorobami Alzheimera i Parkinsona, a nawet psychicznymi, takimi jak depresja, stany lękowe i schizofrenia.
W pewnym głośnym badaniu naukowcy donieśli np., że dzięki zwiększeniu aktywności mitochondriów w uszkodzonych komórkach mózgowych można było odwrócić przypominającą demencję utratę pamięci u myszy4. Upośledzenie mitochondriów w neuronach – jednych z najbardziej energochłonnych komórek w organizmie – od lat uznaje się za charakterystyczną cechę zaburzeń, takich jak choroba Alzheimera, Parkinsona i Huntingtona.
Jednak przed tym badaniem nie było pewne, czy jest ono przyczyną, czy konsekwencją tych schorzeń. Praca ta "jako pierwsza wykazała związek przyczynowo-skutkowy między dysfunkcją mitochondriów a objawami chorób neurodegeneracyjnych, co sugeruje, że zaburzona aktywność mitochondriów może powodować degenerację neuronów", jak twierdzi dr Giovanni Marsicano, neurobiolog z Francuskiego Narodowego Instytutu Zdrowia i Badań Medycznych w Paryżu.
Leki problematyczne dla mitochondriów
Zachód tonie w zalewie przewlekłych chorób spowodowanych uszkodzeniem mitochondriów. Jednak jak na ironię wykazano, że statyny stosowane w celu redukcji ryzyka jednej z nich, zaburzeń serca, niszczą te organella komórkowe. Należą one do najczęściej przepisywanych leków na Ziemi – przyjmuje je 200 mln osób na całym świecie, w tym, co 4. Amerykanin i co 3. mieszkaniec Wielkiej Brytanii powyżej 39. roku życia.
Jednymi z ich najczęstszych działań niepożądanych są osłabienie i ból mięśni (tzw. SAMS – statin-associated muscle symptoms, symptomy mięśniowe związane ze stosowaniem statyn). Jest to spowodowane faktem, że mięśnie szkieletowe również pochłaniają dużo energii, a leki uszkadzają pokrywające to zapotrzebowanie mitochondria1. To efekt uboczny, który może być przyczyną narastającego osłabienia mięśni u osób starszych2. Nie jest to jednak jedyny skutek wywołanej statynami dysfunkcji mitochondriów.
Przeciwwagę dla kardioprotekcyjnego działania obniżających poziom lipidów statyn może stanowić inne zaburzenie metaboliczne (i ryzykowne dla serca), np. cukrzyca typu 2, które rozwija się „w wyniku interferencji ze szlakami mitochondrialnymi przez różne mechanizmy” – wynika z badania z 2021 r.3. Jedną z tych ścieżek jest wyczerpanie zapasów koenzymu Q10 – kofaktora w mitochondrialnym łańcuchu transportu elektronów.
Suplementacja tego związku stała się powszechna w celu przeciwdziałania skutkom wpływu statyn na mięśnie i przewlekłemu zmęczeniu. Chociaż niektóre badania wykazały, że nie rozwiązuje ona problemu4, według nowszych analiz zwiększa siłę mięśniową u osób przyjmujących statyny5.
1. Expert Opin Drug Metab Toxicol, 2005; 1(4): 655–69
2. Geroscience, 2024; 46(1): 853–865
3. J Cachexia Sarcopenia Muscle, 2021; 12(2): 237–251
4. Future Cardiol, 2022; 18(6): 461–470
5. J Clin Med, 2024; 13(13): 3741
Zdrowie psychiczne: zaburzenia energetyczne mózgu
Wydaje się, że nieprawidłowości mitochondrialne wywołują nawet zaburzenia psychiczne. Obwody regulujące nastrój i funkcje poznawcze mózgu wymagają ogromnych ilości energii. Badania sugerują zaś, że nieprawidłowości mitochondrialne mogą przyczyniać się do zaburzeń kognitywnych i odporności na stres5.
W zeszłym roku naukowcy z 15 ośrodków medycznych, w tym z laboratorium dr. Picarda, opublikowali pierwszą w historii platformę mapującą połączenie między umysłem a mitochondriami. Przebadali ponad 700 obszarów ludzkiego mózgu, aby zobaczyć, jak mitochondria specjalizują się w architekturze mózgu i różnych rodzajach komórek mózgowych. Ich odkrycia mają znaczenie dla badań nad upośledzeniem funkcji poznawczych, zaburzeniami neurodegeneracyjnymi i psychicznymi, takimi jak depresja, choroba afektywna dwubiegunowa i schizofrenia6.
