Nasze magazyny
Nawet co czwarty Polak i Polka mają problemy z tarczycą, czy to w postaci niedoczynności (wraz z chorobą Hashimoto), czy też nadczynności tego gruczołu. Co gorsza, większość pozostaje niezdiagnozowana, latami nie mogąc zrozumieć, skąd wzięły się u nich zaburzenia snu, rozdrażnienie, stany depresyjne, nadwaga czy też niedowaga.
Choroby tarczycy często rozwijają się powoli, nierzadko latami. Ich objawy w większości przypadków są niespecyficzne – to znaczy, że trudno przypisać je konkretnemu schorzeniu. Ileż problemów zdrowotnych objawia się tyciem, zmęczeniem i złym samopoczuciem? A czy to w ogóle wskazuje na jakąś chorobę, czy też jest to zlepek luźno powiązanych ze sobą zjawisk, które można łatwo wytłumaczyć: za dużo pracujesz, jesteś przemęczony i rozdrażniony, a stres zajadasz fastfoodem?
Tymczasem tarczyca, którą śmiało można nazwać najważniejszym gruczołem w naszym ciele, wysyła właśnie takie niejasne sygnały. Łatwo więc przegapić jej niedoczynność, a to dopiero początek lawiny problemów zdrowotnych, bowiem niedostatek hormonów tarczycy może prowadzić do niepłodności, sprzyja też hiperlipidemii, zawałom i neuropatii obwodowej.
Przytarczyce - rola
Kiedy oglądamy wizualizacje tarczycy, zwykle jest ona przedstawiana od przodu i tak właśnie ją sobie najczęściej wyobrażamy. Wielu z nas mogło zatem umknąć, że ten gruczoł ma na swoich „plecach” malutkie dodatki – to inne gruczoły endokrynne, czyli wydzielające hormony, zwane przytarczycami. Mimo że połączone z tarczycą, są całkowicie od niej niezależne i to do tego stopnia, że nawet jeśli ktoś urodzi się ze szczątkową tarczycą, gruczoły przytarczycowe nadal będą u niego obecne. Jaka jest ich rola? Przytarczyce wytwarzają bardzo ważną substancję, parathormon. Odpowiada on za gospodarkę wapniowo-fosforową, czyli pośrednio kontroluje wiele funkcji w organizmie.
Nadczynność przytarczyc najczęściej spowodowana jest przez gruczolaka; sprawia ona, że proporcje między wapniem a fosforem ulegają zachwianiu na korzyść tego pierwszego. W efekcie rozwija się osteoporoza, kamica nerkowa i wiele innych problemów, związanych ze zbyt wysokim stężeniem wapnia we krwi. Nadczynność przytarczyc może być przesłanką do ich usunięcia. Jednak, jako że są to gruczoły niezbędne do życia, to po ich wycięciu znów dochodzi do zaburzenia gospodarki organizmu, tym razem na korzyść fosforu. Rozwija się wtedy tężyczka.
Ze względu na ich rozmiar, przytarczyce najłatwiej obejrzeć podczas badania ultrasonograficznego. Ale nawet to nie zawsze jest możliwe, bowiem gruczoły przytarczyczne, zwłaszcza dolna para, lubią podróżować po organizmie i mimo pewnego rodzaju uczepienia do tarczycy, potrafią obniżyć się na sporą odległość – zdarza się, że dolna para zamieszkuje nawet wewnątrz grasicy. Nie odnotowano przy tym, żeby wpływało to w jakikolwiek sposób na funkcje przytarczyc13.
Tarczyca - funkcje
Tarczyca, inaczej gruczoł tarczowy, składa się z dwóch płatów, połączonych tzw. cieśnią. Kształtem przypomina motyla. Nie jest wielka, ma zaledwie kilka centymetrów długości i szerokości, i znajduje się mniej więcej u podstawy szyi. Zdrową tarczycę trudno jest wyczuć w dotyku czy zaobserwować podczas przeglądania się w lustrze, ale jej wpływ na organizm pozostaje nieoceniony.
Hormony tarczycy, tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3), odpowiadają przede wszystkim za metabolizm, rozwój fizyczny i rozwój neurologiczny, w tym różnicowanie neuronów, rozwój synaps oraz mielinizację komórek nerwowych. Ich syntezę reguluje oś podwzgórze–przysadka–tarczyca, gdzie:
- podwzgórze uwalnia tyreoliberynę (TRH),
- tyreoliberyna stymuluje przysadkę do produkcji tyreotropiny (TSH),
- tyreotropina stymuluje tarczycę do produkcji tyroksyny i trójjodotyroniny.
