Niektórzy specjaliści oceniają, że nawet 70% populacji świata może doświadczać deficytów magnezu i o tym nie wiedzieć. Dekadę temu było to niecałe 60%, wcześniej jeszcze mniej. Co się zatem stało, że nasza dieta przestała zaspokajać potrzeby organizmu? A może zużywamy obecnie więcej tego pierwiastka, bądź, co gorsza, z jakiejś przyczyny tracimy go w nadmiarze?
Magnez, nazywany często pierwiastkiem życia, jest jednym z kluczowych makroelementów, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Bierze udział w ponad 300 reakcjach enzymatycznych, regulując m.in. procesy metaboliczne, pracę układu nerwowego, mięśniowego i sercowo-naczyniowego, a także wspierając zdrowie kości i układ odpornościowy. Niedobór magnezu, czyli hipomagnezemia jest coraz częstszym problemem zdrowotnym, który wymyka się statystykom. Dlaczego tak się dzieje?
Otóż niedobór magnezu jest zjawiskiem niedostatecznie diagnozowanym ze względu na niespecyficzne objawy i trudności w ocenie rzeczywistych deficytów – tylko 1% magnezu znajduje się w osoczu, co utrudnia ocenę sytuacji na podstawie analizy krwi. Szacuje się zatem, że około 70% społeczeństwa ma deficyty magnezu, ale niektóre badania wskazują, że problem ten może dotykać aż 90% Polaków.
Statystyki mówią zatem jasno – hipomagnezemia to poważny i powszechny problem. I do tego podstępny złodziej naszego zdrowia, ponieważ początki niedoboru łatwo przeoczyć. Jego objawy są bowiem tak niespecyficzne, że bardzo łatwo przypisuje się je problemom życiowym i innym kłopotom zdrowotnym, od zwykłego przemęczenia i niewyspania, przez stres i przepracowanie, po depresję i sprawy kardiologiczne. Dlatego często deficyt magnezu bagatelizujemy, licząc, że samo przejdzie, albo odeśpimy i będzie po problemie lub leczymy choroby, na które tak naprawdę nie cierpimy, bo są jedynie maską dla hipomagnezemii.
Jakie są przyczyny niedoboru magnezu?
A tym czasem nasz organizm coraz gorzej sobie radzi, bo nie zauważamy, że dopomina się o magnez. Niektórzy specjaliści wskazują, że jeszcze dwie dekady temu, niedobory magnezu nie były tak powszechne. Zdarzały się, oczywiście, ale wynikały z konkretnych problemów, schorzeń lub niewłaściwej diety.
Co się zatem takiego stało, że praktycznie każdy z nas, w mniejszym lub większym stopniu cierpi na deficyt tego pierwiastka? Naukowcy upatrują źródła problemu w zmieniającym się stylu życia – coraz więcej pracujemy i żyjemy w ciągłym pośpiechu, a mniej odpoczywamy, nasza dieta jest coraz bardziej przetworzona, a coraz mniej w niej naturalnych produktów. Częściej sięgamy także po używki i, co gorsza, robią to coraz młodsze osoby.
W naszym życiu na stałe już zagościł stres, związany zarówno z życiem osobistym, jak i pracą oraz problemami ekonomicznymi, nieznanymi pokoleniu naszych rodziców i dziadków – a to największy złodziej magnezu. Coraz więcej osób już od młodego wieku boryka się ponadto z poważnymi chorobami przewlekłymi, które także są przyczyną niedoborów i szybkiej utraty magnezu. Przyjrzyjmy się zatem bliżej przyczynom tego problemu.1
Niedobory magnezu nie pojawiają się z dnia na dzień, zazwyczaj pracujemy na nie miesiącami, a nawet latami, ponieważ organizm radzi sobie z deficytem, pobierając zapasy magnezu z komórek i uwalniając je do krwi. Jedynie około 1% magnezu krąży bowiem w krwiobiegu, reszta zmagazynowana jest we wnętrzu komórek.
Z tego też powodu zwykłe badanie poziomu magnezu we krwi nie zawsze wskazuje nam istnienie niedoboru – staje się on widoczny w wynikach dopiero wtedy, kiedy zabraknie go w komórkach i organizm nie ma już gdzie po niego sięgać. Dlatego diagnozę hipomagnezemii stawia się nie na podstawie samej analizy krwi, ale biorąc także pod uwagę tryb życia pacjenta, czynniki ryzyka i objawy, mogące świadczyć o braku magnezu w organizmie.
Jak sprawdzić, czy ma się niedobór magnezu?
• Oznaczenie stężenia magnezu w surowicy. Norma to 0,65–1,2 mmol/l (lub 1,6–2,9 mg/dl). Wartości
poniżej 0,5–0,7 mmol/l na umiarkowany niedobór, a poniżej 0,5 mmol/l wskazują na poważne deficyty.
