Dieta podnosząca odporność. Najzdrowsze produkty i ich działanie

Zdrowe zakupy

Suplementy diety

Andrographis ParActin®

Suplementy diety

Ashwagandha KSM-66 BIO

Suplementy diety

AstaZine® Astaksantyna

Suplementy diety

Koenzym Q10

Suplementy diety

Kolagen UC-II®

Suplementy diety

Kurkuma BCM-95®

Suplementy diety

Żeńszeń fermentowany GS15-4®

Jak komponować dietę, by wspierała naszą odporność?

Przede wszystkim powinna być zróżnicowana i zawierać odpowiednie ilości poszczególnych składników, czyli białka, tłuszczów i węglowodanów, we właściwych proporcjach. Trudno jednak podać ujednolicone zalecenia, choć takie istnieją, ponieważ każdy z nas jest inny i ma inne zapotrzebowanie, które dodatkowo ulega zmianom np. wskutek chorób przewlekłych czy stosowania leków.

Dlatego najlepiej jest kierować się zdrowym rozsądkiem i ogólnymi zaleceniami lub skonsultować się z doświadczonym dietetykiem, który uwzględni wszystkie indywidualne czynniki. Równie ważne jak to, co kładziemy na talerz, jest także to, co nie powinno się na nim znajdować.

Badania dowodzą bowiem, że dodatki do żywności wysokoprzetworzonej, takie jak barwniki, emulgatory, zagęstniki, polepszacze smaku i aromaty oraz konserwanty, nie tylko szkodzą mikrobiocie jelitowej, ale także poważnie zaburzają równowagę organizmu i działają prozapalnie – a to, jak już wiemy, osłabia odporność.

Specjaliści są zgodni, że zdrowa dieta to różnorodna dieta, bogata w warzywa i owoce, dobrej jakości mięso i ryby oraz zdrowe tłuszcze, w której słodycz pochodzi z naturalnych źródeł, a nie z cukru. Jak ją zatem skomponować?

Dobrze jest zacząć od włączenia do niej źródeł białek, ponieważ to właśnie z tworzących je aminokwasów powstają przeciwciała, ponadto białko służy jako podstawowy budulec komórek, także białych krwinek, czyli armii układu odpornościowego.

Zalecenia dla dorosłych mówią o konieczności spożywania 0,8–1,2 g białka na każdy kilogram masy ciała. Przy czym białko powinno stanowić 10–20% całkowitej energii dziennej. Jak to policzyć? Jeżeli nasza dieta to 2000 kcal, to powinno znaleźć się w niej 50–100 g białka.

Najlepsze źródła białka w diecie

• jaja,
• mleko i jego przetwory,
• dobrej jakości chude mięso,
• rośliny strączkowe (fasola, ciecierzyca, soczewica, groch),
• soja i jej przetwory (tofu, tempeh),
• orzechy i kasze.

Tłuszcze powinny za to stanowić 20–35% całkowitej energii dziennej, czyli w naszej przykładowej diecie 2000 kcal powinno się znaleźć 44–78 g tłuszczu.

Najlepsze źródła zdrowych tłuszczów w diecie

• tłuste ryby morskie
• oliwa z oliwek,
• awokado,
• pestki i nasiona,
• olej lniany i rzepakowy.

Tymczasem węglowodany powinny dostarczać 45–65% całkowitej energii dziennej, ale ważne, by były to zdrowe węglowodany, czyli te pochodzące z warzyw, owoców, kasz, nasion i orzechów oraz produktów pełnoziarnistych.

Warto także wiedzieć, że zdrowa dieta to taka, w której znajdują się wszystkie wymienione składniki, nie można z żadnego z nich zrezygnować całkowicie, nawet, jeśli kierujemy się troską o zdrowie. Nawet diety lecznicze nie wykluczają zazwyczaj całkowicie grup produktów, ale zawierają zdrowsze zamienniki tego, co powinniśmy ograniczać.

Dzięki odpowiednio skomponowanej diecie możemy zatem wspierać nie tylko samą odporność, ale także zdrowie całego organizmu. Ponadto są takie pokarmy, które w sposób szczególny dbają o nasze siły obronne i włączone do diety chronią nas przed infekcjami lub skracają czas ich trwania i łagodzą objawy. Co ważne, aby wzmocnić odporność nie trzeba dokonywać rewolucyjnych zmian, ale włączyć pojedyncze składniki do menu¹. Jakie?

