Antybiotyki - rodzaje, rola i działania niepożądane. Co jeść po kuracji?

Zdrowe zakupy

Suplementy diety

Andrographis ParActin®

Suplementy diety

Ashwagandha KSM-66 BIO

Suplementy diety

AstaZine® Astaksantyna

Suplementy diety

Koenzym Q10

Suplementy diety

Kolagen UC-II®

Suplementy diety

Kurkuma BCM-95®

Suplementy diety

Żeńszeń fermentowany GS15-4®

W 2024 r. amerykańskie Centra Kontroli i Prewencji Chorób wdrożyły kampanię "Bądź świadom antybiotyków". będącej częścią Amerykańskiego Tygodnia Wiedzy o Antybiotykach. Jej celem była "poprawa w zakresie przepisywania i stosowania antybiotyków wśród docelowych grup konsumentów i pracowników ochrony zdrowia, aby chronić bezpieczeństwo pacjentów i zwalczać oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe".

Lekarze i wielu pacjentów mają dziś świadomość narastającego problemu antybiotykooporności wśród wielu szczepów szybko ewoluujących bakterii. Nie znają jednak szokującego faktu, że 700 tys. osób na całym świecie umiera każdego roku z powodu oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, a według prognoz Światowej Organizacji Zdrowia do 2050 r. liczba ta może wzrosnąć do 10 mln rocznie.

Zbyt częste przepisywanie i nadużywanie antybiotyków osiągnęło rozmiary epidemii od czasu wprowadzenia penicyliny, odkrytej w 1928 r. przez szkockiego bakteriologa Alexandra Fleminga, do masowej produkcji podczas II wojny światowej. Obecnie wielu dorosłych w krajach zachodnich otrzymuje receptę na antybiotyk nawet raz w roku. W Wielkiej Brytanii w 2019 r. przepisano prawie 480 ton tego rodzaju leków. W USA w 2023 r. zrealizowano w aptekach w trybie ambulatoryjnym 252 mln recept na antybiotyki.

Ok. 70% amerykańskich dzieci przechodzi w związku z chorobą co najmniej jedną kurację antybiotykową przed ukończeniem drugiego roku życia i często cierpią one z powodu konsekwencji przewlekłych schorzeń – od alergii po otyłość.

W amerykańskich ośrodkach opieki długoterminowej ponad 40% pensjonariuszy otrzymuje antybiotyki każdego roku. Szacuje się jednak, że na całym świecie aż 85-95% recept na tego rodzaju leki wystawia się w warunkach ambulatoryjnych. Z tego ok. 30% w USA i 20-30% w Anglii wypisuje się niepotrzebnie.

Ludzie nie zdają sobie również sprawy z nieodłącznych zagrożeń związanych z przyjmowaniem antybiotyków. Zwykle uważa się, że są one całkowicie bezpieczne i nieszkodliwe. A jednak badanie przeprowadzone w 2017 r. na amerykańskim Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa wykazało, że co piąty hospitalizowany dorosły doświadcza objawów niepożądanych po zażyciu przepisanych przez lekarza antybiotyków, z których prawie 20% nie było w ogóle potrzebnych.

– Wmawia się nam, że potrzebujemy antybiotyku za każdym razem, gdy źle się czujemy. Ogólnie antybiotyki uratowały życie ogromnej liczbie ludzi. To błogosławieństwo. Jednak długoterminowe konsekwencje i skutki ich powszechnego stosowania są znaczące. Byłam świadkiem rozwoju nietolerancji pokarmowych czy nasilania objawów neurozapalnych. Niektórzy pacjenci odczuwają silny niepokój, inni cierpią na bezsenność, a jeszcze inni mają biegunkę. Działaniami niepożądanymi antybiotyków są też depresja, zaparcia, a nawet zerwania ścięgien. Każdy reaguje na stosowanie i nadużywanie tego rodzaju leków w inny sposób – mówi naturopatka dr Piper Dobner, założycielka firmy Biome Basics w Nampa w stanie Idaho w USA.

Dlaczego reakcje na antybiotyki są zróżnicowane?

Odpowiedź tkwi w jelitach. W ludzkim ciele znajduje się ok. 30 bln komórek i ok. 38 bln mniejszych komórek bakteryjnych, których większość znajduje się w jelitach. Tworzące mikrobiom jelitowy bakterie wpływają praktycznie na wszystkie aspekty zdrowia człowieka.

Mikrobiota jelitowa pełni funkcję regulacyjną w zakresie wzrostu i rozwoju, układu odpornościowego, trawienia, regulacji nastroju, funkcji poznawczych i przetwarzania sensorycznego przez oś jelitowo-mózgową.

W mikrobiomie jelitowym zidentyfikowano ponad tysiąc szczepów bakterii. Zdecydowana większość genów w ludzkim organizmie to geny bakteryjne, a ponad 10 mln z nich rządzi całym ustrojem. Utrzymanie równowagi tych bakterii i drobnoustrojów – czyli homeostazy – jest niezbędne do zachowania dobrego stanu zdrowia.

Jaka jest rola antybiotyków?