• Oznaczenie stężenia magnezu w krwinkach czerwonych. Norma wynosi 1,80–2,80 mmol/l – wartości te mogą się nieznacznie różnić, w zależności od metody pomiaru, dlatego warto spojrzeć na zakres referencyjny, podany przez laboratorium na wyniku badania.
• Oznaczenie stężenia magnezu w moczu, zebranego podczas zbiórki dobowej. Norma wskazuje, że wydalanie <2 mmol/24h oznacza niedobór magnezu, a >5 mmol/24h nadmiar2.
Co sprzyja deficytom magnezu?
1. Niezbilansowaną dietę, charakteryzującą się dużym spożyciem wysokoprzetworzonej żywności i fastfoodów oraz niskim spożyciem warzyw, zwłaszcza zielonych warzyw liściastych oraz innych cennych źródeł magnezu.
Ważny jest przy tym stosunek wapnia do magnezu, który w zdrowej diecie powinien wynosić 2:1, a w diecie zachodniej, bogatej we wspomniane produkty przetworzone, wynosi często nawet 3:1, co sprzyja rozwojowi chorób i pogłębia niedobory magnezu.
Ponadto dieta bogata w tłuszcze, błonnik i fosforany zmniejsza wchłanianie tego pierwiastka. Nie bez znaczenia jest także to, że nasze gleby, wskutek intensywnego eksploatowania, ubożeją i pozyskiwane z nich płody rolne zawierają coraz mniej składników mineralnych.
2. Choroby przewodu pokarmowego mogące zaburzać wchłanianie magnezu nawet przy jego wysokiej podaży w diecie. Są to najczęściej zespół jelita nadwrażliwego (IBS) i choroba Leśniowskiego-Crohna oraz celiakia, a także wszystkie inne, zwłaszcza choroby zapalne jelit, którym towarzyszą przewlekłe biegunki.
3. Choroby przewlekłe, takie jak insulinooporność i cukrzyca typu 2, niealkoholowe stłuszczenie wątroby i choroby nerek mogą zaburzać wchłanianie i przyspieszać wydalanie magnezu z organizmu, przyczyniając się do niedoborów.
4. Przewlekły stres prowadzący do wyczerpania zapasów magnezu, co z kolei nasila objawy stresu i tym większe staje się zapotrzebowanie na ten pierwiastek. Uwolnienie hormonów stresu prowadzi bowiem do zwiększenia zapotrzebowania na magnez i jego zużycia na cele energetyczne (zestresowany organizm przygotowuje się do walki o przetrwanie i potrzebuje do tego dużych ilości energii), co obniża jego poziom we krwi. A że to właśnie ten pierwiastek hamuje aktywność układu nerwowego, stres narasta. Przewlekły stres może osłabić także wchłanianie magnezu w jelitach nawet o 20%.
5. Starzenie się organizmu – wraz z wiekiem osłabieniu ulega wchłanianie magnezu w jelitach i jednocześnie zwiększa się jego wydalanie przez nerki, co nawet przy prawidłowej podaży tego pierwiastka w diecie sprzyja niedoborom.
6. Przyjmowanie leków mogące zaburzać wchłanianie, metabolizm i przyspieszać wydalanie magnezu z organizmu. Są to najczęściej leki moczopędne, inhibitory pompy protonowej, stosowane w leczeniu zgagi i refluksu, niektóre antybiotyki oraz leki immunosupresyjne.
7. Nadużywanie alkoholu zmniejszające wchłanianie magnezu w jelitach i zwiększa jego wydalanie z organizmu. Poważne niedobory obserwuje się nie tylko u alkoholików, ale także u osób, które spożywają umiarkowane ilości alkoholu, ale regularnie, np. każdy dzień kończą piwem lub drinkiem.2
Jakie są objawy niedoboru magnazu?
- Drganie mięśni powiek lub okolic ust
- Zaburzenia lękowe
- Bezsenność
- Ochota na słodkie przekąski
- Ból i stałe napięcie mięśn
- Bolesne skórcze mięśni
- Kołatanie serca
- Osłabienie mięśni
- Bóle stawów
- Zaburzenia poziomu glukozy we krwi
- Wzrost wrażliwości na hałas
- Drętwienie lub mrowienie palców rąk i nóg
- Mgła mózgow
- Wzrost ciśnienia krwi
- Nadwrażliwość emocjonalna
- Utrata apetytu
- Nudności i wymioty
- Arytmia serca
- Zaburzenia płodności i dysfunkcje seksualne
- Bóle głowy imigreny
- Depresja
- Zaburzenia koordynacji ruchowej
- Przewlekłe zmęczenie
Jaka jest rola magnezu w organizmie?
