Nasze magazyny
Stworzenia kąsające i żądlące są nieodłącznym składnikiem wakacyjnego odpoczynku na łonie natury, lecz czasem potrafią stać się prawdziwym utrapieniem. Kąsające owady oraz kleszcze (należące do pajęczaków) żywią się krwią ofiary i w tym celu przebijają jej skórę, po czym wpuszczają ślinę, zawierającą zazwyczaj enzymy lub inne substancje rozrzedzające krew, dzięki czemu krwiopijcy łatwiej mogą pobierać ją przez swój aparat gębowy. Czasem ich ślina zawiera też substancje miejscowo znieczulające, aby ofiara nie czuła ukąszenia.
Samo ukąszenie nie wyrządza wielkiej szkody, a nieprzyjemne objawy, takie jak świąd i obrzęk, są zwykle efektem reakcji immunologicznej na wprowadzone antygeny. Użądlenia są natomiast na ogół reakcją obronną owadów błonkoskrzydłych, takich jak pszczoły, osy i szerszenie.
Dotkliwy ból i stan zapalny są skutkiem działania składników ich jadu, takich jak histamina (rozszerzająca naczynia krwionośne i powodująca spadek ciśnienia krwi), mellityna (stymulująca receptory bólowe i powodująca rozpad krwinek), apamina (pobudzająca komórki układu nerwowego) oraz peptydy i enzymy powodujące rozpad komórek i połączeń międzykomórkowych, co ułatwia przenikanie jadu w głąb tkanek.
Po użądleniu, osy i szerszenie wyciągają żądło ze skóry ofiary, dzięki czemu mogą żądlić wielokrotnie, natomiast pszczoły, których żądła posiadają haczykowate wyrostki, giną po użądleniu, gdyż żądło zostaje wyrwane z ciała owada wraz z woreczkiem jadowym i pozostaje w skórze. Jad nadal się z niego wydostaje, dlatego w przypadku użądlenia przez pszczołę należy jak najszybciej usunąć żądło, delikatnie zeskrobując je paznokciem lub krawędzią noża, a w żadnym wypadku go nie ściskając, by nie wycisnąć do rany resztek jadu.
Na ogół użądlenia, choć bolesne, nie stanowią zagrożenia dla zdrowia, ale u niektórych osób składniki jadu mogą wyzwalać silną reakcję alergiczną, prowadzącą do wstrząsu anafilaktycznego i w konsekwencji nawet do śmierci. Jeśli więc po użądleniu zaczyna pojawiać się świąd i wysypka w innych okolicach ciała, a nie tylko w bezpośrednim miejscu wkłucia żądła, i towarzyszy jej spadek ciśnienia krwi, przyspieszenie tętna, duszność oraz niepokój, należy jak najszybciej wezwać pomoc lekarską, gdyż jest to stan bezpośrednio zagrażający życiu.
Takie reakcje na jad błonkówek wykazuje jednak nie więcej niż 2% populacji, a w pozostałych przypadkach do złagodzenia przykrych skutków ukąszeń i użądleń powinny wystarczyć sposoby opisane poniżej.
1. Zrób zimny lub ciepły okład
Zimny kompres lub okład z lodu w torebce foliowej zawiniętej w ściereczkę skutecznie zmniejsza stan zapalny, obrzęk, ból i świąd w miejscu użądlenia lub ukąszenia. Dzięki obkurczeniu naczyń krwionośnych spowalnia rozprzestrzenianie się toksyny jadowej do otaczających tkanek i do krwiobiegu. Szczególnie wskazane są zimne okłady w przypadku użądleń pszczół i os, a także ukąszeń mrówek i pająków.
Co ciekawe, w przypadkach poparzenia lub ukłucia przez jadowite zwierzęta morskie, takie jak meduzy, jeżowce, strzykwy, ryby posiadające kolce jadowe, a także płaszczki i jadowite ślimaki, zaleca się najczęściej zabieg odwrotny, czyli zanurzenie porażonego miejsca w gorącej wodzie o możliwie jak najwyższej temperaturze (oczywiście, niegrożącej oparzeniem).
Badacze przypuszczają, że wysoka temperatura dezaktywuje składniki jadu. Może też oddziaływać na receptory bólowe, zmniejszając percepcję bólu. Tej metody nie wolno jednak stosować w przypadku ukąszeń jadowitych węży, zarówno morskich, jak i lądowych1.
2. Sięgnij po zioła
Oto kilka łatwo dostępnych roślin, które mogą złagodzić dotkliwe skutki ataku owadów.
Babka lancetowata (Plantago lanceolata) i szerokolistna (Plantago major) są znanym ludowym środkiem na wszelkiego rodzaju urazy skóry. Mają własności przeciwzapalne, antyseptyczne i ściągające. Łagodzą świąd, ból i obrzęk, a także przyśpieszają gojenie. Najskuteczniej działają świeże zmiażdżone liście, które nietrudno znaleźć na łące, przy drodze lub w ogrodzie.
Nagietek lekarski (Calendula officinalis) działa przeciwzapalnie i antydrobnoustrojowo, Hamuje wydzielanie histaminy, dzięki czemu zmniejsza obrzęk, zaczerwienienie i świąd. Ma też pewne działanie przeciwbólowe poprzez oddziaływanie na peryferyjne (obwodowe|) receptory opioidowe2. Poza tym jego zapach odstrasza owady. Można stosować świeże, zgniecione kwiaty i ziele lub napar z suszonego nagietka.
