Nasze magazyny
W połowie XIX wieku pewien węgierski chłopiec znalazł sowę ze złamaną nogą. Zaopiekował się nią i opatrzył nogę, a przypatrując się ptakowi, zauważył czarną kreskę na tęczówce jego oka. W miarę gojenia się złamania kreska stawała się coraz mniej widoczna, a gdy noga zrosła się całkowicie, kreska zniknęła. Chłopcem tym był Ignatz von Peczely, późniejszy lekarz i homeopata.
Poczynione w młodości obserwacje skłoniły go do dalszych badań w tym kierunku, które pozwoliły mu zlokalizować na tęczówce oka obszary odpowiadające kilku podstawowym narządom. W tym samym czasie podobne badania prowadził szwedzki homeopata Nils Liljequist, a ich owocem była książka pt. Diagnoza z oka. Opisywał w niej między innymi swe odkrycie, iż niektóre stosowane w tym czasie leki powodowały określone zmiany zabarwienia tęczówki.
Obaj badacze uważani są za nowożytnych pionierów irydologii, ale koncepcja diagnozowania chorób z tęczówki oka znana była już w starożytnym Egipcie i Grecji. Nazwa tej dziedziny – irydologia – pochodzi od greckiego słowa „iris”, oznaczającego tęczę.
Co można wyczytać z tęczówki? Czym jest irydologia?
Tęczówka, barwny pierścień otaczający źrenicę oka, działa podobnie jak przysłona w aparacie fotograficznym, regulując ilość światła docierającego do siatkówki poprzez zwężanie i rozszerzanie centralnego otworu. Przednią ścianę tęczówki pokrywają promieniście ułożone beleczki, zbudowane z tkanki łącznej, włókien kolagenowych i melanocytów (komórek barwnikowych). Są one unerwione i ukrwione.
Układ beleczek może być zwarty lub rozluźniony, a pomiędzy nimi mogą pojawiać się rozstępy i szczeliny o różnych kształtach (zatoki, romby, trójkąty). W tęczówce mogą pojawiać się też zmiany zabarwienia (plamy, czarne kliny, białe linie podłużne lub poprzeczne), pierścienie o obcej barwie lub o kształcie bruzd (pierścienie kurczowe). Zdarzają się też deformacje lub przesunięcia źrenicy. Wszystkie te zjawiska są ważnym źródłem informacji dla irydologów, czyli specjalistów, oceniających stan zdrowia pacjenta na podstawie wyglądu tęczówek jego oczu.
Irydolodzy tworzą swego rodzaju mapę tęczówki, dzieląc ją promieniowo jak tarczę zegarową na wycinki oraz na 7 koncentrycznych kręgów, od źrenicy ku zewnętrznej krawędzi. Powstaje w ten sposób kilkadziesiąt stref, z których każda odpowiada określonemu obszarowi lub narządowi ciała.
Jak "czytać oko"?
Układ wycinków na tarczy odpowiada w ogólnych zarysach układowi elementów anatomicznych organizmu, i tak, np. mózgowi odpowiada górny wycinek mapy, natomiast nogom i nerkom – dolny. W przybliżeniu:
- godzinie 3 (w oku lewym) odpowiadają klatka piersiowa i płuca,
- godzina 4 i 5 to śledziona, przepona i miednica,
- godzina 7 i 8 to odbytnica, pęcherz moczowy i lędźwie,
- godzina 9 to krtań i przełyk, godzina 10 to gardło, usta i język,
- okolice godziny 11 to nos, szczęka i oko.
W oku prawym układ jest zbliżony, lecz odwrócony, jak w lustrzanym odbiciu.
Spośród koncentrycznych pierścieni ten najbliższy źrenicy związany jest z trawieniem, a kolejny jest strefą jelit. Łącznie pierścień 1 i 2 tworzą strefę odżywiania, odzwierciedlającą trawienie i wchłanianie. Pomiędzy pierścieniem 2 i 3 znajduje się tzw. kryza, odpowiadająca funkcjonowaniu autonomicznego układu nerwowego i mająca bardzo duże znaczenie w diagnostyce irydologicznej.
U osób zdrowych może być okręgiem gładkim lub ząbkowanym, ale jej niesymetryczne uwypuklenia lub wpusty mogą świadczyć o chorobie, najczęściej okolic reprezentowanych przez sektor tęczówki, w którym ta nieregularność się znajduje. Dalsze pierścienie odpowiadają kolejno: 3 – krwi, naczyniom krwionośnym i sercu, 4 – mięśniom, 5 – kościom, ścięgnom i chrząstkom, 6 – układowi limfatycznemu, 7 – skórze i nerwom czuciowym.
Wygląd tęczówki a zmiany w organizmie - skąd powiązanie?