O magnezie przypominamy sobie najczęściej, gdy mimowolnie zaczyna nam drgać powieka lub bolesne skurcze łydek wybudzają nad ranem. Większość z nas w takiej sytuacji albo łyknie tabletkę z magnezem, albo sięgnie po kilka kawałków czekolady. Czy to załatwia sprawę? Nie. Gdy pojawiają się już objawy, problem jest poważny i jednorazowa dawka magnezu nam nie pomoże.
Mało tego, takie doraźne działanie daje nam złudne poczucie bezpieczeństwa, zwłaszcza, że zazwyczaj tak skurcze nóg, jak i drganie powieki, mijają samoistnie.
Tymczasem nasz organizm toczy prawdziwą walkę o przetrwanie utrzymanie homeostazy, czyli stanu równowagi. Niestety, nie zawsze ją wygrywa, a wtedy zaczynają się prawdziwe kłopoty. Spójrzmy zatem, jaka jest rola magnezu w naszym organizmie i w jakich procesach pierwiastek ten jest wręcz niezbędny, a także czym grożą jego niedobory.
Metabolizm energetyczny
Magnez aktywuje enzymy, odpowiedzialne za tworzenie, magazynowanie i zużywanie adenozynotrójfosforanu (ATP), czyli cząstki, w której wiązaniach chemicznych magazynowana jest energia, potrzebna organizmowi do funkcjonowania.
Bez odpowiedniej ilości magnezu mechanizmy metaboliczne, takie jak glikoliza, cykl Krebsa czy fosforylacja oksydacyjna, czyli poszczególne etapy powstawania ATP, ulegają upośledzeniu. Ponadto ATP nie działa samodzielnie – w warunkach fizjologicznych występuje głównie w kompleksie z magnezem (Mg-ATP), który jest substratem dla większości enzymów zależnych od ATP.
Dodatkowo magnez reguluje ekspresję genów, związanych z metabolizmem energetycznym, oraz reguluje działanie mechanizmów, kontrolujących wytwarzanie energii.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- upośledzenie metabolizmu komórek;
- chroniczne zmęczenie;
- obniżenie wydolności fizycznej;
- zaburzenia funkcji mięśni, w tym mięśnia sercowego (arytmia, zmniejszony rzut serca, ryzyko niewydolności);
- zwiększenie wytwarzania wolnych rodników tlenowych i w konsekwencji stres oksydacyjny, prowadzący do uszkodzeń tkanek i wzrostu ryzyka rozwoju chorób cywilizacyjnych;
- zaburzenia metaboliczne;
- przyspieszenie starzenia się organizmu2.
Zdrowie kości
Kości przechowują 99% wapnia i 60% magnezu, a ich metabolizm, czyli to, czy będą ją budować osteoblasty, czy rozkładać osteoklasty, zależy od równowagi tych minerałów.
Magnez stymuluje aktywność osteoblastów, czyli komórek kościotwórczych, przyczyniając się tym samym do mineralizacji macierzy kostnej i hamuje tworzenie hydroksyapatytu, czyli głównego składnika kości, zawierającego wapń. Niedobór magnezu prowadzi do hiperaktywności osteoklastów, co zwiększa resorpcję wapnia i przyczynia się do rozwoju osteoporozy.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- zaburzenia metabolizmu wapnia i odkładanie go w tkankach miękkich, w tym naczyniach krwionośnych, zwiększające ryzyko chorób układu krążenia,
- osteoporoza,
- zaburzenia gojenia kości po złamaniach3.
Regulacja pracy mięśni
Kurczliwość zarówno mięśni szkieletowych, gładkich, jak i mięśnia sercowego zależy od precyzyjnej równowagi jonowej i dostępności energii, której wytwarzanie zależne jest m.in. właśnie od magnezu. Skurcz mięśniowy polega na interakcji aktyny i miozyny, dwóch białek, budujących nasze mięśnie, do czego potrzebna jest energia z ATP.
Do skurczu dochodzi wskutek napływu jonów wapnia (Ca²+) do cytoplazmy komórek mięśniowych, a magnez działa jako naturalny antagonista wapnia, regulując jego transport przez kanały wapniowe. W obecności magnezu, wapń jest zatem szybko usuwany z cytoplazmy po skurczu, co umożliwia relaksację mięśnia.
Niedobór magnezu prowadzi do nadmiernego napływu wapnia, co może powodować przedłużenie skurczu i uniemożliwiać rozkurcz oraz relaksację mięśnia. Ponadto, magnez reguluje działanie pompy sodowo-potasowej (Na+/K+), która utrzymując gradient jonów, zapewnia prawidłowe przewodzenie impulsów nerwowych do mięśni. Relaksując zaś mięśnie gładkie, magnez reguluje m.in. perystaltykę jelit i ciśnienie krwi.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- skurcze mięśni,
- drganie powieki lub warg,
- arytmia serca,
- osłabienie i ból mięśni,
- zespół jelita drażliwego (IBS),
- nadciśnienie tętnicze,
- wysokie ryzyko poronienia wskutek braku relaksacji mięśni macicy4.
