Nasze magazyny
Zaparcia to problem znacznie powszechniejszy, niż mogłoby się wydawać. Szacuje się, że dotyczą ok. 14% dorosłej populacji na świecie, a kobiety zmagają się z nimi częściej niż mężczyźni¹. Oddawanie stolca rzadziej niż 3 razy w tygodniu, konieczność silnego parcia, uczucie niepełnego wypróżnienia oraz twardy, zbity stolec – z takimi dolegliwościami na co dzień zmagają się miliony ludzi.
Jeśli w stolcu pojawi się krew, zauważysz u siebie niewyjaśnioną utratę masy ciała, nagłą zmianę rytmu wypróżnień utrzymującą się ponad 2 tygodnie lub prócz zaparć będą Cię dręczyć bóle brzucha, koniecznie skonsultuj się z lekarzem. Takie objawy mogą wskazywać na poważniejsze schorzenie wymagające diagnostyki.
Dostępnych jest wiele metod leczenia – od środków osmotycznych i preparatów błonnikowych po leki o działaniu drażniącym. Alternatywą mogą być zioła, stosowane od stuleci. Choć często są skuteczne, wymagają odpowiedniej wiedzy i świadomego stosowania. Warto pamiętać, że niektóre z nich należą do najsilniej działających środków przeczyszczających dostępnych bez recepty.
Senes (Senna alexandrina)
To jedna z najlepiej przebadanych roślin o działaniu przeczyszczającym. W Stanach Zjednoczonych jego standaryzowane preparaty są dopuszczone przez FDA (Agencję ds. Żywności i Leków) jako leki dostępne bez recepty.
Substancje czynne senesu – sennozydy A i B – nie wchłaniają się w jelicie cienkim. Docierają do jelita grubego, gdzie są przekształcane przez bakterie jelitowe do aktywnych metabolitów (m.in. reiny i antronu reinowego). Związki te pobudzają perystaltykę jelita grubego oraz ograniczają wchłanianie wody, co ułatwia wypróżnienie.
Efekt działania pojawia się zwykle po 6-12 godz. W randomizowanym badaniu klinicznym z udziałem 90 pacjentów z przewlekłymi zaparciami senes wykazał skuteczność porównywalną z tlenkiem magnezu – istotną poprawę odnotowano u 69% osób stosujących senes, w porównaniu z 12% w grupie placebo².
Badania wskazują, że należy on do najsilniej działających roślinnych środków przeczyszczających stosowanych krótkoterminowo³. Uwaga! Senes powinien być stosowany wyłącznie krótkotrwale – zazwyczaj nie dłużej niż 1-2 tygodni.
Dłuższe stosowanie może prowadzić do osłabienia naturalnej pracy jelit (tzw. „leniwego jelita”), zaburzeń elektrolitowych – zwłaszcza niedoboru potasu – oraz zmian w błonie śluzowej jelita grubego, określanych jako melanosis coli.
Senesu nie należy stosować w przypadku niedrożności jelit, podejrzenia zapalenia wyrostka robaczkowego, nieswoistych chorób zapalnych jelit (takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego – WZJG), a także w okresie ciąży i karmienia piersią bez konsultacji z lekarzem.
Kora kruszyny (Frangula alnus)
Kruszyna pospolita to rodzimy europejski krzew, którego kora zawiera antranoidowe glikozydy, głównie glukofranguliny i franguliny. Jej mechanizm działania jest zbliżony do senesu: po przekształceniu przez bakterie jelitowe aktywne metabolity pobudzają perystaltykę jelita grubego oraz zwiększają zawartość wody w stolcu, co ułatwia wypróżnienie się.
Europejski Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC – Herbal Medicinal Products Committee) uznaje korę kruszyny za środek o udokumentowanym, tradycyjnym zastosowaniu w krótkotrwałym leczeniu okazjonalnych zaparć⁴. Uwaga! Do przygotowania naparów lub wyciągów z kruszyny należy używać wyłącznie kory sezonowanej – przechowywanej przez co najmniej rok – lub odpowiednio przetworzonej termicznie (suszonej w podwyższonej temperaturze).
Świeża kora zawiera związki antronowe, które mogą działać silnie drażniąco na przewód pokarmowy, wywołując nudności, wymioty i bolesne skurcze brzucha. Kora kruszyny nie powinna być stosowana dłużej niż 7-10 dni. Dłuższe używanie grozi utratą elektrolitów (głównie potasu), osłabieniem mięśni, zaburzeniami rytmu serca i atrofią jelita. Bezwzględnie przeciwwskazana przy niedrożności i zapaleniach jelit oraz u dzieci poniżej 12. r.ż., a także u kobiet w ciąży i karmiących piersią.