Irydolodzy wysuwają kilka hipotez, wyjaśniających powiązanie struktury i wyglądu tęczówki ze zjawiskami patofizjologicznymi w organizmie. Ogólne zmiany tęczówki mogą być, na przykład, efektem obecności w płynach ustrojowych pewnych substancji powstających w wyniku procesów chorobowych lub zaburzeń homeostazy.
W jednym z badań potwierdzono związek pomiędzy cechami tęczówki, a dokładniej gęstością jej włókien, a odmianą genotypu, wywołującą zwiększoną aktywność enzymu konwertującego angiotensynę (ACE), który przyczynia się do rozwoju nadciśnienia tętniczego. Obecne w krwiobiegu leki również mogą zmieniać wygląd tęczówki, co może być przyczyną błędnej oceny irydologicznej.
Inne teorie wyjaśniające mechanizmy zmian wyglądu tęczówki wskazują na oddziaływanie chorych narządów na autonomiczny układ nerwowy, unerwiający także tę część oka, lub też na dwukierunkowy związek informacyjny pomiędzy tęczówką a resztą ciała.
Impulsy nerwowe z każdego narządu i układu docierają do mózgu, gdzie są przetwarzane i wywołują odpowiedź układu nerwowego, a te informacje trafiają do tęczówki za pośrednictwem nerwu wzrokowego. Zmiany struktury tęczówki zwiększają dopływ światła słonecznego, które poprzez pobudzanie fotoreceptorów oddziałuje na ośrodkowy układ nerwowy, co z kolei wpływa na nasilenie reakcji obronnych organizmu.
Oznaki obserwowane na tęczówce mogą informować o osłabieniu, niedoczynności lub nadczynności danego narządu, a także o stadium jego choroby – od ostrego stanu zapalnego poprzez schorzenie przewlekłe, aż po degenerację i nekrozę. Największą zaletą irydologii i jej głównym celem jest możliwość zapobiegania rozwojowi chorób, gdyż w tęczówce oka można wykryć oznaki zaburzeń na długo przed tym, nim pacjent zacznie wykazywać konkretne objawy.
Medycyna konwencjonalna często ustosunkowana jest negatywnie do irydologii, zarzucając jej, że nie jest w stanie postawić precyzyjnej diagnozy. Jednakże irydologia nie stawia sobie za cel formułowania diagnoz, a jedynie wskazywanie, które narządy są najbardziej osłabione i mogą poddać się chorobie. Po takiej wstępnej diagnozie pacjent i tak powinien wykonać odpowiednie testy i badania, by ustalić dokładnie, w jakim stanie znajduje się wskazany przez irydologa narząd.
Irydologia nie jest więc samodzielnym narzędziem diagnostycznym, lecz raczej metodą uzupełniającą, sygnalizującą zagrożone strefy. Jest przy tym badaniem zupełnie nieinwazyjnym i niedrogim, które dzięki wczesnemu ostrzeżeniu umożliwia podjęcie kroków zapobiegawczych, pomagających powstrzymać, a przynajmniej spowolnić rozwój schorzenia.
Ocena irydologiczna może być zawodna w przypadku małych dzieci (do 4 lat), u których tęczówka jeszcze nie wykształciła się ostatecznie, oraz w przypadku osób w podeszłym wieku, u których struktura tęczówki ulega zmianie i rozmyciu, a także u osób, które przebyły choroby lub urazy oczu, zmieniające wygląd lub strukturę tęczówki.
Analiza komputerowa tęczówki
Wraz z rozwojem technik analizy komputerowej i sztucznej inteligencji irydologia wchodzi w nową fazę. Udowadnia swą skuteczność w badaniach, w których poddaje się analizie komputerowej cyfrowo przetworzone obrazy tęczówek i porównuje wyniki z danymi o stanie zdrowia badanych osób.
W jednym z takich badań, przeprowadzonym w 2021 r., komputer poprawnie zdiagnozował na podstawie zdjęć tęczówki 16 spośród 20 diabetyków, 17 z 20 pacjentów z kamicą nerkową, 15 z 20 pacjentów z niewydolnością nerek, 19 z 20 pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek oraz 18 z 20 osób z grupy kontrolnej.
W innym badaniu, wykorzystującym algorytm doskonalenia sztucznych sieci neuronowych poprzez uczenie się na własnych błędach, system przeanalizował obrazy tęczówek 90 pacjentów i rozpoznał wczesne zaburzenia funkcjonowania serca z dokładnością 92,5%.
Badania dowodzące wysokiej dokładności ocen irydologicznych mogą wywalczyć im miejsce wśród uznanych technik diagnostycznych i przesiewowych. Dodatkowym atutem irydologii w erze cyfryzacji jest możliwość dokonywania – w razie potrzeby – oceny zdalnej.