Układ krążenia
Magnez reguluje funkcje enzymów i kanałów jonowych, odpowiedzialnych za pobudliwość i kurczliwość mięśnia sercowego oraz mięśni gładkich, tworzących ściany naczyń krwionośnych. Ponadto, w mięśniu sercowym magnez zapobiega nadmiernemu napływowi wapnia do kardiomiocytów i reguluje potencjał czynnościowy mięśnia, co jest ważnym mechanizmem regulacji częstości i siły pracy serca oraz chroni nas przed arytmią.
Pierwiastek ten jest także niezbędny do syntezy ATP – głównego źródła energii dla skurczu serca. W naczyniach krwionośnych magnez relaksuje zaś mięśnie gładkie, przyczyniając się w ten sposób do ich rozszerzenia i obniżenia ciśnienia tętniczego. Dodatkowo magnez pobudza syntezę tlenku azotu przez wyściełający naczynia krwionośne śródbłonek, co korzystnie wpływa na funkcje tych naczyń.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- wzrost stężenia wolnych rodników tlenowych, które uszkadzają naczynia krwionośne i zwiększają ryzyko miażdżycy,
- arytmia serca
- nadciśnienie tętnicze
- zwapnienie tętnic
- tachykardia
- niewydolność serca
- wysokie ryzyko nagłej śmierci sercowej5.
Układ nerwowy
Układ nerwowy, zarówno centralny (mózg i rdzeń kręgowy), jak i obwodowy, jest szczególnie wrażliwy na zaburzenia jonowe, w tym niedobory magnezu. Pierwiastek ten stabilizuje błony komórkowe neuronów, reguluje uwalnianie neuroprzekaźników i chroni przed nadpobudliwością. Działa przy tym na kilku poziomach.
- Po pierwsze, blokuje receptory glutaminianu – głównego neuroprzekaźnika pobudzającego i w ten sposób zapobiega nadmiernemu pobudzeniu komórek nerwowych, które mogłoby doprowadzić do ich uszkodzenia. To działanie jest kluczowe dla plastyczności synaptycznej, czyli zdolności neuronów do uczenia się i adaptacji.
- Po drugie, magnez jest niezbędny do syntezy i uwalniania neuroprzekaźników, takich jak działający hamująco GABA (kwas gamma-aminomasłowy) i regulująca nastrój serotonina. Po trzecie, pobudza wytwarzanie ATP w komórkach nerwowych i utrzymując odpowiedni gradient jonów, reguluje ich pobudliwość na bodźce.
Co równie ważne, magnez przekracza barierę krew-mózg, ułatwiając tym samym transport składników odżywczych i chroniąc układ nerwowy przed stanem zapalnym (jest antyoksydantem). Utrzymanie odpowiedniego poziomu magnezu jest zatem kluczowe dla pamięci i zdolności uczenia się, reguluje także oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, która kontroluje reakcję organizmu na stres.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- zaburzenia lekowe,
- depresja,
- obniżenie funkcji poznawczych i trudności z uczeniem się,
- deficyt koncentracji,
- przewlekły stres,
- nadpobudliwość,
- migreny i bóle głowy,
- mrowienie i drętwienie kończyn,
- drażliwość,
- tężyczka,
- nadmierna senność w ciągu dnia,
- wzrost ryzyka chorób neurodegeneracyjnych6.
Przemiany metaboliczne węglowodanów
Metabolizm węglowodanów jest fundamentem wytwarzania energii w komórkach. Magnez działa przede wszystkim jako aktywator enzymów zależnych od ATP, co jest niezbędne w kluczowych etapach przemian węglowodanów.
Co równie ważne, pierwiastek ten zwiększa wrażliwość komórek na działanie insuliny i reguluje napływ glukozy do komórek, jednocześnie zapobiegając hiperglikemii. Ponadto magnez wywiera korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową, zaangażowaną w metabolizm węglowodanów.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- hiperglikemia,
- hipoglikemia reaktywna,
- insulinooporność,
- cukrzyca typu 2,
- otyłość,
- dysbioza jelitowa,
- zespól metaboliczny2.
Odporność organizmu
Magnez odgrywa kluczową rolę w regulacji zarówno wrodzonej, jak i nabytej odpowiedzi immunologicznej, modulując aktywność komórek odpornościowych na poziomie molekularnym. Jest niezbędny dla funkcji limfocytów T, które niszczą zainfekowane przez patogeny lub nowotworowe komórki.