I odwrotnie: T4 i T3 hamują wydzielanie TSH, zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio, poprzez zmniejszenie wyrzutu TRH. Tyroksyna i trójjodotyronina powstają w komórkach pęcherzykowatych tarczycy, natomiast nieliczne komórki okołopęcherzykowe (znane też jako komórki C), wytwarzają jeszcze jeden hormon – kalcytoninę, który kontroluje gospodarkę wapniową we krwi. Bez hormonów tarczycy nie da się żyć. Ich wpływ na pracę całego organizmu jest nieoceniony i obejmuje:
- wpływ na pojemność minutową serca, objętość wyrzutową i tętno spoczynkowe; hormony tarczycy podnoszą poziom wapnia w komórkach serca, zwiększając siłę i szybkość skurczu i jednocześnie rozszerzając naczynia krwionośne w sercu, skórze i mięśniach,
- kontrolę białek, wpływających na pracę mitochondriów i przez to oddziaływanie na podstawową przemianę materii, wytwarzanie ciepła i zużycie tlenu przez organizm,
- zwiększanie wychwytu i utleniania glukozy oraz kwasów tłuszczowych, co nasila termogenezę, czyli wytwarzanie ciepła w organizmie,
- stymulację wytwarzania erytropoetyny i hemoglobiny oraz pośredni wpływ na wchłanianie witamin z grupy B – kwasu foliowego i kobalaminy – w przewodzie pokarmowym,
- pobudzanie rozwoju ośrodków wzrostu u płodu i liniowy wzrost kości, a także kostnienie chrząstek u niemowląt, np. w nadgarstkach czy kolanach; ponadto T3 pobudza przebudowę kości u dorosłych,
- pobudzanie układu nerwowego, poprzez wpływ na czuwanie, czujność i reakcję na bodźce zewnętrzne,
- stymulację obwodowego układu nerwowego, zwiększanie odruchów obwodowych, napięcia i motoryki przewodu pokarmowego,
- regulację zdolności reprodukcyjnych u obu płci i pracy innych narządów endokrynnych, np. regulujących cykl owulacyjny i wytwarzanie plemników,
- wpływ na pracę przysadki mózgowej, która wytwarza hormon wzrostu, niezbędny nie tylko w okresie dojrzewania, ale także później – hormon ten bierze udział w regeneracji organizmu,
- regulację wydzielania i uwalniania prolaktyny, hormonu odpowiedzialnego za wytwarzanie mleka oraz hamującego owulację,
- kontrolę gospodarki wapniowej i rozszerzania naczyń krwionośnych – hormony tarczycy zwiększają tzw. klirens nerkowy, czyli odfiltrowywanie różnego rodzaju substancji z krwi i wydalanie ich z moczem.
To bardzo dużo obowiązków jak na tak mały gruczoł. Nic dziwnego zatem, że tarczycy zagraża wiele chorób. Niektóre z nich mogą mieć łagodny przebieg, jak subkliniczna niedoczynność, inne zaś, np. choroba Gravesa-Basedowa, wpływają nie tylko na to, co dzieje się wewnątrz organizmu, ale też dają objawy widoczne na pierwszy rzut oka.
Co zagraża tarczycy?
Chora tarczyca kojarzy nam się głównie z niedoczynnością lub z nadczynnością tego gruczołu. Tymczasem, chociaż stanowią one duży odsetek przypadków, to nie są jedynymi zagrażającymi jej problemami.
Niedoczynność tarczycy
Rozwija się w wyniku zaburzenia gospodarki hormonalnej, wskutek nieprawidłowej aktywności innych gruczołów, wycięcia chorego gruczołu tarczowego, niedoborów jodu i innych problemów zdrowotnych, takich jak choroby z autoagresji – tutaj prym wiedzie autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, czyli choroba Hashimoto. Rozwija się ona nierzadko latami w ukryciu, dając jedynie objawy w postaci suchej skóry, nieregularnych miesiączek (obfitych lub skąpych) oraz przewlekłego zmęczenia.
Nadczynność tarczycy
Najczęściej wini się za nią chorobę Gravesa-Basedowa, która polega na wytwarzaniu przez organizm przeciwciał, stymulujących tarczycę do większej aktywności. W efekcie rozwija się nadczynność tarczycy, a widocznym objawem problemów z nią jest rosnące wole, a także zez rozbieżny gałek ocznych, które wydają się nienaturalnie duże (wytrzeszcz oczu).