Owoce cytrusowe

Większość z nas pamięta smak rozgrzewającej herbaty z cytryną lub naparu z imbirem i miodu, w który nasze mamy wciskały połówki tego owocu – a to wszystko, by się rozgrzać i zwalczyć infekcję w zarodku. Skuteczność tych babcinych metod potwierdzają współczesne badania. Okazuje się, że grejpfruty, pomarańcze, klementynki, mandarynki, cytryny i limonki – wszystkie te owoce, są szczególnie skuteczne we wspieraniu układu odpornościowego. Wśród składników odpowiedzialnych za tę właściwość warto wymienić:

• witaminę C,
• karotenoidy,
• kwas foliowy,
• błonnik pokarmowy,
• potas,
• selen,
• flawonoidy.

Zacznijmy od witaminy C (kwas askorbinowy). Wzmacnia ona zarówno odporność adaptacyjną, jak i wrodzoną, wspierając funkcje komórek odpornościowych, uszczelnia barierę, jaką dla patogenów stanowią błony śluzowe, i może stymulować rozwój limfocytów i fagocytów. Jest ważna zwłaszcza dla różnicowania limfocytów B i T.

Witamina C działa także jako przeciwutleniacz, zwalczając wolne rodniki, które uszkadzają i upośledzają funkcje układu odpornościowego. Ponieważ znajdujemy się na krótkiej liście ssaków niezdolnych do jej syntetyzowania, pozyskiwanie witaminy C z pokarmu jest tak ważne dla naszego zdrowia.

Foliany, czyli aktywne formy witaminy B9 (kwasu foliowego) są niezbędne do syntezy RNA i DNA, a tym samym do podziału komórek, powstawania białek i wzrostu tkanek, również tych powiązanych z układem odpornościowym. Foliany wzmacniają ponadto barierę jelitową, są też niezbędne dla przeżycia limfocytów T regulatorowych w ścianie jelita cienkiego.

Niedobór folianów odpowiada za takie problemy immunologiczne jak atrofia (zanik) grasicy i śledziony, a także obniżenie liczby limfocytów T we krwi i zahamowanie ich namnażania. Może również osłabiać aktywność komórek NK i upośledzać produkcję przeciwciał.

Kolejnym ważnym składnikiem są flawonoidy (podgrupa fenoli), zwłaszcza naringina. Działa ona przeciwzapalnie i przeciwutleniająco, redukując aktywność cytokin i tym samym przyspieszając powrót do zdrowia². Hesperetyna i jej aktywna forma, hesperydyna, to kolejne fenole, których wysokie stężenie znajdziemy w cytrusach.

Ich najważniejszym źródłem jest biała część miąższu, ale znajdziemy je również w soku pomarańczowym. Hesperydyna wykazuje działanie przeciwzapalne, głównie poprzez hamowanie aktywacji pro-zapalnego czynnika transkrypcyjnego. Może też modulować ekspresję genów w białych krwinkach. Co ciekawe, hesperydyna zapobiega również replikacji wirusów, w tym wirusa grypy³.

Papaja

Okres jesienno-zimowy to czas, w którym półki sklepów uginają się pod ciężarem świeżych egzotycznych owoców – nasze, rodzime, poza jabłkami, dostępne są tylko postaci mrożonek. Spójrzmy zatem, w jaki sposób te tropikalne pyszności mogą wspierać naszą odporność?

Papaja (Carica papaya L.) – ten egzotyczny owoc o różowo-pomarańczowym miąższu skrywa w sobie wiele składników o udokumentowanym działaniu wzmacniającym układ immunologiczny.

Są to między innymi:

• retinol,
• alkaloidy, takie jak karpaina i pseudokarpaina, które wzmacniają odpowiedź immunologiczną i stymulują produkcję płytek krwi,
• flawonoidy i fenole (kwercetyna, kampferol, mirycetyna, kwas kawowy, p-kumarowy, galusowy i ferulowy), czyli silne przeciwutleniacze, które mają też właściwości przeciwzapalne, antywirusowe i immunomodulujące,
• enzymy proteolityczne, w tym papaina i chymopapaina, które wspierają gojenie ran, zmniejszają stany zapalne oraz mogą obniżać aktywność wirusów poprzez rozkład ich białek,
• glikozydy, które mogą wpływać na funkcję płytek krwi i odpowiedź immunologiczną,
• saponiny, terpenoidy (np. alfa-pinen, limonen), sterole i chinony, wykazujące właściwości przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i immunomodulujące.