Magnez wpływa również na limfocyty B, pobudzając je do wytwarzania immunoglobulin, czyli przeciwciał. Pierwiastek ten reguluje także aktywność makrofagów i neutrofilów, kluczowych komórek wrodzonej odporności oraz pobudza komórki NK, stojące na pierwszej linii obrony organizmu. Magnez zmniejsza ponadto stres oksydacyjny i hamuje wytwarzanie aktywnych form tlenu oraz reguluje przebieg reakcji immunologicznych.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- stany zapalne,
- wysoka podatność na infekcje sezonowe,
- obniżenie odporności organizmu,
- wzrost podatności na choroby autoimmunologiczne,
- wzrost ryzyka rozwoju nowotworów2.
Układ rozrodczy
Jest szczególnie wrażliwy na zaburzenia poziomu pierwiastków, podobnie jest w przypadku osi regulacji hormonalnej, odpowiedzialnych za funkcje rozrodcze.
Magnez reguluje m.in. aktywność enzymów, odpowiedzialnych za dojrzewanie komórki jajowej i plemników oraz ruchliwość tych ostatnich. Bierze także udział w wytwarzaniu hormonów płciowych i ich przemianach metabolicznych, reguluje cykl menstruacyjny i owulację. A w ciąży korzystnie wpływa na rozwój płodów i zapobiega skurczom macicy, które mogłyby przyczynić się do poronienia lub przedwczesnego porodu.
Konsekwencje niedoboru magnezu
- zaburzenia owulacji,
- nasilenie objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego,
- pogorszenie jakości i ruchliwości nasienia,
- zaburzenia erekcji,
- poronienia lub przedwczesny poród2.
W jaki sposób uzupełnić niedobory magnezu?
Uzupełnianie niedoborów magnezu w organizmie wymaga systematyczności i determinacji. Potrzeba bowiem czasu, wielu tygodni, a nawet miesięcy konsekwentnego wprowadzania zmian w stylu życia i diecie oraz rozsądnej suplementacji. Od czego zacząć?
Ustal przyczynę niedoborów – to pozwoli przede wszystkim na wykluczenie chorób, które mogą osłabiać wchłanianie lub przyspieszać wydalanie magnezu bądź zaburzać jego metabolizm. Te będą wymagały leczenia pod okiem specjalisty, ponieważ na nic nasze wysiłki, jeśli główna przyczyna problemu nie zostanie zdiagnozowana i opanowana.
1. Zmień dietę – i wprowadź do niej źródła magnezu oraz odpowiednio komponuj i przyrządzaj potrawy, aby uniknąć negatywnego wpływu fitynianów na wchłanianie tego pierwiastka. Nie popadaj jednak w przesadę i nie włączaj wszystkich źródeł magnezu na raz. Lepiej zrobić to stopniowo, wprowadzając do diety pojedyncze składniki – organizm nie lubi bowiem rewolucji i może zaprotestować, np. problemami żołądkowymi, przeciwko nagłej i zbyt radyklanej zmianie.
2. Nawadniaj się – prawidłowe nawodnienie organizmu jest niezbędne do wszystkich procesów metabolicznych, w tym wchłaniania i transportu oraz przekształcania składników odżywczych. A jeśli w celu nawodnienia sięgniesz po wysoko zmineralizowaną wodę (patrz na etykiety) lub nasze rodzime magnezowe wody lecznicze, przy okazji uzupełnisz niedobory tego pierwiastka.
3. Wprowadź rozsądną suplementację magnezem – zanim jednak ją rozpoczniesz, zbadaj poziom wapnia, witaminy D, witaminy B6, fosforu i potasu.
Niedobory tych składników mogą bowiem zaburzać wchłanianie magnezu lub nasilać jego wydalanie, zatem sama suplementacja magnezem może być niewystarczająca. Wyjście z niedoboru magnezu może wymagać przyjmowania innych suplementów i najlepiej jest je stosować pod okiem lekarza lub dietetyka, po przeprowadzeniu analizy krwi. W przypadku ciężkich niedoborów, lekarz może zalecić dożylne podawanie magnezu.
4. Zastosuj kąpiele lecznicze – sole magnezowe do kąpieli, znane również jako sole Epsom (siarczan magnezu, MgSO₄) lub płatki magnezowe (chlorek magnezu, MgCl₂), są doskonałym uzupełnieniem suplementacji.
Rozpuszczone w ciepłej wodzie (około 37–40°C) uwalniają bowiem jony magnezu (Mg²+), które mogą przenikać przez skórę. Choć wchłanianie magnezu przez skórę jest niewielkie, przy niedoborach każda ilość ma znaczenie. Taka kąpiel ma ponadto dodatkowe zalety - – nie tylko wspomaga uzupełnianie niedoborów, ale także doskonale relaksuje i rozluźnia mięśnie, zmniejsza obrzęki i ból. Po wyjściu z wanny, zrelaksowani i rozgrzani, w dobrym nastroju, lepiej zasypiamy, a to ma kluczowe znaczenie dla zmniejszania negatywnego wpływu stresu na nasz organizm.