Choroba de Quervaina
To choroba zapalna tarczycy o niepoznanej do końca przyczynie i skomplikowanym przebiegu. Objawia się ona m.in. bólem tarczycy, promieniującym do twarzy i do klatki piersiowej, problemami z połykaniem i gorączką.
Wole, czyli widoczny objaw problemów z tarczycą
Chociaż z zewnątrz wydają się one identyczne, wole wolu nierówne: u jednej osoby będzie ono stosunkowo niegroźne, u innej zaś może świadczyć o poważnych komplikacjach zdrowotnych. Wola można podzielić ze względu na:
1. Czynność:
- wole proste – łagodny rozrost tarczycy bez widocznych w badaniu palpacyjnym czy USG nieprawidłowości, obserwowane zwykle u dzieci i młodzieży z niedoborami jodu; może w przyszłości przekształcić się w wole guzkowe,
- wole nietoksyczne – niegroźna choroba tarczycy, będąca często następstwem połączenia kilku czynników, w tym zaburzeń genetycznych, braku jodu w diecie, ekspozycji na promieniowanie jonizujące, spożywania goitrogenów (substancji wolotwórczych) w dużych ilościach lub przebytego zapalenia tarczycy; takie wole nie wpływa na aktywność gruczołu,
- wole subtoksyczne – poprzedza wystąpienie wola toksycznego; w tym okresie działająca ponad miarę tarczyca nie daje jeszcze wyraźnych objawów, mimo że jest już rozrośnięta; wole subtoksyczne może latami rozwijać się niezauważone, a jedynymi symptomami będą uczucie ucisku w szyi i niekiedy kaszel bądź problemy z przełykaniem; zdarza się też, że wole subtoksyczne rozwija się nagle; winę za to ponosi np. napromieniowanie wysoką dawką aktywnej formy jodu (podczas badań z kontrastem),
- wole toksyczne – schorzenie wywołane przez nadczynność tarczycy, wynikającą z jej rozrostu bez objawów wskazujących na problem autoimmunologiczny; towarzyszy mu wyrzut hormonów tarczycy niezależny od TSH.
Guzki tarczycy lite (gruczolaki) i wypełnione płynem (cysty)
Ma je ponad milion Polek, rozwijają się również u mężczyzn, ale rzadziej. Same z siebie guzki nie stanowią zagrożenia, należy je jednak monitorować, zwłaszcza gruczolaki, ponieważ istnieje ryzyko, że zaczną one wytwarzać hormony i tym samym zaburzą gospodarkę endokrynną organizmu. Do tego guzki lite mogą w rzadkich przypadkach przekształcić się w raka tarczycy.
2. Umiejscowienie:
- wole szyjne – jak nazwa wskazuje, nie wychodzi swoimi rozmiarami poza obrys szyi,
- wole zamostkowe – rozrost tarczycy sięgający poniżej początku mostka (widocznego u większości osób w postaci wgłębienia u podstawy szyi),
- wole śródpiersiowe – sięga ono od tarczycy aż poniżej mostka (wole wtórne) lub też po prostu jest umiejscowione w klatce piersiowej bez połączenia z tarczycą (wole pierwotne, ektopowe).
3. Budowę:
- wole miąższowe – powstałe z miąższu tarczycy,
- wole guzkowe – ma ono wyczuwalny guzek lub kilka (wole wieloguzkowe),
- wole miąższowo-guzkowe – typ łączący cechy obu powyższych.
Warto też wspomnieć, że nie zawsze nadaktywne wole znajduje się w szyi. Czasem tworzą je komórki tarczycy umiejscowione w jajniku. To tzw. wole jajnikowe, rodzaj potworniaka, czyli nowotworu endokrynnego, powstałego jeszcze na wczesnym etapie formowania się organizmu z komórek macierzystych. Chociaż mogłoby się wydawać, że występuje ono rzadko, to wole jajnikowe odpowiada za 10% wszystkich przypadków nadczynności tarczycy. Niezależnie od przyczyny powstania wola, każdy jego rodzaj należy badać kontrolnie nie rzadziej niż raz na 6 miesięcy.
