Starczowzroczność (prezbiopia) - czym jest i jak sobie z nią radzić?

Jak zbudowane jest oko?

Dlaczego ręka staje się "za krótka"? Zacznijmy od przypomnienia sobie, jak jest zbudowane oko. Jego najważniejsze elementy to: 

• spojówka, będąca błoną śluzową pokrywającą twardówkę,
• twardówka, czyli biały płaszcz, chroniący wnętrze oka,
• rogówka, która jest przezroczystą błoną przepuszczającą i skupiającą światło,
• siatkówka, czyli pokryta komórkami wzrokowymi (czopkami i pręcikami), wewnętrzna część oka,
• naczyniówka, która dostarczając wraz z krwią tlen i niezbędne substancje, utrzymuje oko przy życiu,
• tęczówka, która może regulować swoją wielkość zależnie od natężenia światła,
• źrenica, czyli dziura pośrodku tęczówki, przez którą promienie słoneczne lub światło lampy dostają się do wnętrza oka,
• soczewka, której zadaniem jest zmiana grubości i kształtu tak, aby skupiać światło i poprawiać ostrość widzenia,
• ciało szkliste, będące wypełnieniem oka i utrzymujące jego kulisty kształt,
• ciało rzęskowe, dzięki któremu soczewka może zmieniać kształt,
• plamka, czyli środkowy obszar siatkówki, pozwalający rozróżniać kolory i dostrzegać szczegóły. 

 

Kiedy przychodzimy na świat, nasze oczy nie są jeszcze w pełni gotowe do podjęcia pracy. Widziany obraz jest czarno-biały, odwrócony do góry nogami, rozmyty i ograniczony do zaledwie kilkunastu centymetrów przed nosem. Z czasem to wszystko ulega poprawie: obraz obraca się, pojawiają się kolory, a dystans wyraźnego widzenia zwiększa się.

Przez kolejne lata narząd wzroku będzie pracował najlepiej, jak umie, ale już po 40. r. życia akomodacja soczewki (jej zdolność do zmiany kształtu) zacznie się zmniejszać^2,3, co będzie utrudniało ostre widzenie przedmiotów znajdujących się blisko. Najpierw tracimy około połowy pierwotnej zdolności akomodacji, ale do 60. roku życia zostaje jej zaledwie 1 dioptria lub mniej.

Ale prezbiopia nie pojawia się nagle. Poprzedzają ją sygnały alarmowe, na które warto zwrócić uwagę. Wśród nich trzeba wymienić zamazane widzenie tekstów, pisanych małym drukiem, konieczność stosowania silniejszego oświetlenia do czytania, czyli zmęczenie oczu (astenopia), bóle głowy i ból w okolicach oczodołów po dłuższej pracy z bliska, problemy z szybkim przenoszeniem wzroku z przedmiotów bliskich na dalekie.

Współczesny styl życia, oparty na nadmiernym używaniu ekranów, może przyspieszać odczuwanie tych objawów. Badania pokazują, że użytkownicy smartfonów często trzymają urządzenia bliżej twarzy, niż zalecane 40 cm (średnio 34-36 cm), co nakłada dodatkowe obciążenie na siatkówkę i mięśnie oka.

Jak zatem łatwo się domyślić, starczowzroczność czeka niemal każdego z nas. Nie oznacza to jednak, że mamy się z nim pogodzić i nie reagować. Wręcz przeciwnie, warto dbać o oczy, żeby służyły nam jak najdłużej. Problemy zdrowotne przypominają bowiem domino. Prezbiopii nierzadko towarzyszą schorzenia, które mogą jeszcze bardziej nasilać jej objawy.

Starczowzroczność - dodatkowe utrudnienia

Problemy z akomodacją to większy wysiłek dla oka, które nie pracuje już tak wydajnie jak jeszcze kilka lat temu. Dodatkowym problemem u wielu osób jest zespół suchego oka, czyli zaburzenia wydzielania płynu nawilżającego nasz aparat wzrokowy, zwłaszcza w przypadku długotrwałego korzystania z ekranów. Zależność między tymi zjawiskami jest wielopłaszczyznowa i wynika zarówno ze wspólnych przyczyn, jak i wzajemnego nasilania objawów.