Antybiotyki oddziałują oczywiście specyficznie na żywe jednokomórkowe organizmy bakteryjne, które rozmnażają się niezależnie. Mogą mieć pochodzenie naturalne – wytwarzają je grzyby, pleśnie lub inne bakterie. Antybiotyki półsyntetyczne to zmodyfikowane naturalne związki chemiczne. Tego rodzaju leki mogą też być w pełni syntetyczne, w całości opracowane w laboratorium.

Niezależnie od pochodzenia ich jedynym celem jest albo całkowite wybicie problematycznych bakterii (antybiotyki bakteriobójcze), albo uniemożliwienie im rozmnażania się (antybiotyki bakteriostatyczne).

Większość tych leków, zwłaszcza tych o szerokim spektrum działania, nie ma konkretnych preferencji co do tego, które drobnoustroje zabijają. Podstawowa zasada brzmi: "zabij teraz złe bakterie, a konsekwencje dla tych dobrych rozważ później".

A konsekwencje te są poważne. – W mojej praktyce obserwuję wiele złożonych chorób przewlekłych spowodowanych zdziesiątkowaniem mikrobiomu jelitowego. Towarzyszy temu np. zespół aktywacji komórek tucznych, w którego przebiegu ludzki układ odpornościowy wręcz eksploduje. 

U pacjentów występuje nadreaktywność immunologiczna – obrzęk tkanek, pokrzywka, duszność, intensywna, a nawet zagrażająca życiu anafilaksja – ponieważ nie mają tak bogatego biomu, który mógłby nakazać systemowi odpornościowemu uspokojenie się i wspomóc zdrowie metaboliczne. To rozdziera serce w stopniu, którego nie potrafię opisać – mówi dr Dobner.

Działania niepożądane antybiotyków

Identyfikacja działań niepożądanych antybiotyków zajęła dekady, częściowo dlatego że wiele powszechnie występujących objawów maskują skutki choroby lub infekcji, w leczeniu której stosuje się leki. Niektóre konsekwencje pojawiają się dopiero po zakończeniu kuracji. W dodatku ogromna liczba działań niepożądanych – począwszy od nudności i wymiotów, przez obniżenie libido, nieprawidłową utratę masy ciała, zapalenie wątroby, żółtaczkę, aż po martwicę komórek wątroby – utrudnia ustalenie bezpośredniego związku przyczynowego.

Częstym działaniem niepożądanym antybiotyków jest ognisko epidemiczne bakterii z gatunku Clostridioides difficile (C. diff) – stanowiącej jedną z głównych przyczyn biegunki w zachodnim świecie.

– U większości ludzi C. diff jest zazwyczaj uśpiona. Przypomina małe zarodniki, które po prostu krążą w jelitach wraz z pożytecznymi bakteriami, normalnie przekształcającymi pierwotne kwasy żółciowe z wątroby we wtórne kwasy żółciowe. Kiedy jednak wkraczają antybiotyki i zabijają wiele z tych dobroczynnych drobnoustrojów, pierwotne kwasy żółciowe budzą zarodniki C. diff, które zaczynają siać spustoszenie – powodują biegunkę, zapalenie jelita grubego i wiele innych problemów, które jak na ironię często leczy się kolejną serią antybiotykoterapii – wyjaśnia Anu Simh, certyfikowana trenerka zdrowia funkcjonalnego i założycielka amerykańskiego ośrodka terapeutycznego 9 Arms of Wellness.

Związane ze stosowaniem antybiotyków zapalenie jelita grubego jest prawie zawsze spowodowane namnażaniem C. diff. Najczęściej rozwija się po kuracji z wykorzystaniem fluorochinolonów, amoksycyliny/kwasu klawulanowego, klindamycyny i cefalosporyn trzeciej generacji. Krwotoczne zapalenie jelita grubego jest związane ze stosowaniem amoksycyliny. Osoby przyjmujące antybiotyki są prawie 2-krotnie bardziej narażone na rozwój nieswoistych zapaleń jelit niż te, które ich nigdy nie zażywają.

Stosowanie antybiotyków wiąże się z dysbiozą jelitową i zaburzeniami metabolicznymi, a ich regularne przyjmowanie – ze wzrostem ryzyka wystąpienia cukrzycy typu 2 zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Antybiotyki aminoglikozydowe wpływają na poziom neuroprzekaźników w mózgu i zmieniają przepływ krwi w uchu wewnętrznym, co powoduje zawroty głowy oraz uszkodzenie i utratę słuchu, które mogą być nieodwracalne.

Simh opowiada historię swego wujka, który trwale ogłuchł po zażyciu gentamycyny w 2005 r. – Całe jego życie się zmieniło. Był elokwentnym dżentelmenem, ale jakość jego życia uległa poważnemu pogorszeniu – mówi.

Niedawne badanie wykazało, że do utraty słuchu dochodzi nawet u 57% dzieci leczonych aminoglikozydami²⁰. Sulfonamidy mogą powodować bolesne blizny na wewnętrznej stronie powiek i białku oka, a tetracykliny – nieodwracalnie odbarwić białko oka. Fluorochinolony zwiększają z kolei ryzyko odwarstwienia siatkówki²¹.