Encefalopatia Hashimoto
To tajemnicze, bardzo rzadkie schorzenie o niewyjaśnionym do końca związku z chorobami tarczycy. Chociaż może ono wystąpić na każdym etapie życia, to najczęściej zapadają na nie osoby w wieku 40–60 lat z chorobami autoimmunologicznymi tarczycy – zwłaszcza z chorobą Hashimoto (dlatego też większość pacjentów stanowią kobiety). Encefalopatia Hashimoto objawia się problemami neurologicznymi: atakami padaczki, zaburzeniami funkcji poznawczych, tzw. splątaniem i psychozą. Ważnym objawem biochemicznym jest wysokie stężenie przeciwciał przeciwtarczycowych przy jednoczesnej prawidłowej pracy samego gruczołu. Zwykle terapia kortykosterydami łagodzi objawy tego schorzenia.
Zespół chorej tarczycy
To zjawisko przypominające niedoczynność tarczycy, które towarzyszy innym poważnym, przewlekłym schorzeniom, np. zapaleniu płuc czy anoreksji, ale też przyjmowaniu niektórych leków. Objawia się ono zaburzeniami wydzielania hormonów tarczycy przy zachowaniu prawidłowych funkcji samego gruczołu. Terapia ukierunkowana na pierwotny problem odgrywa w tym przypadku kluczową rolę w normalizacji poziomu T3 i T4.
Rak tarczycy
Oczywiście pod tym terminem kryje się kilka chorób. Do najważniejszych należą rak brodawkowaty i rak pęcherzykowy, które wywodzą się z komórek pęcherzykowych i dają pozytywne rokowania.
Pierwszy tworzy przerzuty do węzłów chłonnych, natomiast komórki drugiego migrują z krwią nawet do odległych rejonów ciała. Jeśli zezłośliwieniu ulegną komórki okołopęcherzykowe, to może rozwinąć się wtedy rak rdzeniasty. W rzadkich przypadkach tarczyca może być pierwotnym miejscem wystąpienia chłoniaka.
***
W Polsce choroby tarczycy dotykają co piątą osobę, z czego ok. 90% stanowią kobiety. Nawet 7% Polek może mieć chorobę Hashimoto, a rak tarczycy zaatakuje 1 na 6 tysięcy kobiet. Jak widać, choroby dotykające tarczycę są liczne i mogą mieć zróżnicowane podłoże. Najczęściej jednak spotkać się można z niedoczynnością tego gruczołu – to już prawdziwa plaga, której przyczyn szukamy zazwyczaj w stylu życia, ale też rodzinnych predyspozycjach.
Jak samemu zbadać tarczycę?
Kontrola stanu zdrowia tarczycy w domowych warunkach wcale nie jest trudna. Chociaż wydaje się, że ten mały gruczoł trudno jest badać, to właśnie jego rozmiar odgrywa tutaj ważną rolę.
- Przygotuj sobie szklankę wody i lusterko lub stań przed lustrem w łazience.
- Ustaw lusterko tak, żeby pokazywało twoją szyję lub stań prosto przed lustrem.
- Weź do ust spory łyk wody, a następnie odchyl głowę do tyłu.
- Powoli przełykaj wodę i obserwuj w lustrze wygląd szyi.
- Jeżeli dostrzeżesz coś niepokojącego lub nowego – zauważysz uwypuklenie na szyi albo odczujesz trudności z przełykaniem, udaj się na kontrolę do endokrynologa.
- Omacaj delikatnie szyję – guzek, powiększony bez powodu węzeł chłonny w okolicach żuchwy, ból wskutek lekkiego dotyku powinny skłonić do wizyty u specjalisty.
- 1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK558913/
- 2. https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/80768,rak-tarczycy
- 3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537039/
- 4. https://www.mp.pl/pacjent/endokrynologia/choroby/80749,podostre-zapalenie-tarczycy
- 5. https://www.sciencedirect.com/topics/neuroscience/thyroid-disease
- 6. https://www.mp.pl/pacjent/endokrynologia/choroby/77791,guzki-tarczycy
- 7. Polski Przegląd Neurologiczny 2016; 12 (4): 206–210
- 8. https://endokrynologiapediatryczna.pl/?doi=10.18544/EP-01.10.03.1324
- 9. https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/chorobynowotworowe/162017,nowotwory-zlosliwe-tarczycy-rak-tarczycy
- 10. Barbara Jarząb, Ewa Płaczkiewicz-Jankowska: „Wole guzkowe nietoksyczne” i „Wole guzkowetoksyczne”. Interna – mały podręcznik, Medycyna Praktyczna
- 11. https://podyplomie.pl/medycyna/17026,powiekszenie-tarczycy
- 12. https://www.umed.wroc.pl/sites/default/files/struktura/wlkp/endokrynologia/szymczak_wole_obojetne.pdf
- 13. https://fizjoterapeuty.pl/narz-wewn/przytarczyce.html