Dominujący w psychiatrii paradygmat oparty na chemii i neuroprzekaźnikach, leżący u podstaw nieskutecznych i niebezpiecznych terapii farmakologicznych, np. z wykorzystaniem leków przeciwdepresyjnych, przeciwlękowych i przeciwpsychotycznych, rozpada się. Pojawia się nowa dziedzina – tzw. psychiatria metaboliczna – która w rzeczywistości jest mitochondrialnym spojrzeniem na choroby psychiczne.
W artykule przeglądowym 39 badaczy z 9 krajów stwierdza, że „funkcje mózgu są w decydującym stopniu zależne od metabolizmu energetycznego” oraz że "w zaburzeniach neuropsychiatrycznych występują poważne aberracje w bioenergetyce mózgu”. Sugerują oni metody leczenia ukierunkowane na te schorzenia metabolicznie, czyli na poziomie mitochondrialnym.
Zauważają np., że metabolicznie adaptacyjna dieta ketogeniczna okazała się znacznie skuteczniejsza w leczeniu napadów padaczkowych niż tradycyjne leki. Została też niedawno wdrożona w terapii zaburzeń, takich jak lęk, depresja i schizofrenia. Tego rodzaju metaboliczne i mitochondrialne metody leczenia wymagają badań, aby sprostać „ogromnemu niezaspokojonemu zapotrzebowaniu” na skuteczne kuracje psychiatryczne – twierdzą naukowcy7.
Mitochondria a nowotwory
Mimo ogromnych nakładów finansowych i badań nad nowotworami z roku na rok pochłaniają one coraz więcej ofiar, w niektórych krajach obecnie więcej niż choroby sercowo-naczyniowe. Według definicji nowotwór to niekontrolowany podział komórek, czyli proces regulowany przez mitochondria.
– Choroba nowotworowa wiąże się z przewlekłym uszkodzeniem pod względem liczebności, struktury i funkcji mitochondriów – mówi dr Thomas Seyfried, profesor biologii, genetyki i biochemii na uczelni Boston College w USA i jeden z najgłośniejszych na świecie głosów sprzeciwiających się dominującej genetycznej teorii raka.
Jak twierdzi dr Seyfried, przyczyną powodujących raka uszkodzeń mitochondriów są czynniki związane z dietą i stylem życia, a także promieniowanie, przewlekły stan zapalny, toksyczne substancje chemiczne, odziedziczone mutacje i starzenie się. Uszkadzają one mitochondrialne ściany i stopniowo zakłócają produkcję energii, co powoduje, że komórka przełącza się na pradawne szlaki fermentacyjne charakterystyczne dla wszystkich rodzajów nowotworów. Jak twierdzi dr Seyfried, pozbawienie komórek nowotworowych glukozy i glutaminy, będących podstawą tych szlaków, (np. dzięki diecie ketogenicznej) powoduje, że rak umiera z głodu.
Nie jest to nowa teoria – Otto Warburg otrzymał za nią Nagrodę Nobla w latach 20. XX w. – ale medycyna głównego nurtu zaniedbała ją w dużym stopniu, gdyż od dawna uważała raka za chorobę genetyczną charakteryzującą się licznymi mutacjami, które powodują rozwój nowotworu8.
Obecnie coraz więcej dowodów sugeruje, że zaburzenia metabolizmu w komórkach nowotworowych to coś więcej niż tylko cecha charakterystyczna – to podłoże problemu. Przegląd z 2025 r. wykazał, że mutacje genów nie powodują w przebiegu nowotworów nieprawidłowości metabolicznych dotyczących metabolizmu glukozy, glutaminy i kwasów tłuszczowych, a jedynie je podtrzymują. Teoria ta może prowadzić do skuteczniejszych i mniej toksycznych terapii onkologicznych9.