Ponadto substancje bioaktywne z papai wzmacniają funkcje immunologiczne poprzez aktywację komórek NK i limfocytów T, mogą także wspierać produkcję interferonu, który odgrywa kluczową rolę w hamowaniu namnażania się wirusów. Badania wskazują, że aktywne składniki papai mogą działać jako środki przeciwwirusowe poprzez zaburzanie cyklu komórkowego tych patogenów.

Ekstrakt z liści papai wykazuje ponadto silne działanie przeciwzapalne. Suplementy z fermentowanej papai stosowane w czasie pandemii zmniejszały poziom markerów zapalnych i zwiększały zdolność fagocytarną białych krwinek. Ponadto znacząco ograniczają uszkodzenia oksydacyjne DNA i korzystnie wpływają na równowagę cytokinową5.

Aktynidia chińska

Aktynidię chińską (Actinidia species L.) i inne gatunki z tej rodziny trudno rozpoznać po nazwie. Kiedy więc Nowozelandczycy spotkali się z tym owocem, uznali, że jego owłosiona skórka przypomina pióra ptaka kiwi. Pod tą nazwą aktynidia (znana też jako agrest chiński) osiągnęła światowy sukces i stała się jednym ze znaków rozpoznawczych Nowej Zelandii. Potas, witaminy C, B9 i K, karotenoidy (luteina, zeaksantyna, beta-karoten), błonnik pokarmowy czy polifenole to kluczowe składniki bioaktywne, zawarte w tym owocu⁶.

Na szczególną uwagę zasługuje złote kiwi Sun Gold, które charakteryzuje się żółtym miąższem, smakiem z nutą agrestu i – co ważne dla wieku konsumentów – pozbawioną włosków skórką. Ta odmiana zawiera aż 161,3 mg witaminy C na 100 g, prawie 3 razy więcej niż pomarańcze czy truskawki. Witamina C współuczestniczy w wielu procesach zachodzących w organizmie, a brak ścieżek jej wytwarzania sprawia, że przyjmowanie tej witaminy wraz z pokarmem jest konieczne dla prawidłowego rozwoju.

Kiwi

W układzie odpornościowym witaminę C znajdziemy np. w dużych ilościach wewnątrz białych krwinek (leukocytów), co sugeruje jej ważną rolę we wspieraniu tych komórek. Udowodniono ponadto, że przyjmowanie kwasu askorbinowego wzmacnia funkcje odpornościowe organizmu i skraca czas trwania objawów przeziębienia w ogólnej populacji. Podobnie podawanie seniorom 4 owoców kiwi odmiany Sun Gold dziennie przez 4 tygodnie zaowocowało zwiększeniem stężenia witaminy C w osoczu oraz zmniejszeniem nasilenia i czasu trwania objawów infekcji górnych dróg oddechowych.

Innym ważnym składnikiem kiwi jest witamina E. Znajdziemy ją w każdej odmianie owocu, a badania udowodniły jej wysoką biodostępność z miąższu kiwi. Witamina E jest antyoksydantem, który chroni leukocyty przed wolnymi rodnikami tlenowymi.

Kolej na foliany, czyli witaminę B9. W złotym kiwi znajdziemy ich 31µg w 100 g owocu, można więc śmiało powiedzieć, że agrest chiński jest pokarmowym źródłem kwasu foliowego. Jest on niezbędny do powstawania nowych białych i czerwonych krwinek, a także do łagodzenia stanów zapalnych. Na jedzeniu kiwi zyskają zwłaszcza kobiety w ciąży, u których zapotrzebowanie na witaminę B9 jest zwiększone.¹

Owoc granatu

Starożytni Grecy wiązali owoc granatu (Punica granatum) z cyklem śmierci i odrodzenia oraz przemianami pór roku, ale także z płodnością i szczęściem małżeńskim. Dzisiaj wiemy, że granat to również kolejny owoc o udowodnionym naukowo działaniu wspierającym układ odpornościowy.