Lekarze konwencjonalni też zaglądają do oka
Medycyna konwencjonalna, choć nieufna wobec irydologii, sama również wykorzystuje wiele zjawisk zachodzących w oku do diagnozowania schorzeń ogólnoustrojowych. Oto kilka przykładów:
- Żółknięcie twardówki (białka oka) jako oznaka podwyższonego poziomu bilirubiny we krwi, świadczącego o chorobach wątroby (takich jak zapalenie, marskość, stłuszczenie, nowotwór), pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych oraz zatruciach.
- Obwódka starcza, czyli arcus senilis – szary lub biały pierścień wokół tęczówki, który zazwyczaj związany jest ze starzeniem, ale może też wskazywać na wysoki poziom cholesterolu lub miażdżycę.
- Rubeoza tęczówki, czyli przerost nieprawidłowych naczyń krwionośnych na jej powierzchni, świadczy o jej ciężkim niedotlenieniu i może wskazywać na retinopatię cukrzycową, zwężenie tętnicy szyjnej i niedokrwienie siatkówki.
- Objawy oczne w chorobach tarczycy obejmują niedomykalność powiek, rzadkie mruganie (objaw Stellwaga), opóźnienie ruchu górnej powieki, gdy gałka oczna kieruje się w dół (objaw Graefego), osłabienie zbieżności gałek ocznych (objaw Moebiusa), zwiększoną pigmentację powiek (objaw Jelinka).
- Guzki tęczówki mogą świadczyć zarówno o łagodnych zmianach, jak i o poważnych chorobach, takich jak gruźlica, kiła, stwardnienie rozsiane lub autoimmunologiczny zespół VKH.
- Pierścień Kaysera-Fleischera, czyli złocisto-brązowe przebarwienie na granicy rogówki i tęczówki, świadczy o nadmiernym magazynowaniu miedzi w organizmie, co może wskazywać na chorobę Wilsona – rzadkie genetyczne zaburzenie metabolizmu miedzi.
- Zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej oka, objawiające się bólem, światłowstrętem i pogorszeniem widzenia, może być oznaką zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa, łuszczycowego zapalenia stawów, choroby Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, zespołu Reitera (reaktywnego zapalenia stawów), choroby Behceta, tocznia, toksoplazmozy, sarkoidozy, a nawet trądu.
- Pogrubienie, guzki lub inne zmiany tęczówki mogą towarzyszyć białaczce.
- Cienka zielonkawo-brązowa linia pozioma w rogówce oka (linia Hudsona-Staehliego) powstaje w wyniku odkładania się żelaza, ale może nasilać się pod wpływem niektórych leków, np. hydroksychlorochiny.
- Plamki Brushfielda – małe wypukłe plamki, tworzące pierścień na tęczówce, często towarzyszą zespołowi Downa, choć mogą występować też u zdrowych dzieci.
- Małe, jasnobrązowe guzki tęczówki mogą świadczyć o chorobie Recklinghausena, rzadkiej chorobie genetycznej, objawiającej się przebarwieniami skóry, łagodnymi guzkami oraz zmianami kostnymi i neurologicznymi.
Co można wyczytać z siatkówki? Czym jest okulomika?
W nowoczesnej medycynie uwaga diagnostyków przeniosła się z tęczówki na siatkówkę oka jako źródło informacji o stanie całego organizmu. Nowe osiągnięcia techniki, takie jak skany oczu o wysokiej rozdzielczości i wykorzystanie najnowszych metod komputerowych do ich analizy, przyczyniły się do powstania nowej dziedziny badań, którą nazwano okulomiką.
Okulomika zajmuje się analizowaniem wielkich zbiorów danych i skanów oczu przy zastosowaniu narzędzi sztucznej inteligencji w celu ustalenia stanu zdrowia pacjenta i wykrycia pojawiających się przede wszystkim w siatkówce oka biomarkerów chorób ogólnoustrojowych. Być może jest to początkiem nowej gałęzi szybkich, nieinwazyjnych i niedrogich metod diagnostycznych.
Pionierzy okulomiki sformułowali nową koncepcję "okulomu" na wzór "genomu", oznaczającą zbiór makro- i mikroskopowych oraz molekularnych cech oka, związanych ze stanem zdrowia, chorobami i ich przewidywaniem.
Bliski związek pomiędzy okiem a ośrodkowym układem nerwowym ma swe źródło we wczesnym okresie rozwoju płodowego, gdyż pęcherzyki wzrokowe, z których później powstaje siatkówka, tęczówka i nerw wzrokowy, są wypustkami międzymózgowia, a więc praktycznie jego częścią. Nie tylko wyspecjalizowane neurony tworzące siatkówkę są odpowiednikami neuronów mózgowych, ale też unaczynienie siatkówki przypomina swą strukturą i mechanizmami unaczynienie mózgu.