Wspólny czas wystąpienia i proces starzenia

Zarówno prezbiopia, jak i zespół suchego oka często współistnieją u pacjentów po 40. roku życia, ponieważ są silnie związane z naturalnymi procesami starzenia się organizmu. Dzieje się tak między innymi dlatego, że wraz z wiekiem dochodzi do braku równowagi w filmie łzowym, co w połączeniu ze spadkiem zdolności akomodacyjnych oka, dodatkowo pogarsza kondycję wzroku.

Rola stresu oksydacyjnego

Ten czynnik uważa się za istotny mechanizm patofizjologiczny obu stanów. Wolne rodniki mogą uszkadzać komórki mięśnia rzęskowego i soczewkę, nasilając prezbiopię, a jednocześnie wywoływać stany zapalne powierzchni oka prowadzące do zespołu suchego oka.

Negatywny wpływ urządzeń cyfrowych

Nadmierne korzystanie ze smartfonów (powyżej 4 godzin dziennie) prowadzi do tzw. cyfrowego zmęczenia wzroku, które łączy w sobie objawy suchego oka i trudności z akomodacją. Dzieje się tak, ponieważ podczas pracy przy ekranach drastycznie spada częstotliwość mrugania (nawet do 8-9 mrugnięć na minutę), co zakłóca funkcje filmu łzowego.

Różnice płciowe

Zespół suchego oka występuje częściej u kobiet, a badania sugerują, że może on być czynnikiem ryzyka, nasilającym prezbiopię. U mężczyzn z kolei stwierdzono korelację między barwieniem rogówki (oznaką uszkodzenia powierzchni oka) a cięższym przebiegiem objawów prezbiopii.

Wzajemne oddziaływanie objawów i leczenia

Suchość powierzchni oka może bezpośrednio pogarszać jakość widzenia i nasilać trudności z czytaniem, które pacjent pierwotnie przypisuje samej prezbiopii. Do tego niektóre metody leczenia tej ostatniej, takie jak soczewki kontaktowe lub zabiegi chirurgiczne, mogą wtórnie wywoływać lub zaostrzać objawy suchego oka (inne zaś je łagodzić). Z drugiej strony, skuteczne leczenie zespołu suchego oka może poprawić widzenie u pacjentów z prezbiopią.

Starczowzroczność - diagnoza

Pierwszym podjętym działaniem powinna być wizyta u okulisty, który zbada wzrok (co, nawiasem mówiąc, powinno mieć miejsce regularnie nie rzadziej niż co 2 lata) i oceni stopień zesztywnienia soczewki oka. Okulista powinien też omówić dostępne rozwiązania terapeutyczne.

Okulary to najpopularniejsza metoda łagodzenia objawów starczowzroczności. W zależności od potrzeb, stosuje się takie do czytania (jednoogniskowe, tylko do bliskich odległości) lub progresywne, które zapewniają ostre widzenie na każdym dystansie. Te drugie mają więcej zalet, bowiem w przypadku okularów jednoogniskowych, jeżeli nie chcesz co chwila zsuwać ich z nosa i patrzeć powyżej szkieł na odległe obiekty, to będziesz musiała pogodzić się z koniecznością ich ciągłego zdejmowania i zakładania.

Tymczasem okulary progresywne oferują płynne przejście, co pozwala widzieć ostro również na odległości pośrednie (np. monitor komputera). Należy jednak uważać, gdyż dolna strefa korekcji ogranicza pole widzenia przy nogach, co może zwiększać ryzyko upadków. Inną możliwością są okulary dwuogniskowe, które łączą korekcję do dali (górna część) i do bliży (dolna część). Jeśli jednak nosisz już okulary z innych powodów, zapytaj optyka, czy można pogodzić w nowych szkłach oba problemy.

Alternatywą dla osób, które nie chcą nosić okularów, są soczewki kontaktowe. Najczęściej polecane to multifokalne (progresywne) lub w systemie monowizji – wtedy jedno oko koryguje się do dali, a drugie do bliży, a mózg uczy się wybierać ostrzejszy obraz w zależności od potrzeb. Niestety, to właśnie szkła kontaktowe mogą wywoływać lub nasilać objawy zespołu suchego oka.