Sok z granatu hamuje rozwój szkodliwych bakterii (E. coli, Listeria, Salmonella) i wykazuje właściwości przeciwwirusowe (m.in. przeciwko grypie oraz SARS-CoV-2). Do tego promuje wzrost zdrowej flory jelitowej (Bifidobacterium i Lactobacillus), co znacząco wzmacnia układ odpornościowy.

Kluczową rolę odgrywają tutaj składniki znane jako elagotaniny, a wśród nich punikalagina, punikalina, kwas elagowy i kwas galusowy, a także antocyjany i flawonoidy. Mają one bowiem silne właściwości przeciwutleniające, neutralizują działanie wolnych rodników i hamują negatywny wpływ stresu oksydacyjnego na błony komórkowe, organelle i DNA. Do tego punikalagina aktywuje limfocyty T8.

Owoc granatu wspiera układ odpornościowy człowieka głównie w postaci ekstraktu ze skórki granatu. Działanie to jest złożone i w dużej mierze zależne od dawki. W niższych stężeniach, ekstrakt pobudza ekspresję większości genów, zaangażowanych w aktywność antyoksydacyjną w białych i czerwonych krwinkach.

Peptydy z granatu wykazują również zdolność do zmniejszania stresu oksydacyjnego na błonie śluzowej przewodu pokarmowego, co pośrednio wspiera ogólną odporność organizmu. Ekstrakt ze skórki granatu w wyższych stężeniach działa cytotoksycznie m.in. na leukocyty, prowadząc do apoptozy i zwiększonego stresu oksydacyjnego, przy jednoczesnym zmniejszeniu autofagii. Może to mieć kluczowe znaczenie w terapii chorób autoimmunologicznych.²

Migdały

Migdałowiec zwyczajny (Prunus amygdalus), czyli migdały, od lat znajduje się w czołówce najchętniej spożywanych nasion. Nie bez powodu – migdały łączą bowiem słodki smak z bogactwem składników bioaktywnych, w tym witaminy E, tłuszczów jedno – i wielonienasyconych, flawonoidów (kemferolu, katechiny, epikatechiny, izoramnetyny), oraz sterolami roślinnymi.³

Migdały (zwłaszcza ich skórka) zawierają również inne związki przeciwutleniające, takie jak kwasy fenolowe i flawonoidy, które odpowiadają za właściwości antyoksydacyjne tych nasion. Migdały pozytywnie wpływają także na skład mikrobiomu jelitowego. Ich regularne spożywanie zwiększa względną liczebność kilku korzystnych rodzajów bakterii, takich jak Lachnospira, Roseburia, Dialister i Oscillospira.

Zauważono również wzrost liczebności gatunków z rodzajów Bifidobacterium i Lactobacillus. Do tego migdały pobudzają wytwarzanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), zwłaszcza maślanu, który ma właściwości przeciwzapalne i wzmacnia funkcje bariery jelitowej. Zwiększoną produkcję SCFA powiązano również ze zmniejszeniem ogólnoustrojowego stanu zapalnego.⁴

Brokuł

Należący do rodziny roślin krzyżowych brokuł (Brassica oleracea var. Italica) to popularny składnik wielu diet, dzięki wysokiej zawartości witamin z grupy B i antyoksydantów. W jego różyczkach znajdziemy również witaminy A, C i E, błonnik, minerały, izotiocyjaniany, w tym sulforafan (SFN), a także polifenole, glukozynolany i ich pochodne, w tym izoramnetynę, glukozydy kwercetyny i kemferol. Zaleca się spożywanie brokułów jak najmniej gotowanych lub na surowo, aby zachować ich potencjał, a gotowanie na parze to jeden z najlepszych sposobów.

Sulforafan z brokuła wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwnowotworowe, może też działać przeciwko Helicobacter pylori, bakterii związanej z wrzodami żołądka i infekcjami przewodu pokarmowego. Do tego sulforafan wpływa na aktywność leukocytów zaangażowanych w stan zapalny – uważa się go za naturalną cząsteczkę immunomodulującą, zdolną do regulowania produkcji prozapalnych cytokin, a tym samym do zmniejszenia stanu zapalnego.⁵

Imbir i ostryż długi

Imbir (Zingiber officinale) i ostryż długi (Curcuma longa) to dwie azjatyckie przyprawy o udowodnionych właściwościach przeciwzapalnych i przeciwutleniających. Mogą one do tego wzmacniać reakcje immunologiczne np. poprzez modulację składu mikrobioty.