5. Zapanuj nad stresem – wypróbuj jedną z wielu metod radzenia sobie z trudnościami dnia codziennego i przewlekłym stresem. Może to być medytacja, mindfulness, joga lub modlitwa, czasami warto także zwrócić się o pomoc do psychologa.
Doraźnie sięgaj po zioła uspokajające i ułatwiające zasypianie, takie jak kozłek lekarski, melisa, lawenda czy ekstrakt z szyszek chmielu. Pomocne są także adaptogeny, w tym witania ospała (ashwagandha), różeniec gorski, eleuterokok kolczasty, żeń-szeń, cytryniec chiński czy wąkrotka azjatycka (gotu kola) – rośliny te uodparniają organizm na negatywne działanie stresu i zapobiegają jego zgubnym skutkom.
6. Kontroluj efekty zmian – po około miesiącu od wprowadzenia zmian w diecie i stylu życia wykonaj kontrolne badanie poziomu magnezu. Obserwuj także swoje ciało i notuj, czy objawy ulegają nasileniu, czy ustępują – to cenna informacja dla lekarza lub dietetyka2,7.
Uważaj na fityniany
Fityniany, czyli sole kwasu fitynowego, naturalne substancje występujące w roślinach, uważane są za tzw. składniki antyodżywcze, które mogą wiązać minerały w przewodzie pokarmowym, tworząc z nimi nierozpuszczalne i nieulegające wchłonięciu kompleksy. Jeżeli zatem zawierające je pokarmy dominują w diecie, mogą przyczyniać się do niedoborów składników mineralnych, w tym magnezu.
Jakie pokarmy zawierają najwięcej fitynianów?
Są to produkty zbożowe (pełnoziarniste mąki, otręby i pieczywo), kasza gryczana, brązowy ryż, fasola, soczewica, ciecierzyca, soja, groch, pistacje, migdały, orzechy nerkowca, sezam, siemię lniane, pestki dyni i słonecznika.
Łatwo zauważyć, że wiele z tych produktów wymienia się jednocześnie jako cenne źródła magnezu. Jak ten problem ugryźć? Otóż fityniany zmniejszają wchłanianie magnezu o około 20–50%, w zależności od ogólnego składu posiłku, ale nie blokują go całkowicie. Dlatego im bardziej urozmaicona jest nasza dieta i im więcej w niej produktów, zawierających magnez, tym mniejsze ryzyko niedoborów.
Ponadto ważny jest sposób przygotowania potraw – moczenie ziaren i nasion roślin strączkowych rozkłada bowiem fityniany, podobnie dzieje się z tymi, zawartymi w zbożach, podczas fermentacji w zakwasie. Z kolei dodatek źródeł witaminy C i dobrej jakości białka zwiększa wchłanianie magnezu, przeciwdziałając fitynianom.8
Kawa i niedobory magnezu
Kawa jest jednym z najpopularniejszych napojów na świecie, spożywanym codziennie przez miliardy ludzi. Pomaga nam rozpocząć dzień, umila przerwy na lunch i towarzyszy popołudniowym ploteczkom w kawiarni. Jej aromat i pobudzające działanie sprawiają, że stała się nieodłącznym elementem dnia wielu osób. Jednak wokół kawy narosło wiele mitów zdrowotnych, w tym przekonanie, że jej regularne picie prowadzi do niedoborów magnezu. A wiele objawów niedoboru magnezu bezpośrednio przypisuje się właśnie działaniu tego aromatycznego napoju. Czy jest to mit czy fakt? Co na to nauka?
Badania dowodzą, że relacja między kawą a magnezem jest znacznie bardziej złożona, niż sugerują popularne narracje. Zacznijmy od kofeiny. Jest ona często wskazywana jako jeden z czynników ryzyka niedoborów magnezu, ze względu na swoje działanie moczopędne.
Dowody naukowe wskazują, że kofeina stymuluje nerki do zwiększonego wydzielania moczu, co teoretycznie wypłukuje elektrolity, w tym magnez. Moczopędne działanie kofeiny polega na hamowaniu reabsorpcji sodu i wody, co zwiększa objętość moczu. W efekcie, wraz z nim wydalane są minerały, takie jak magnez, wapń czy potas.
Badania dowodzą, że w ciągu około 2 godzin po spożyciu kawy, wydalanie magnezu z moczem faktycznie wzrasta o 40%, ale... po początkowym wzroście, organizm kompensuje straty, zwiększając odzyskiwanie magnezu w nerkach. Nie bez znaczenia jest także to, że sama kawa zawiera magnez, w ilości około 7 mg na filiżankę (150 ml), co stanowi 2–3% dziennego zapotrzebowania na ten pierwiastek. A ponieważ mało kto pozostaje przy jednej filiżance dziennie, średnie spożycie magnezu z kawy oszacowano na 5,3% dziennego zapotrzebowania, co z nawiązką rekompensuje straty magnezu, spowodowane efektem moczopędnym małej czarnej.