Mitochondria a mikrobiom jelitowy - zaskakujące powiązanie
Kolejnym obszarem badań jest związek pomiędzy mitochondriami a bilionami żyjących w jelitach drobnoustrojów. Najnowsze badania wskazują na istnienie wspólnego systemu ich wzajemnej sygnalizacji, np. przez produkcję cząsteczek krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, dzięki którym bakterie jelitowe "mówią", a mitochondria "słuchają" – i odwrotnie. Ta interakcja między drobnoustrojami a mitochondriami otwiera drzwi do nowych terapii opartych na diecie, probiotykach i przeszczepach mikrobioty jelitowej, które mogą wpływać na wspomnianą komunikację i przynosić poprawę stanu pacjentów.
Choroby serca i zespół metaboliczny
Serce to obok mózgu jeden z najbardziej energochłonnych narządów w organizmie, w dużej mierze polegający na mitochondriach w celu utrzymania stałego rytmu. Gdy wydajność tych organelli spada, komórki mięśnia sercowego mają trudności z efektywnym kurczeniem się. Od lat badania wiążą dysfunkcję mitochondriów z niewydolnością serca i chorobą niedokrwienną serca, w której przebiegu jest ono pozbawione tlenu i energii10.
Choroby układu krążenia często wiążą się z cukrzycą, a oba te problemy mogą zaczynać się tak samo – od sposobu, w jaki organizm przetwarza glukozę i tłuszcze. Mitochondria odgrywają kluczową rolę w tym procesie. Ich wydajność jest często upośledzona, co prowadzi do insulinooporności, spadku produkcji energii i nasilenia gromadzenia tłuszczu w tkankach. W rezultacie powstaje błędne koło: słabe funkcjonowanie mitochondriów pogłębia insulinooporność, co dodatkowo obciąża te organella11.
Jak na ironię wiele leków najczęściej stosowanych w leczeniu narastającej dziś epidemii chorób przewlekłych, takich jak statyny, jest toksycznych dla mitochondriów (patrz ramka pt. "Leki problematyczne dla mitochondriów"). Uszkodzenia często zaczynają się od zaburzenia mechanizmów przetwarzania glukozy. Leki szkodzą mitochondriom rzez niezliczone szlaki, w tym przerywanie i zwiększanie objętości ich błon, co blokuje ich funkcjonowanie, i/lub bezpośrednie niszczenie ich DNA12.
Styl życia a zdrowie mitochondriów
Kiedy nasze minielektrownie nie są w stanie produkować wystarczającej ilości ATP – lub gdy wytwarzają zbyt wiele wolnych rodników, co powoduje stres oksydacyjny – organizm zaczyna szwankować. Po miesiącach i latach prowadzi to ostatecznie do rozwoju chorób przewlekłych. Co można zrobić, aby chronić mitochondrialne silniki w świecie pełnym chemikaliów i toksyn, gdzie nawet leki są szkodliwe?
Badania pokazują, że to drobne codzienne wybory mogą spowolnić, a nawet odwrócić szkodliwe procesy. – Nadrzędną zasadą jest to, że przy wszystkim, co robisz – ile się ruszasz, co wkładasz do ust czy nakładasz na skórę – możesz zadać sobie pytanie: „czy to odżywia moje mitochondria, czy je uszkadza?” – mówi Kristen. Tę nadrzędną zasadę opiera na następujących 5 filarach zdrowia mitochondriów:
- Dobre nawyki żywieniowe
Nic dziwnego, że dieta śródziemnomorska, która uwzględnia wszystkie te składniki, jest preferowana przez Kristen. – Dzięki łagodzeniu stanów zapalnych i poprawie elastyczności metabolicznej tworzy idealne środowisko wewnętrzne do rozwoju mitochondriów – mówi, powołując się na badania. Te zaś konsekwentnie wskazują, że ta metoda żywienia prowadzi do poprawy kondycji układu sercowo-naczyniowego i markerów mitochondrialnych oraz niższej zapadalności na cukrzycę15.
Dieta śródziemnomorska to „normalna dieta przez większość czasu ewolucji ludzkości” – twierdzi dr Picard. Oznacza to, że stosowano ją, zanim pojawiła się współczesna dieta zachodnia, złożona z wysoko przetworzonej żywności, cukru i tłuszczów trans, które w końcu paraliżują pracę mitochondriów, co prowadzi do narastającego upośledzenia ich funkcjonowania. – Wiadomo jednak na pewno, że nieprzejadanie się jest dobre dla mitochondriów.