 Kluczowe składniki bioaktywne imbiru to gingerol, zingiberon, kamfen i olejki eteryczne, witaminy A, B, C i E, a także minerały: potas, wapń, fosfor, żelazo, magnez, cynk i miedź. Natomiast w kurkumie, oprócz najlepiej przebadanej substancji – kurkuminy, znajdziemy też inne kurkuminoidy, olejki lotne (w tym zingiberen), błonnik, witaminy B, C i E oraz minerały (żelazo, wapń, potas, magnez, fosfor).

Imbir reguluje pracę układu odpornościowego głównie poprzez wyciszanie reakcji autoimmunologicznych. W badaniach dotyczących choroby zwyrodnieniowej stawów, spożycie imbiru prowadziło do redukcji poziomu prozapalnych cytokin, takich jak czynnik martwicy nowotworów-alfa (TNF-α) i interleukina-1β (IL-1β). Również w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów imbir złagodził objawy choroby poprzez indukowanie ekspresji konkretnych genów. Posiada też właściwości przeciwdrobnoustrojowe i przeciwutleniające.⁶

Czosnek - naturalny antybiotyk

Tej przyprawy nie trzeba nikomu przedstawiać. Czosnek (Allium sativum) zyskał miano naturalnego antybiotyku nie bez powodu, a lista jego zastosowań wobec codziennych problemów zdrowotnych prawdopodobnie nie ma końca. Wśród jego najważniejszych aktywnych składników wymienia się związki siarkowe, takie jak sulfoksydy i proteiny, a ponadto polifenole, siarczek diallylu (DAS) i alliinę. Ta ostatnia jest szczególnie ważna, gdyż po uszkodzeniu czosnku (zmiażdżeniu, cięciu, gryzieniu) przekształca się w allicynę, najsilniejszą broń ukrytą w małych ząbkach.

Czosnek ma właściwości przeciwwirusowe i immunostymulujące, aktywuje zarówno odporność wrodzoną, jak i nabytą poprzez stymulację komórek NK, limfocytów, makrofagów, komórek dendrytycznych i eozynofilów. Jego składnik, DAS, może blokować czynniki zapalne, takie jak reaktywne formy tlenu i czynniki jądrowe, czyli związki wpływające bezpośrednio na ekspresję genów, powiązanych ze stanami zapalnymi.⁷

Czosnek działa przeciwzakrzepowo i zmniejsza agregację płytek krwi, poprawia też parametry hematologiczne, takie jak całkowita liczba białych krwinek. Dodatkowo czosnek może promować wytwarzanie i uwalnianie tlenku azotu, co prowadzi do zwiększonego uwalniania interferonu-alfa, związku skutecznego przeciwko chorobom wirusowym i nowotworom.⁸

Czarny czosnek

Coraz większą popularność zyskuje także tzw. czarny czosnek. To ten sam produkt, tyle że poddany procesom enzymatycznym, przypominającym fermentację. Ma charakterystyczny kolor, słodkawy smak i wysokie stężenie antyoksydantów. Czarny czosnek i jego bioaktywne składniki posiadają szeroki zakres aktywności biologicznych i właściwości farmakologicznych.

Wiele badań wskazuje na immunomodulacyjne działanie ekstraktów z czarnego czosnku i jego składników, w tym antyalergiczne i przeciwnowotworowe. Ekstrakty z czarnego czosnku mogą zmniejszać poziom mediatorów zapalnych, takich jak tlenek azotu, interleukina-6 czy TNF-alfa, a także ekspresję cyklooksygenazy-2, czyli enzymu, którego wyrzut powiązano ze stanami zapalnymi.⁹

Czytaj również: Czarny czosnek - dlaczego jest czarny i jakie są jego właściwości?

Mleko

Dieta kojarzy nam się często ze zwiększoną podażą warzyw, owoców i roślin strączkowych. Tymczasem plan żywieniowy wspierający układ odpornościowy może również obejmować  pokarmy odzwierzęce. A przede wszystkim mleko.