Babka płesznik (Plantago psyllium) i jajowata (Plantago ovata)
Zioła te określane wspólnie jako psyllium, są źródłem błonnika rozpuszczalnego. W kontakcie z wodą tworzą żelową substancję, która zwiększa objętość stolca, ułatwia jego przesuwanie w jelicie i wspiera naturalną perystaltykę. Dodatkowo wiążą część cholesterolu oraz składniki żółci w jelitach.
Badania kliniczne wskazują, że psyllium może zwiększać częstość wypróżnień, poprawiać konsystencję stolca, korzystnie wpływać na mikrobiom jelitowy oraz obniżać poziom cholesterolu LDL5. Polscy badacze z Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy określili babkę płesznik jako „złoty standard” w regulowaniu wypróżnień6.
W przeciwieństwie do środków przeczyszczających o działaniu drażniącym psyllium może być stosowane długoterminowo i jest dobrze tolerowane. Kluczowe jest jednak odpowiednie nawodnienie – każdą dawkę należy popić co najmniej 250-300 ml wody. Przy niedostatecznej ilości płynów błonnik może działać odwrotnie do zamierzonego. Należy go przyjmować 1-2 godz. po lekach, gdyż może opóźniać ich wchłanianie.
Mięta pieprzowa (Mentha piperita)
Zioło to nie jest typowym środkiem przeczyszczającym, jednak jej wpływ na przewód pokarmowy jest istotny. Mentol – główny składnik olejku miętowego – działa rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit, m.in. poprzez wpływ na kanały wapniowe. Dzięki temu może łagodzić ból brzucha, zmniejszać wzdęcia i napięcie w jamie brzusznej, poprawiając ogólny komfort trawienny.
Metaanaliza 10 badań klinicznych obejmujących ponad 1 000 pacjentów wykazała, że olejek miętowy w kapsułkach dojelitowych był skuteczniejszy od placebo w łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego (IBS), takich jak ból brzucha czy zaburzenia rytmu wypróżnień⁸.
Dla uzyskania efektu terapeutycznego kluczowe jest stosowanie kapsułek dojelitowych, które uwalniają olejek dopiero w jelicie. Napar z mięty działa głównie w górnym odcinku przewodu pokarmowego i może pomagać przy nudnościach, wzdęciach oraz uczuciu pełności.
Siemię lniane (Linum usitatissimum)
To przykład produktu, który łączy kilka korzystnych mechanizmów działania. Po pierwsze, dostarcza błonnika – zarówno rozpuszczalnego, jak i nierozpuszczalnego – który zwiększa objętość stolca i usprawnia pasaż jelitowy. Po drugie, zawiera lignany, czyli fitoestrogeny mogące wspierać równowagę hormonalną. Po trzecie, obecne w nim śluzy roślinne tworzą ochronną warstwę na błonie śluzowej jelit, ułatwiając przesuwanie treści pokarmowej.
W randomizowanym badaniu klinicznym przeprowadzonym u osób z czynnościowymi zaparciami mąka z siemienia lnianego okazała się nieco skuteczniejsza od laktulozy w zwiększaniu częstości wypróżnień oraz poprawie jakości życia pacjentów⁷. Siemię lniane najlepiej spożywać w postaci mielonej, popijając odpowiednią ilością wody. Ze względu na podatność na utlenianie należy przechowywać je w lodówce i zużyć w możliwie krótkim czasie.
Koper włoski (Foeniculum vulgare)
Znany także jako fenkuł, od dawna stosowany jest w łagodzeniu dolegliwości trawiennych. Jego olejek eteryczny, zawierający m.in. anetol i fenchon, działa rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit. Dzięki temu może zmniejszać skurcze, ułatwiać usuwanie gazów oraz wspierać perystaltykę. W randomizowanym badaniu klinicznym z udziałem 20 pacjentów z przewlekłymi zaparciami mieszanka ziołowa zawierająca koper włoski zwiększała częstość wypróżnień i zmniejszała potrzebę stosowania środków przeczyszczających w porównaniu z placebo⁹.
W innym badaniu, przeprowadzonym u osób starszych z zaparciami czynnościowymi, preparat z kopru włoskiego i róży damasceńskiej wykazał skuteczność porównywalną z polietylenem glikolu (PEG 4000)¹⁰. Koper włoski jest szczególnie przydatny przy zaparciach, którym towarzyszą wzdęcia i skurczowe bóle brzucha.
Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla)
Roślina ta znajduje się w domowych apteczkach od wieków – i jest tam zasłużenie. Ma zastosowanie m.in. w łagodzeniu dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Zawarte w rumianku związki, takie jak apigenina i pochodne azulenu, wykazują działanie przeciwzapalne na błonę śluzową oraz rozkurczowe na mięśnie gładkie jelit.
Choć rumianek nie jest typowym środkiem przeczyszczającym, jego właściwości mogą być pomocne przy zaparciach spastycznych – czyli takich, w których problemem jest nadmierne napięcie jelit, a nie ich spowolniona praca. W tradycyjnej fitoterapii rumianek był stosowany m.in. w mieszankach łagodzących bolesne i utrudnione wypróżnienia, szczególnie przy napięciu w podbrzuszu¹¹.
Rumianek jest na ogół dobrze tolerowany i uznawany za bezpieczny przy krótkotrwałym stosowaniu. Może być stosowany u dzieci i osób starszych, natomiast w przypadku kobiet w ciąży zaleca się ostrożność i konsultację z lekarzem.
Przetacznik lekarski (Veronica officinalis)
Ta nieco zapomniana we współczesnej fitoterapii roślina w polskiej tradycji zielarskiej odgrywała istotną rolę. Zawiera irydoidowe glikozydy (m.in. aukubinę), a także flawonoidy i kwasy fenolowe.
Tradycyjnie stosowany był przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych – jako środek wspierający trawienie i łagodzący stany zapalne błony śluzowej przewodu pokarmowego. Może pobudzać wydzielanie soków trawiennych oraz wspierać prawidłowe napięcie (tonus) mięśni gładkich jelit. Dzięki temu bywa składnikiem mieszanek ziołowych wspomagających regularność wypróżnień¹².
Aloes (Aloe vera)
Sok z tego sukulentu – a dokładniej zawierający aloinę wyciąg z zewnętrznej warstwy liścia – należy do silnie działających roślinnych środków przeczyszczających. Jego mechanizm działania jest zbliżony do senesu: obecne w nim antranoidowe glikozydy (aloina A i B) pobudzają perystaltykę jelita grubego oraz ograniczają wchłanianie wody, co prowadzi do wyraźnego efektu przeczyszczającego.
W 28-dniowym randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą preparat zawierający aloes, glistnik i psyllium istotnie zwiększał częstość wypróżnień oraz poprawiał konsystencję stolca w porównaniu z placebo¹³. Uwaga! Aloes występuje w 2 zasadniczo różnych formach, które często są ze sobą mylone.
Wyciąg z zewnętrznej warstwy liścia (tzw. lateks aloesowy) zawiera antranoidowe związki i działa silnie przeczyszczająco – dlatego bywa skuteczny przy zaparciach. W tej formie nie powinien być stosowany dłużej niż przez 2 tygodnie. Dłuższe stosowanie wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych (m.in. zaburzeń elektrolitowych i osłabienia pracy jelit).
Wewnętrzny żel aloesowy (miąższ) jest oczyszczony z aloiny i nie ma działania przeczyszczającego. Działa łagodząco na przewód pokarmowy i jest uznawany za bezpieczny przy regularnym stosowaniu.
- 1. Am J Gastroenterol. 2011;106(9):1582-1591
- 2. J Neurogastroenterol Motil. 2021;27(2):269-278
- 3. Afr J Biomed Res. 2024;20(3), doi:10.4314/ajbr.v20i3
- 4. HMPC/EMA. Community herbal monograph on Frangula alnus Mill. – short-termuse for occasional constipation. EMA/HMPC/710480/2010. 2014.
- 5. Prz Gastroenterol. 2025. PMC12224249
- 6. Int J Mol Sci. 2019;20(2):433
- 7. Asia Pac J Clin Nutr. 2020;29(1):61-7
- 8. Aliment Pharmacol Ther. 2022;56(6):932-41
- 9. BMC Complement Altern Med. 2010;10:17,doi:10.1186/1472-6882-10-17
- 10. J Integr Med. 2022;20(3):230-6
- 11. O.A.C. Klimuszko. Wróćmy do ziółleczniczych. Oficyna Wydawnicza Rytm,Warszawa 1987
- 12. Molecules. 2019;24(10):1929, doi:10.3390/molecules24101929
- 13. Digestion. 1991;49(2):65-71