Odczuwanie głodu raz na jakiś czas – przerywany post, post co drugi dzień, spożywanie tylko jednego posiłku dziennie lub inne metody powstrzymywania się od jedzenia – jest prawdopodobnie niezwykle korzystne dla mitochondriów – dodaje dr Picard. Dzięki okresom odpoczynku od stałego dopływu kalorii do komórek mitochondria mogą przejść w tryb naprawczy – degradują uszkodzone elementy (mitofagia) i tworzą nowe (biogeneza mitochondrialna).
Post sprzyja biogenezie mitochondrialnej i zmniejsza stres oksydacyjny16. To, jak dodaje dr Picard, może być powodem, dla którego dieta ketogeniczna okazała się najskuteczniejszą terapią napadów padaczkowych i istnieje tak wiele historii o spektakularnym powrocie do zdrowia po chorobach metabolicznych i psychicznych dzięki leczniczej diecie ketogenicznej. Niska zawartość węglowodanów, a wysoka tłuszczu imituje efekty długotrwałego postu bez negatywnego wpływu głodzenia się.
– Zmiana głównego źródła paliwa organizmu z glukozy na ciała ketonowe (głównie beta-hydroksymaślan), czyli stan ketozy, zapewnia mitochondriom substrat o czystszym spalaniu i większej wydajności – mówi Kristen. W porównaniu z metabolizmem glukozy utlenianie ketonów wytwarza mniej reaktywnych form tlenu, co może być szczególnie korzystne dla mózgu, w którym dysfunkcja mitochondriów jest powiązana z chorobami neurodegeneracyjnymi i stanami psychotycznymi.
Oprócz tego, że ketony spalają się czyściej, łatwo przenikają barierę krew-mózg i aktywują neuroprotekcyjne szlaki zaangażowane w autofagię (oczyszczanie komórek) i powstawanie nowych mitochondriów17.
- Aktywność fizyczna dla wzmocnienia mitochondriów
Jeśli istnieje jedna aktywność, która szybko doładowuje mitochondria, to jest to wysiłek fizyczny, który stymuluje komórki do produkcji większej liczby tych organelli (biogeneza mitochondrialna). To jak instalacja dodatkowych elektrowni na poziomie komórkowym, która poprawia zarówno wytrzymałość, jak i ogólną odporność organizmu.
Aktywności aerobowe, takie jak spacery, bieganie i jazda na rowerze, są szczególnie skuteczne w zwiększaniu liczby i wydajności mitochondriów. Z kolei trening oporowy wspomaga utrzymanie mitochondriów mięśniowych, których liczebność naturalnie maleje wraz z wiekiem18.
Udowodniono, że nawet krótkie okresy intensywnej aktywności fizycznej pobudzają wzrost mitochondriów. Nie trzeba być maratończykiem, aby odnieść korzyści. – Zadyszka jest bardzo zdrowa dla mitochondriów. Każdy rodzaj ruchu – chodzenie, bieganie, seks – przyspiesza oddech.
Na wszystkie czynności wymagające więcej energii organizm reaguje zdrowszymi mitochondriami – przekonuje dr Picard.
Suplementacja dla zdrowia mitochondriów
- Koenzym Q10: Niezbędny przeciwutleniacz, który transportuje elektrony podczas produkcji energii w mitochondriach. Jego suplementacja poprawia wydajność komórkową, szczególnie w sercu. Zalecana dawka: 100-300 mg na dobę.
- Acetylo-L-karnityna: Potrzebna do transportu niezbędnych kwasów tłuszczowych przez błonę mitochondrialną. Może pobudzać funkcje mitochondriów w komórkach mózgowych, co zwiększa jasność umysłu i poprawia zapamiętywanie, a także nasila spalanie tłuszczu podczas ćwiczeń. Zalecana dawka: Od 500 mg do 2 g na dobę.
- Kwas alfa-liponowy: Silny niezbędny do metabolizmu przeciwutleniacz, który może wspomagać funkcjonowanie mitochondriów i zwiększać wrażliwość na insulinę. Zalecana dawka: 300-600 mg na dobę.