Składniki odżywcze dobre dla oczu

Żadne zioła ani witaminy nie są w stanie cofnąć czy zatrzymać postępu prezbiopii – wynika ona z fizycznego twardnienia soczewki oka, a nie z braku składników odżywczych. Można jednak stosować preparaty wspomagające ogólną kondycję starzejących się oczu, chroniące siatkówkę przed stresem oksydacyjnym, poprawiające mikrokrążenie i zmniejszające uczucie zmęczenia.

• Luteina i zeaksantyna: Te dwa karotenoidy gromadzą się bezpośrednio w soczewce i plamce żółtej. Działają jak naturalny filtr chroniący przed światłem niebieskim i wolnymi rodnikami. Ich skuteczność w zapobieganiu chorobom starczym oczu (np. AMD, czyli zwyrodnieniu plamki żółtej) potwierdziły badania naukowe. Oba barwniki znajdziesz w zielonych warzywach liściastych i tych, które naturalnie mają kolor żółty lub pomarańczowy.
• Antocyjany: Znajdują się m.in. w ekstraktach z aronii czy borówki czernicy. Antocyjany poprawiają mikrokrążenie w naczyniach krwionośnych gałki ocznej. To z kolei pomaga w lepszym odżywieniu tkanek oka i ułatwia akomodację soczewki. Dodatkowo badania nad standaryzowanymi ekstraktami jagodowymi wskazują na ich potencjał w poprawie wrażliwości na kontrast przy bliskich odległościach. Polscy specjaliści wykazali, że mieszanka ekstraktów z aronii, jagody kamczackiej i borówki czernicy może poprawiać widzenie z bliska u ponad 90% ochotników po 6-12 tygodniach stosowania. Ekstrakty te działają antyoksydacyjnie i mogą wspierać mikrokrążenie w siatkówce.
• Kwasy tłuszczowe omega-3: Dwa z nich, kwasy DHA (dokozaheksaenowy) i EPA (eikozapentaenowy) to główne składniki budulcowe siatkówki. Pomagają w utrzymaniu prawidłowego składu filmu łzowego, co jest kluczowe nie tylko w przypadku prezbiopii, ale też zespołu suchego oka.
• Witaminy A, C i E oraz cynk: Kwas askorbinowy i tokoferol to silne antyoksydanty chroniące soczewkę przed mętnieniem (zaćmą). Natomiast witamina A wspiera prawidłowe widzenie o zmierzchu, a cynk pomaga ją transportować do siatkówki.
• Tradycyjna medycyna chińska: Mieszanka ziół takich jak strączyniec (Cassiae Semen), jagody goji i Dendrobium huoshanense wykazała w badaniach klinicznych zdolność do zwiększenia amplitudy akomodacji i poprawy ostrości widzenia z bliska. Jagody goji dodatkowo chronią komórki przed stresem oksydacyjnym indukowanym promieniowaniem UV.

Ćwiczenie jogi oczu

Specjaliści uważają, że regularne praktykowanie jogi oczu, która jest formą ćwiczeń izotonicznych i dynamicznych, wzmacniających mięśnie zewnątrzgałkowe, znacząco redukuje objawy zmęczenia wzroku (astenopii), do których należą m.in. zamazane widzenie oraz trudności z ustawianiem ostrości.

U ochotników, wykonujących ćwiczenia przez 6 tygodni, odnotowano istotny statystycznie spadek poziomu subiektywnego zamazania obrazu. Joga oczu nie wyleczy zatem prezbiopii, ale sprawi, że narząd wzroku staje się bardziej wydajny w radzeniu sobie z zadaniami wymagającymi patrzenia z bliska i na odległości pośrednie.

Ćwiczenia te polegają na maksymalnym rozciąganiu mięśni oczu we wszystkich kierunkach, co trenuje je do bardziej wydajnej pracy. Sprawniejsze mięśnie pozwalają na lepszą współpracę obu oczu, co może przekładać się na subiektywne wrażenie ostrzejszego obrazu.