Nawłoć pospolita (Solidago virgaurea) to roślina często zasiedlającej łąki i nieużytki. Jej rozgniecione liście i kwiaty działają przeciwzapalnie3 i powstrzymują wydzielanie histaminy, dzięki czemu łagodzą objawy użądleń i ukąszeń. Komary nie lubią też ich zapachu.
3. Użyj sody oczyszczonej
Ból i świąd w miejscu użądlenia można złagodzić, nakładając na nie na ok. 20 min papkę sporządzoną z sody oczyszczonej z dodatkiem wody. Soda ma odczyn zasadowy, więc szczególnie skutecznie neutralizuje jad pszczół, mający odczyn kwaśny, ale przynosi ulgę także w użądleniach os i w ukąszeniach komarów. Polecana jest także w przypadku poparzeń przez meduzy, gdyż nie tylko zmniejsza uczucie pieczenia, ale powstrzymuje też dalsze uwalnianie jadu z pozostawionych na skórze komórek parzydełkowych4.
4. Przykładaj ziemniaki i cebulę
Świeżo krojone plastry ziemniaka lub cebuli działają przeciwzapalnie, zmniejszając obrzęk, zaczerwienienie i ból. Plasterki ziemniaka lub okład z utartych ziemniaków działają też chłodząco i koją podrażnioną skórę, przyspieszając jej gojenie5.
Cebula zawiera związki siarki oraz flawonoidy (m.in. kwercetynę), łagodzące stan zapalny i hamujące reakcje alergiczne. Ma też własności dezynfekujące, gdyż jednym z jej związków siarkowych jest allicyna, działająca jak naturalny antybiotyk. Kojące działanie mają też plasterki świeżego ogórka, które chłodzą skórę, łagodzą ból i świąd, a także zmniejszają obrzęk dzięki własnościom ściągającym.
5. Postaw na aloes
Żel z liści aloesu znajduje szerokie zastosowanie w leczeniu różnego rodzaju skaleczeń i podrażnień skóry ze względu na swe własności przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe, kojące i przyspieszające gojenie6. Nałożenie żelu na miejsce użądlenia lub ukąszenia szybko przynosi ulgę, zmniejszając ból, świąd i obrzęk. Żel można wydobyć łyżeczką z wnętrza odciętego liścia doniczkowego aloesu, ale można też posłużyć się gotowym produktem, dostępnym w aptekach lub w drogeriach.
6. Wykąp się w płatkach owsianych
Skutecznym sposobem ukojenia świądu skóry po ukąszeniach owadów (np. komarów lub meszek), szczególnie gdy pokąsane są znaczne obszary skóry, jest kąpiel w koloidalnych płatkach owsianych. Aby przygotować taką kąpiel, należy drobno zmielone płatki owsiane (1-2 szklanki) zagotować w wodzie i powstałą w ten sposób "owsiankę" wlać do wanny. Można też płatki po prostu namoczyć w wannie w bawełnianym woreczku. Kąpiel powinna trwać ok. 15-20 min.
Nie należy używać już mydła, a po kąpieli nie spłukiwać ciała wodą, a tylko osuszyć je ręcznikiem. Zawarte w ziarnach owsa awenantramidy, rozpuszczalne związki fenolowe, mają silne działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i przeciwświądowe. Hamują wydzielanie cytokin prozapalnych, a także histaminy, będącej głównym czynnikiem wywołującym swędzenie, obrzęk i zaczerwienienie po ukąszeniach owadów7.
7. Zneutralizuj octem jabłkowym
Zarówno w przypadku użądlenia przez osę lub szerszenia, jak i przy ukąszeniach komarów lub meszek dobrze sprawdza się okład z rozcieńczonego octu jabłkowego albo soku z cytryny. Pomaga zmniejszyć obrzęk, zaczerwienienie i świąd skóry. Nie jest jednak wskazany przy użądleniach pszczół, gdyż ich jad, w odróżnieniu od jadu os i szerszeni, ma odczyn kwaśny, więc jego działanie nie zostanie zneutralizowane, a wręcz może się nasilić.
8. Posmaruj pastą do zębów
Podobnie jak soda oczyszczona, pasta do zębów ma odczyn alkaliczny, dzięki czemu może neutralizować kwaśny jad pszczeli. Działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie, zmniejsza obrzęk, ból i świąd, a dodatek mentolu pomaga schłodzić miejsce użądlenia. Nie należy używać do tego celu past z dodatkami wybielającymi, gdyż mogą podrażnić skórę.
- 1. Toxins (Basel). 2016 Apr 1;8(4):97
- 2. J Integr Med. 2023, 21(1): 34-46
- 3. Doc. Ref. EMEA/HMPC/285759/2007
- 4. Cureus 17(5): e84289
- 5. Int J Pharm Pract. 2020; Vol. 18 (4): 36-50
- 6. Vigyan Varta 5(5): 15-21
- 7. J Drugs Dermatol. 2010 Sep;9(9):1116-20
- 8. www.pzh.gov.pl/projekty-i-programy/profilaktykachorob-odkleszczowych/kleszcze-systematykai-
rozwoj