- Pirolochinolinochinon: Kofaktor reakcji redoks, który zwiększa liczbę mitochondriów w komórkach i przyspiesza metabolizm energetyczny. Zalecana dawka: 10-20 mg na dobę.
- Witaminy z grupy B: Ich kompleks wspiera wszystkie aspekty metabolizmu mitochondrialnego. Zalecana dawka: Wybierz kompleks wysokiej jakości i postępuj zgodnie z instrukcją na etykiecie.
- Magnez: Niezbędny do produkcji każdej cząsteczki ATP. Zalecana dawka: 200-400 mg jabłczanu, glicynianu lub cytrynianu magnezu na dobę.
- Kreatyna: Zwiększa wsparcie energetyczne w okresach wzmożonego zapotrzebowania. Zalecana dawka: 3-5 g na dobę.
- Wzmacniacze NAD+: Suplementacja rybozydu nikotynamidu – formy witaminy B3 – podnosi poziom NAD+ u ludzi. Zalecana dawka: 250-500 mg na dobę.
- Sen dla regeneracji mitochondriów
Podczas nocnego wypoczynku mitochondria biorą się do pracy – następuje ich naprawa i regeneracja19. Z drugiej strony niedobór snu zakłóca ten proces, co prowadzi do spadku produkcji energii i zwiększa stres oksydacyjny. Nieprawidłowy sen przyczynia się do rozwoju chorób przewlekłych, takich jak otyłość, cukrzyca i zaburzenia neurodegeneracyjne.
Nowe badania brytyjskiego Uniwersytetu Oksfordzkiego pokazują, że to mitochondria w komórkach mózgowych wyzwalają sen u niewyspanych muszek owocowych, a u ludzi może funkcjonować ten sam mechanizm20. A zatem mitochondria mogą być również kluczem do wyjaśnienia przyczyny zaburzeń snu, takich jak bezsenność. Organella te potrzebują odpoczynku tak samo, jak ludzie.
- Ulga od stresu dla wydajności mitochondriów
– Stan umysłu jest głęboko powiązany ze sposobem przepływu energii w organizmie – mówi dr Picard. Pozytywne stany psychiczne, takie jak poczucie celu lub więzi z innymi, mają korzystny wpływ na wydajność mitochondriów, podczas gdy te negatywne, takie jak strach czy żal, podwyższają poziom kortyzolu i sygnałów zapalnych, które mogą uszkadzać mitochondria.
W jednym z badań dr Picard odkrył, że mitochondria kobiet, które deklarowały wieczorem najbardziej pozytywne samopoczucie, miały następnego ranka o 16-18% więcej energii niż tych, które poprzedniej nocy znajdowały się w najbardziej negatywnym stanie psychicznym21. Z biegiem czasu, jak wykazano, przewlekły stres rozregulowuje mitochondria, przez co produkują mniej energii.
Zmiana ta prowadzi do zmęczenia, dysfunkcji układu odpornościowego i przyspieszenia starzenia22, np. siwienia włosów2. Wykazano, że praktyki uspokajające układ nerwowy – takie jak medytacja uważności, joga i głębokie oddychanie – obniżają poziom hormonów stresu i poprawiają funkcjonowanie mitochondriów.
- Unikanie toksyn w celu ochrony mitochondriów - oprócz omówionych powyżej leków środowisko jest skażone substancjami chemicznymi, które zaburzają funkcjonowanie mitochondriów na niezliczone sposoby. Kristen ma kilka wskazówek, jak zminimalizować ich szkodliwe oddziaływanie na biosilniki organizmu:
1. Stawiaj na organiczną żywność - pestycydy, takie jak organofosforany, zakłócają działanie enzymów mitochondrialnych.
2. Wyeliminuj przetworzoną żywność - jest ona powiązana ze stresem oksydacyjnym, stanami zapalnymi i zaburzeniami mikrobiomu, które upośledzają funkcjonowanie mitochondriów.
3. Unikaj tworzyw sztucznych - zachowaj szczególną ostrożność i nie używaj tworzyw sztucznych podczas podgrzewania żywności. BPA i ftalany przenikają do jedzenia i kumulują się w tkance tłuszczowej.