Mleko, pierwszy pokarm człowieka i chętnie wybierane źródło wapnia oraz białka, to niezawodne wsparcie w budowaniu odporności. Bogate w witaminy i minerały, a także immunoglobuliny, prolaktynę, peptydy i beta-karoten, mleko dostarcza wszystkiego, czego potrzebuje rozwijający się organizm. Również dorośli skorzystają na spożywaniu mleka. Warto tutaj zaznaczyć, że również osoby z nietolerancją laktozy mogą bez obaw wypić ok. 1 szklanki mleka dziennie¹⁹.

Prolaktyna to nie tylko hormon regulujący wydzielanie mleka u matki – to również hormon promujący przemieszczanie się tzw. tymocytów, czyli niedojrzałych jeszcze limfocytów T. Białko serwatkowe i alfa-laktoalbumina pobudzają aktywność limfocytów T i ich odpowiedź na wyrzut mitogenów, czyli cząsteczek pobudzających podział komórkowy (innymi słowy, pośrednio sprzyjają namnażaniu się limfocytów T).

Natomiast beta-karoten chroni komórki żerne przed uszkodzeniem przez utlenianie, wzmacnia aktywność pewnej grupy limfocytów T i zwiększa zdolność m.in. makrofagów i komórek NK do eliminacji komórek rakowych. Witamina A, pochodząca właśnie z beta-karotenu, modyfikuje funkcję i integralność tkanek nabłonkowych oraz odporność specyficzną i niespecyficzną, potencjalnie zmniejszając ryzyko infekcji.

A produkty na bazie mleka – jogurt i twaróg? One również naturalnie wzmacniają układ odpornościowy. Ten pierwszy zawiera dużą liczbę bakterii kwasu mlekowego, w tym Lactobacillus bulgaricus i Streptococcus thermophilus, które przyjmuje się również w postaci probiotyków (chociaż S. thermophilus nie stanowi składnika naturalnego biomu jelitowego człowieka). Bakterie te wspomagają układ odpornościowy głównie poprzez kontrolę rozrostu konkurencji – szkodliwych bakterii, co może przekładać się na złagodzenie objawów zakażenia.

Natomiast twaróg wzmacnia odporność poprzez stymulację zarówno błon śluzowych, jak i całego układu immunologicznego. Dzieje się to poprzez aktywację makrofagów, podniesienie poziomu immunoglobulin oraz wzmocnienie aktywności komórek NK i produkcji cytokin w organizmie¹⁹.

Jajka

Na sam koniec jaja. Ich najważniejsze składniki to białko zwierzęce, witaminy (A, B12), selen, cholina, przeciwutleniacze (np. foswityna i owotransferyna, luteina i zeaksantyna), owomucyna, owotransferyna, owalbumina, awidyna i lizozym20.

Owalbumina stymuluje makrofagi do wydzielania TNF-alfa, moduluje produkcję cytokin przez limfocyty i wzmacnia aktywność żerną makrofagów. Owotransferryna pobudza produkcję interleukiny 6 oraz prozapalnych cytokin w makrofagach. Sama interleukina 6 w przewlekłym stanie zapalnym aktywuje limfocyty T, wzmacnia proliferację limfocytów B i zwiększa wytwarzanie przeciwciał. Owomucyna ulega metabolizmowi do peptyn o działaniu przeciwzapalnym. Inne związki pochodne (glikoproteiny) z owomucyny mogą stymulować makrofagi poprzez zwiększoną produkcję jednej z interleukin.

Cystatyna wpływa na produkcję tlenku azotu przez makrofagi i w ten sposób na wyrzut cytokin. Lizozym wspomaga wytwarzanie immunoglobulin, w tym IgM, co ma znaczenie w przypadku leczenia przewlekłego zapalenia zatok czy oskrzeli. Również białka z żółtka jaja wykazują właściwości immunomodulujące: hamują wyrzut produkcję prozapalnych cytokin w makrofagach, tym samym wyciszając stany zapalne. Do tego jaja zwierają antyoksydanty, a te nie tylko chronią układ odpornościowy przed degeneracją, ale też mogą łagodzić objawy wielu chorób. Specjaliści są przekonani, że dieta urozmaicona o jaja może przyczyniać się do łagodzenia objawów COVID-19 u zakażonych pacjentów²¹.