Do tego intensywne ćwiczenia gałek ocznych zwiększają zapotrzebowanie metaboliczne tkanek, co stymuluje krążenie krwi wewnątrz oczodołu. Porusza się też ciecz wodnista, która odpowiada za odżywianie struktur w przedniej części oka.

Warto tutaj wspomnieć o tzw. palmingu, czyli zakrywaniu oczu dłońmi. Ta praktyka może dodatkowo działać rozszerzająco na naczynia krwionośne, co wspomaga regenerację narządu wzroku.

Ćwiczenia jogi oczu obejmują również trening powiek, który wzmacnia mięśnie odpowiedzialne za mruganie. Dzięki temu odruch mrugania staje się bardziej spontaniczny. A lepsze mruganie to stabilniejszy film łzowy, co znowu bezpośrednio wpływa na ostrość widzenia6. 

Gimnastyka oczu

Nie musisz czekać do wizyty u okulisty, żeby kondycja twoich oczu się poprawiła. Kilka prostych wskazówek już teraz sprawi, że ci podziękują.

Zasada 20-20-20

Co 20 minut pracy przy monitorze lub telefonie, odwróć wzrok i patrz na obiekt oddalony o 20 stóp (ok. 6 metrów) przez co najmniej 20 sekund, by dać odpocząć mięśniom oka.

Zwiększ czcionkę w telefonie

Badania pokazują, że osoby z presbiopią naturalnie preferują większy druk i większe odległości patrzenia (powyżej 40 cm). Zadbaj o nawilżenie Suchość powierzchni oka może dodatkowo pogarszać jakość widzenia. Stosowanie kropli nawilżających lub suplementacja antocyjanami może przynieść ulgę.

Ustaw dobre oświetlenie

Przy mniejszej elastyczności soczewki, odpowiedni kontrast i jasne światło są kluczowe, aby siatkówka otrzymała wyraźny obraz mimo ograniczonej akomodacji7.

Laser lub przeszczep

Osobom, które chcą całkowicie zrezygnować z okularów, medycyna oferuje szereg zabiegów chirurgicznych, od laseroterapii do wymiany soczewki^22,23.

Monowizja laserowa (LASIK/ PRK) przynosi rezultaty podobne do soczewek kontaktowych. Laser modeluje rogówkę tak, by jedno oko widziało dobrze z bliska, a drugie z daleka.

Opatentowana metoda Presbyond to zabieg, który łączy mikromonowizję z celową wywołaniem zaburzeń sferycznych w obu oczach. Tworzy to tzw. „strefę zlania”, która zapewnia ciągłe, ostre widzenie na odległości bliskie, pośrednie i dalekie, przy zachowaniu lepszej stereopsji (widzenia głębi) niż w klasycznej monowizji.

Natomiast zabieg chirurgiczny metodą PresbyMAX sprawia, że każde oko może widzieć w bliży, dali i pośrednio, ponieważ rogówka jest w różnych obszarach inaczej modyfikowana. Daje to efekt podobny do noszenia okularów progresywnych.

Metodę tę szczególnie poleca się osobom z nadwzrocznością. Wymiana soczewki na sztuczny implant w kształcie dysku również może odbyć się na wiele sposobów. Na przykład KAMRA wykorzystuje wspomniany już efekt „otworka”, by poprawić widzenie z bliska bez znaczącego pogorszenia widzenia w dali. Wszczepiony implant rogówkowy zawęża pole widzenia do małej przestrzeni pośrodku oka, co poprawia ostrość obrazu.

Inną możliwością jest refrakcyjna wymiana soczewki. Polega ona na usunięciu naturalnej części oka i zastąpieniu jej sztuczną soczewką wewnątrzgałkową. Wykorzystuje się do tego:

• soczewki wieloogniskowe, które pozwalają na ostre widzenie na każdą odległość, ale mogą powodować efekty świetlne, takie jak efekt „halo” czy olśnienia wokół źródeł światła w nocy,
• soczewki EDOF, które zapewniają wydłużoną głębię ostrości i lepsze widzenie na odległości pośrednie (komputer), z mniejszą ilością efektów niepożądanych w nocy niż soczewki wieloogniskowe,
• soczewki akomodacyjne, próbujące naśladować naturalną soczewkę poprzez zmianę swojego położenia lub kształtu pod wpływem pracy mięśnia rzęskowego, choć ich obecne wersje mają ograniczony zakres ruchu8.