Inne przytaczane przez przeciwników kawy badanie dowodzi, że polifenole zawarte w kawie zmniejszają aż o 10–20% wchłanianie magnezu w jelitach, jeśli spożywamy ten napój podczas posiłku. Jednak to mniej więcej tyle samo, ile naturalne ograniczenie wchłaniania magnezu, spowodowane obecnością w jego źródłach fitynianów. Efekt jest zatem minimalny i trudno mu przypisać odpowiedzialność za niedobory magnezu. Najnowsze badania dowodzą zatem, że kawa nie powoduje niedoborów magnezu.
Zalecana dzienna dawka kofeiny wynosi do 400 mg, co można przeliczyć na 4 filiżanki napoju. Przy czym powoduje ona utratę zaledwie 4 mg magnezu, a to przysłowiowa kropla w oceanie w porównaniu do 300 mg średniego dziennego spożycia magnezu. Warto jednak zachować umiar, ponieważ nadmierne spożycie tego aromatycznego napoju może nam zaszkodzić, nie tylko w kontekście niedoborów minerałów.
Jaki magnez wybrać?
Glicynian magnezu
Zalecany osobom zestresowanym, cierpiącym na bezsenność i potrzebujących relaksu oraz przy problemach gastrycznych.
Można go spotkać także pod nazwami: bisglicynian lub diglicynian magnezu. Jon magnezu związany jest w tym przypadku z jednym z aminokwasów – glicyną. Dzięki temu połączenie jest wysoce biodostępny i łatwo się wchłania (nawet do 80–90%). Glicyna dodatkowo wzmacnia efekt relaksujący i uspokajający magnezu, ponieważ pobudza syntezę działających hamująco na aktywność układu nerwowego neuroprzekaźników, w tym GABA (kwas gamma-aminomasłowy) i zmniejsza poziom hormonu stresu, czyli kortyzolu. Najlepiej przyjmować go na 1–2 godziny przed snem.
• Jest łagodny dla przewodu pokarmowego.
• Działa relaksująco i uspokajająco.
• Ułatwia zasypianie.
• Poprawia nastrój, przeciwdziała zaburzeniom lękowym, zmniejsza drażliwość.
• Korzystnie wpływa na funkcje poznawcze i koncentrację.
• Wspomaga usuwanie toksyn z organizmu i wytwarzanie antyoksydantów.
• Dodaje energii i redukuje uczucie zmęczenia.
Cytynian magnezu
Najczęściej stosowana forma magnezu, zalecana zwłaszcza osobom osłabionym, zestresowanym, aktywnym i z poważnymi niedoborami, a także przy nadciśnieniu tętniczym.
W tej formie suplementu, jon magnezu jest związany z kwasem cytrynowym. Jest to jedna z najlepiej przyswajalnych form magnezu, o biodostępności bliskiej 90%, która bardzo szybko jest wchłaniana do krwiobiegu, co czyni ją bardzo efektywną w uzupełnianiu niedoborów. Dzięki obecności cytrynianu wspiera metabolizm energetyczny. Najlepiej przyjmować go rano lub w ciągu dnia. Uwaga: działa łagodnie przeczyszczająco – zwiększa motorykę jelit, rozmiękcza masy kałowe.
• Poprawia jakość snu.
• Relaksuje i łagodzi napięcie mięśniowe.
• Zmniejsza uczucie zmęczenia i ból mięśni.
• Zwiększa elastyczność tętnic, pomaga regulować ciśnienie krwi i rytm serca, zmniejsza ryzyko chorób serca.
• Reguluje poziom glukozy krwi i tempo metabolizmu, zwiększa wrażliwość komórek na działanie insuliny.
• Zmniejsza częstotliwość migren.
Treonian magnezu
Wspomaga w sposób szczególny funkcje poznawcze i pamięć oraz poprawia koncentrację.
W tej formie suplementu, jon magnezu jest związany z kwasem L-treonowym, metabolitem witaminy C. Treonian magnezu przekracza barierę krew-mózg, co pozwala na zwiększenie stężenia magnezu w mózgu i płynie mózgowo-rdzeniowym. Ta wysoka biodostępność dla układu nerwowego czyni go szczególnie skutecznym we wspieraniu funkcji poznawczych i zdrowia mózgu, w odróżnieniu od innych form magnezu, które działają bardziej ogólnoustrojowo.
• Pobudza tworzenie nowych połączeń nerwowych.
• Poprawia pamięć krótkotrwałą i długotrwałą, koncentrację, szybkość przetwarzania informacji i uczenia się.
• Chroni neurony przed stresem oksydacyjnym i uszkodzeniami, opóźnia procesy starzenia mózgu i zmniejsza ryzyko rozwoju chorób neurodegeneracyjnych.