4. Unikaj metali ciężkich - metale, takie jak rtęć (w szczepionkach i amalgamatach stomatologicznych) oraz ołów są toksyczne dla mitochondriów.
5. Używaj bezpiecznych produktów do higieny - substancje zapachowe, parabeny i związki aluminium to powszechne czynniki zaburzające funkcjonowanie mitochondriów.
6. Ogranicz spożycie alkoholu i nie pal papierosów - oba te nawyki upośledzają pracę mitochondriów i zwiększają stres oksydacyjny.
7. Ogranicz ekspozycję na pola elektromagnetyczne - chociaż potrzebne są dalsze badania na ten temat, niektóre analizy sugerują, że pola elektromagnetyczne mogą zakłócać sygnalizację wapniową i funkcjonowanie mitochondriów.
8. Zwalczaj białka szczytowe koronawirusa - najnowsze badania wskazują na to, że zarówno białko szczytowe wirusa SARS-CoV-2, jak i to wytworzone w organizmie w wyniku podania szczepionki mRNA mogą znacząco uszkadzać funkcje mitochondriów. Jak się okazuje, ekspozycja na białko kolca jest powiązana z dysfunkcją tych organelli i wpływa na produkcję energii w komórkach23. Wykazano, że w przypadku przebycia covid-19 lub otrzymania szczepionki mRNA połączenie nattokinazy, bromelainy i kurkuminy rozkłada białka szczytowe i cofa wiele skutków ich działania
9. Ogranicz spożycie drapieżnych ryb szczytowych - gatunki te, np. tuńczyk, miecznik i rekin, gromadzą w organizmach duże ilości rtęci, które upośledzają enzymy mitochondrialne i uszkadzają DNA mitochondriów.
10. Filtruj powietrze w pomieszczeniach - używaj filtrów HEPA i LZO, aby zmniejszyć ilość zanieczyszczeń i zarodników pleśni.
11. Wspieraj procesy detoksykacji - oprócz ograniczania ekspozycji na toksyny wspieraj zdolność mitochondriów do ich neutralizacji za pomocą odżywczych kofaktorów (patrz ramka pt. „Suplementacja dla zdrowia mitochondriów”). Sauny na podczerwień i pocenie się wspomagają również eliminację rozpuszczalnych w tłuszczach toksyn przez skórę.
Terapia światłem
Zamiast postrzegać organizm jako molekularną maszynę, powinniśmy myśleć o sobie jako o istotach energetycznych. Pogląd, według którego choroba wynika z zepsutych narządów lub zaburzeń psychicznych – z uszkodzenia mózgu lub niedoboru jakiejś cząsteczki – to przestarzałe podejście. Kiedy przyjmiesz perspektywę energetyczną, poczujesz, jak organizm zmienia się w zależności od czynników związanych ze stylem życia, takich jak dieta itd. – wyjaśnia dr Picard.
Bardziej energetyczne spojrzenie na organizm, zdrowie i chorobę prowadzi również do energoterapii, a jedną z najbardziej obiecujących z nich jest leczenie światłem, czyli fotobiomodulacja.
– Regularna ekspozycja na naturalne światło słoneczne – zwłaszcza rano – wspomaga regulację rytmów dobowych – wskazuje Kristen. Obniża także poziom kortyzolu, wspomaga syntezę witaminy D i poprawia odporność mitochondriów przez wpływ na melatoninę i równowagę reakcji redoks (teksty w Temacie Numeru poświęciliśmy różnym rodzajom światła i jego leczniczego zastosowania).
Terapia światłem czerwonym lub bliskiej podczerwieni (niskopoziomowa) wykorzystuje określone długości fal światła – zazwyczaj w zakresie 660-850 nm – aby wpływać na zachowanie komórek na poziomie mitochondrialnym.
Gdy światło z tego zakresu pada na kluczowy enzym mitochondrialny – oksydazę cytochromu c – staje się on bardziej wydajny w przenoszeniu elektronów. Przepływ elektronów bezpośrednio zwiększa produkcję ATP, co daje komórkom więcej energii do wykorzystania na naprawę i przeciwdziałanie stresowi oksydacyjnemu24. Ponieważ czerwone światło oddziałuje na mitochondria, jest wykorzystywane w leczeniu zdumiewająco szerokiego wachlarza schorzeń.