Chociaż takie zabiegi są wykonywane bardzo często i nie pociągają za sobą poważnych komplikacji, wiele osób boi się ich ze względu na delikatność oka oraz rolę wzroku w naszym codziennym funkcjonowaniu.

Nowe metody leczenia

Być może już niedługo uciążliwe korzystanie z okularów i soczewek kontaktowych w terapii starczowzroczności odejdzie do lamusa. Coraz większe uznanie zyskują, wykorzystywane dotychczas w innych schorzeniach narządu wzroku, krople farmakologiczne, zwężające źrenicę (ten stan nazywa się miozą). Ma to na celu stworzenie efektu "otworka", zwiększającego głębię ostrości. Do tego w przypadku zespołu suchego oka krople łagodzą objawy tego syndromu, nawilżając powierzchnię oka.

Działanie kropli na starczowzroczność opiera się na aktywności dwóch kluczowych substancji, pilokarpiny i aceklinidyny. Pilokarpina to pierwszy preparat zatwierdzony przez FDA (Amerykańską Agencję ds. Leków, odpowiedzialną za dopuszczanie ich do obrotu) do leczenia prezbiopii.

Jej działanie opiera się na obniżaniu ciśnienia wewnątrz gałki ocznej (dlatego podaje się ją również pacjentom z jaskrą) i wywoływaniu skurczu mięśnia rzęskowego, co automatycznie prowadzi do zwężenia źrenicy.

Krople z pilokarpiną poprawiają widzenie z bliska na około 6-10 godzin. Najczęstsze działania niepożądane towarzyszące jej stosowaniu to bóle głowy (u około 15% pacjentów) i zaczerwienienie oczu.

Aceklidyna działa podobnie do pilokarpiny, ale jest bardziej selektywna (nie wpływa bezpośrednio na akomodację soczewki), co może zmniejszać ryzyko niepożądanego przesunięcia krótkowzrocznego (pogorszenia widzenia w dali). Jej efekt terapeutyczny może utrzymywać się do 10 godzin. Możliwe niepożądane działania obejmują przyciemnienie obrazu, chwilowe zamglenie widzenia, ból głowy i zaczerwienienie oka wraz z podrażnieniem.

Warto też wspomnieć o tzw. zmiękczaczach soczewki, mimo że prace nad nimi wciąż jeszcze trwają. Substancje te mają na celu chemiczne przywrócenie elastyczności soczewki poprzez rozrywanie mostków dwusiarczkowych w jej strukturze (powstawanie tych mostków nasila się wraz z wiekiem). Jednym z takich zmiękczaczy ma być chlorek lipoilocholiny, eksperymentalny związek chemiczny, będący połączeniem kwasu alfa-liponowego (ALA) i choliny.

Choć wyniki wczesnych faz badań były obiecujące, potrzeba czasu, aby potwierdzić ich skuteczność. Jest jeszcze zamknięty system korekcji, który wykorzystuje elektrody, wbudowane w soczewkę do rejestrowania biopotencjałów z mięśnia rzęskowego.

Sztuczna inteligencja analizuje te sygnały w czasie rzeczywistym i steruje mocą zewnętrznej, przestrajalnej soczewki płynnej. Wstępne testy z udziałem ochotników wykazały znaczną poprawę widzenia z bliska. Innym kierunkiem są inteligentne soczewki kontaktowe, które będą zawierać mikroczujniki, monitorujące stan zdrowia oka i automatycznie dostosowujące moc optyczną⁹.

Przede wszystkim należy pamiętać, że żaden zabieg nie zastąpi w 100% zdrowego oka, dlatego też zdrowy styl życia, odpowiednia dieta i ćwiczenia powinny stać się codziennym rytuałem.