• Obniża poziom kortyzolu i wspiera wytwarzanie GABA, co działa antystresowo i antydepresyjnie, a także poprawia nastrój, redukuje napięcie i zwiększa odporność psychiczną.
• Reguluje rytm dobowy i ułatwia zasypianie.
Jabłczan magnezu
Polecany osobom odczuwającym przewlekłe zmęczenie i znużenie.
To suplement zawierający magnez w połączeniu z kwasem jabłkowym, naturalnie występującym w owocach, takich jak jabłka czy pomarańcze. Jest to połączenie o wysokiej biodostępności, sięgającym 80–90%. Szybko się wchłania z przewodu pokarmowego. Kwas jabłkowy wspiera metabolizm – uczestniczy w wytwarzaniu energii w komórkach.
Zwiększa wytwarzanie adenozynotrifosforanu, czyli ATP – w tej formie magazynowana jest energia w naszym organizmie.
• Redukuje zmęczenie i poprawia wytrzymałość fizyczną, pobudza regenerację mięśni po wysiłku.
• Działa przeciwbólowo i przeciwzapalnie, łagodzi ból mięśni.
• Korzystnie wpływa na metabolizm glukozy.
• Stabilizuje rytm pracy serca.
• Poprawia jakość snu, łagodzi objawy depresji i zaburzeń lękowych, korzystnie wpływa na samopoczucie psychiczne.
Tautynian magnezu
Wspiera pracę serca i układu krążenia.
To organiczna forma suplementu magnezu, w której jon magnezu jest związany z tauryną, aminokwasem siarkowym. Bardzo dobrze wchłania się z jelit, jego biodostępność sięga 80–90%. Tauryna wspomaga przenikanie magnezu przez błony komórkowe, wzmacniając jego działanie, szczególnie w układzie sercowo-naczyniowym i nerwowym. Taurynian magnezu jest łagodny dla układu pokarmowego.
• Magnez i tauryna obniżają ciśnienie krwi, regulują rytm pracy serca, poprawiają elastyczność naczyń i zmniejszają ryzyko arytmii poprzez kontrolę metabolizmu wapnia.
• Wykazuje działanie neuroprotekcyjne i uspokajające, ponieważ tauryna zmniejsza lęk i stres, a magnez jednocześnie stabilizuje przesyłanie impulsów nerwowych.
• Korzystnie wpływa na nastrój, pamięć i koncentrację.
• Obie substancje poprawiają wrażliwość komórek na działanie insuliny i obniżają poziom glukozy we krwi.
• Magnez zapobiega skurczom mięśni, a tauryna przyspiesza ich regenerację po wysiłku.
• Poprawia jakość snu.
Mleczan magnezu
Zalecany zwłaszcza osobom z wrażliwym żołądkiem i zaburzeniami gastrycznymi oraz sportowcom.
To forma suplementu magnezu, w której jon magnezu jest związany z kwasem mlekowym. Jest to jedna z najlepiej tolerowanych przez nasz organizm form magnezu, o wysokiej biodostępności, wynoszącej około 80–90%. Kwas mlekowy wspiera metabolizm energetyczny i poprawia wydajność pracy mięśni poprzez buforowanie kwasu mlekowego podczas wysiłku.
• Dzięki neutralnemu pH jest łagodny dla układu pokarmowego – nie powoduje biegunki, nudności ani skurczów jelit. Polecany jest osobom z jelitem nadwrażliwym (IBS) i skłonnością do biegunek po zastosowaniu innych form magnezu.
• Redukuje zmęczenie mięśni, zmniejsza ich zakwaszenie i wspomaga regenerację po wysiłku fizycznym. Pobudza także syntezę białek i zwiększa wytrzymałość mięśni.
• Obniża ciśnienie krwi i zmniejsza ryzyko arytmii.
• Poprawia metabolizm węglowodanów.
• Poprawia nastrój i dodaje energii, łagodzi objawy przewlekłego zmęczenia.
Jakie są najlepsze źródła magnezu w diecie?
• Kakao i ciemna czekolada (powyżej 70%)
• Migdały
• Orzechy włoskie
• Orzechy nerkowca
• Ciecierzyca
• Siemię lniane
• Nasiona chia
• Koperek
• Szpinak
• Awokado
• Banany
• Soczewica
• Bób
• Botwina
• Soja
• Czarna i biała fasola
• Brązowy ryż
• Łosoś
• Pestki dyni
• Pestki słonecznika
• Mak
• Daktyle
• Sezam
• Kasza gryczana
• Otręby pszenne
• Pieczywo pełnoziarniste i razowe
• Zielone warzywa liściaste
• Ziemniaki
• Rodzynki
• Groch
• Woda wysokomineralizowana
- 1. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6316205/
- 2. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11557730/
- 3. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11186994/
- 4. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11508242/
- 5. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11644202/
- 6. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6024559/
- 7. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5926493/
- 8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19774556/
- 9. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34207680/