Wspomaga regenerację tkanek, odbudowę mięśni oraz gojenie ran, a także łagodzi uszkodzenia oczu, schorzenia skóry i zaburzenia poznawcze. Jako nieinwazyjna niefarmakologiczna terapia stanowi najbardziej obiecujące osiągnięcie w dziedzinie medycyny mitochondrialnej.
Historia Guya
Guy Tenenbaum przeżył chorobę nowotworową i jest przekonany, że nie byłoby to możliwe, gdyby nie nauczył się postrzegać organizmu w kategoriach energetycznych. W 2018 r. dowiedział się, że ma przerzuty raka prostaty do kości i węzłów chłonnych i jest to stan nieuleczalny. Na kanale w serwisie YouTube (SurviveFromCancer) Guy zaczął dokumentować zmiany, jakie wprowadził w diecie i trybie życia.
Po wdrożeniu postu i diety ketogenicznej stosował każdą inną skoncentrowaną na mitochondriach terapię, jaką udało mu się znaleźć. Schudł, wszystkie istniejące wcześniej problemy zdrowotne ustąpiły, przerzuty raka zniknęły, a poziom swoistego antygenu sterczowego (prostate-specific antigen, PSA) – markera nowotworowego – spadł z niezwykle wysokiego poziomu 87 ng/ml do niemal niewykrywalnej i uspokajającej wartości 0,01 ng/ml.
Jego napisana wspólnie z Nathalie Loth książka – „My Battle Against Cancer: Survivor Protocol” („Moja walka z rakiem – protokół przeżycia”, wydana własnym nakładem w 2023 r.) – przedstawia autorski metaboliczny protokół leczenia raka. Guy współpracuje również z liderami w tej dziedzinie, w tym z dr. Seyfriedem, aby potwierdzić swoje osobiste doświadczenia naukowe, oraz publikuje artykuły na temat wpływu diety ketogenicznej na chorobę nowotworową1.
1. J Clin Med, 2023; 12(4): 1589; JJ Oncol Clin Res, 2022; 3: 1–12
- 1. bioRxiv, 2024; doi: 1101/2024.04.19.590241
- 2. Elife, 2021; 10: e67437
- 3. Biol Psychiatry, 2018; 84(1): 9–17; medRxiv, 2024; doi: 2024.02.02.24302076
- 4. Nat Neurosci, 2025; 28(9): 1844–1857
- 5. Biol Psychiatry, 2018; 83(9): 722–730
- 6. Trends Endocrinol Metab, 2024; 35(10): 884–901
- 7. Nat Mental Health, 2025; 3: 763–771
- 8. J Bioenerg Biomembr, 2025; 57(2-3): 57–83
- 9. Int J Mol Sci, 2022; 23(3): 1155
- 10. Circ Res, 2016; 118(12): 1960–91
- 11. Biomedicines, 2021; 9(11): 1602; Science, 2005; 307(5708): 384–7
- 12. Front Endocrinol (Lausanne), 2023; 14: 1123928; Biochem Pharmacol, 2024; 228: 116283
- 13. Evid Based Complement Alternat Med, 2015; 2015: 527209
- 14. J Clin Nutr Metab, 2024; doi: 10.35841/JCNM.1000142
- 15. Nutrients, 2020; 12(8): 2236; Exp Gerontol, 2023; 176: 112165; Circ Res, 2019; 124(5): 779–798
- 16. N Engl J Med, 2019; 381(26): 2541–2551
- 17. J Lipid Res, 2014; 55(11): 2211–28
- 18. J Biol Chem, 1967; 242(9): 2278–82
- 19. Antioxidants (Basel), 2023; 12(3): 674
- 20. Nature, 2025; 645(8081): 722–728
- 21. Biol Psychiatry, 2018; 84(1): 9–17
- 22. Psychosom Med, 2018; 80(2): 141-153; Nat Cell Biol, 2018; 20(7): 755–765
- 23. Sci Transl Med, 2023; 15(708): eabq1533; J Neuroimmune Pharmacol, 2021; 16(4): 770–784
- 24. Syst Rev, 2025; 14(1): 160