Siatkówka posiada własną barierę krew-siatkówka, analogiczną do bariery krew-mózg i chroniącą ją przed toksynami. Również procesy neurodegeneracyjne, takie jak stany zapalne, odkładanie się beta amyloidu lub śmierć neuronów, przebiegają w podobny sposób w siatkówce i w mózgu.
W badaniu siatkówki wykorzystuje się przede wszystkim skany koherentnej tomografii optycznej (OCT), które umożliwiają wykonywanie trójwymiarowych obrazów struktur oka z wysoką rozdzielczością. Odmianą tej techniki jest OCTA, czyli angiograficzne OCT, obrazujące sieć naczyniową siatkówki. Badania te mają szerokie zastosowanie w diagnozowaniu i leczeniu chorób oczu, ale mogą być też cennym narzędziem w diagnostyce chorób układowych, o czym przekonują ostatnie prace naukowe.
Użycie sztucznej inteligencji pozwala w bardzo krótkim czasie przeanalizować wielkie ilości takich skanów, a w konfrontacji z danymi medycznymi pacjentów – ustalić charakterystyczne oznaki schorzeń układowych.
Dzięki możliwościom uczenia maszynowego, pozwalającego komputerom doskonalić swe umiejętności w toku analizy zbiorów danych i automatycznie ulepszać tworzone na ich podstawie modele i algorytmy, zaawansowane systemy informatyczne są w stanie ustalić prawidłowości, których człowiek nie byłby w stanie odkryć, gdyż wyszukanie w ogromnym zbiorze danych bliżej nieokreślonego wspólnego parametru przypomina przysłowiowe poszukiwanie igły w stogu siana. Są również w stanie wychwycić oznaki i zmiany zbyt subtelne, by mógł je zaobserwować diagnostyk bez wsparcia technicznego.
Choć okulomika jest bardzo młodą gałęzią nauki – sam termin został użyty po raz pierwszy w roku 2020 – to odniosła już sporo sukcesów na polu prognozowania ryzyka niektórych schorzeń.
Zespół badaczy brytyjskich, posługując się narzędziami sztucznej inteligencji, zidentyfikował w skanach oczu markery choroby Parkinsona. Ścienienie pewnych warstw siatkówki może być wczesną oznaką tej choroby, umożliwiającą jej wykrycie nawet na 7 lat przed wystąpieniem właściwych objawów, choć nie pozwala jeszcze przewidzieć z całkowitą pewnością, czy u danej osoby choroba rzeczywiście się rozwinie. Cieńsza warstwa włókien nerwowych i zmniejszona gęstość naczyń włosowatych w siatkówce, może być też biomarkerem otępienia i choroby Alzheimera.
Na podstawie zmian naczyniowych siatkówki można też przewidzieć skłonność do nadciśnienia, choroby wieńcowej, udaru i cukrzycy. Grubość warstwy włókien nerwowych siatkówki może pomóc nawet we wczesnym diagnozowaniu schizofrenii i w identyfikowaniu grup ryzyka tej choroby, a pewne zmiany mikronaczyniowe siatkówki są powiązane – jak stwierdzili badacze – z mniejszą empatią u młodych ludzi.
Podobnie jak w przypadku innych zastosowań sztucznej inteligencji, także jej użycie w okulomice budzi pewne wątpliwości natury etycznej. Obraz oka jest wysoce zindywidualizowany i stanowi chronioną informację zdrowotną, natomiast badania okulomiczne wymagają otwartego dostępu do wielkich ilości takich danych.
Okulomika umożliwia też pozyskiwanie informacji o zdrowiu ogólnym pacjenta z danych zebranych w innym celu. Być może nie każdy z nas chciałby, aby przy okazji rutynowego badania oka w systemie medycznym pojawiły się dane o jego ryzyku kardiologicznym, neurologicznym, czy psychiatrycznym, które mogłyby wpłynąć negatywnie np. na warunki umowy ubezpieczeniowej. Dalszy rozwój okulomiki będzie z pewnością wymagał wprowadzenia przemyślanych regulacji chroniących prywatność pacjentów.
- 1. Am J Chin Med. 2005;33(3):501-5
- 2. doi.org/10.21203/rs.3.rs-745758/v1
- 3. doi:10.5220/0009009402570264
- 4. Transl Vis Sci Technol. 2020 Feb 12;9(2):6.
- 5. Neurology® 2023;101:e1581-e1593
- 6. Alzheimer’s Dement. 2023;15:e12421
- 7. Molecular Psychiatry (2024) 29:464–482
- 8. Bioengineering (Basel). 2025 Aug 22;12(9):902