Co więcej, działania niepożądane antybiotyków nie ograniczają się jedynie do stanów fizjologicznych. Drobnoustroje jelitowe regulują funkcjonowanie mózgu przez oddziaływanie na nerw błędny i zmianę produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, co z kolei wpływa na wytwarzanie tryptofanu – aminokwasu będącego elementem składowym serotoniny. Oddziałują również na oś podwzgórze-przysadka-nadnercza przez obniżanie w mózgu poziomu oksytocyny, czyli hormonu szczęścia²².

Leczenie antybiotykami z grupy fluorochinolonów jest ściśle związane ze wzrostem ryzyka wystąpienia zaburzeń psychicznych, w tym stanów lękowych, depresji i majaczenia²³. Długotrwałe i powtarzające się stosowanie antybiotyków wiąże się ze zwiększonym prawdopodobieństwem rozwoju depresji²⁴. Chinolony, takie jak cyprofloksacyna, ofloksacyna, pefloksacyna i lewofloksacyna, mogą wywoływać epizody psychotyczne²⁵.

Badania na zwierzętach dostarczają również dowodów na to, że wczesna ekspozycja na antybiotyki może podwyższać prawdopodobieństwo rozwoju autyzmu¹³. Na koniec wróćmy do problemu wyjściowego: oporność na antybiotyki i środki przeciwdrobnoustrojowe to najbardziej szokujące od dziesięcioleci działanie niepożądane stosowania i nadużywania tego rodzaju leków, pociągające za sobą poważne globalne konsekwencje.

Rodzaje antybiotyków

Naturalny antybiotyk to substancja wytwarzana przez mikroorganizmy, takie jak grzyby i pleśnie, która zabija inne drobnoustroje lub hamuje ich rozwój. Półsyntetyczne antybiotyki to naturalne antybiotyki, które chemicznie zmodyfikowano w celu zwiększenia ich skuteczności i ograniczenia działań niepożądanych. Skład chemiczny syntetycznych antybiotyków, takich jak iboxamycin, powstaje w laboratorium.

Różne klasy antybiotyków działają w odmienny sposób:

• Aminoglikozydy (np. delafloksacyna, gemifloksacyna): Hamują syntezę białek wewnątrz bakterii. Skuteczne w zwalczaniu gronkowca i prątków gruźlicy. DO DZIAŁAŃ NIEPOŻĄDANYCH zalicza się upośledzenie funkcji nerek i trwałą utratę słuchu.
• Cefalosporyny: Blokują enzymy budujące ściany komórkowe bakterii. Stosowane w infekcjach kości, uszu, skóry, dróg oddechowych. DO DZIAŁAŃ NIEPOŻĄDANYCH należą nudności, reakcje alergiczne, w rzadkich przypadkach wstrząs anafilaktyczny i zapalenie jelita grubego.
• Fluorochinolony (np. cyprofloksacyna, lewofloksacyna): Hamują replikację DNA bakterii. Powiązane z zaburzeniami psychicznymi (lęk, depresja, majaczenie). DO DZIAŁAŃ NIEPOŻĄDANYCH zalicza się zatrucie wątroby, niewydolność nerek, anemię.
• Makrolidy (np. erytromycyna): Stosowane głównie jako zamienniki penicyliny. DO DZIAŁAŃ NIEPOŻĄDANYCH zalicza się nudności, biegunkę, arytmię serca, problemy ze słuchem.
• Penicyliny: Najczęściej stosowane w infekcjach dróg oddechowych, moczowych, ucha, zębów i skóry. DO DZIAŁAŃ NIEPOŻĄDANYCH należą biegunka, wysypki, wstrząs anafilaktyczny, zawroty głowy.
• Sulfonamidy: Hamują produkcję białek bakteryjnych. Stosowane w infekcjach oczu, uszu, dróg moczowych. DO DZIAŁAŃ NIEPOŻĄDANYCH należą nudności, zawroty głowy, uszkodzenie nerek, nadwrażliwość na słońce.
• Tetracykliny: Hamują syntezę białek; stosowane w trądziku, zakażeniach jelit, dróg oddechowych. Mogą zakłócać działanie tabletek antykoncepcyjnych i wpływać na rozwój kości u niemowląt.

Naturalne antybiotyki i środki przeciwbakteryjne

• Herbata chińska: Skuteczna w walce z lekoopornymi drobnoustrojami, takimi jak gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), pałeczka ropy błękitnej i drożdżaki Candida albicans.
• Cynamon: Przejawia właściwości antybiotyczne przeciwko Salmonella, E. coli, Klebsiella pneumoniae i gronkowcowi złocistemu.
• Olej kokosowy: Często stosowany jako miejscowy antybiotyk; skuteczny w walce z gronkowcem złocistym i atopowym zapaleniem skóry.
• Srebro koloidalne: Zwalcza bakterie oporne na wiele leków, w tym A. baumannii, P. aeruginosa, E. coli, K. pneumoniae i S. aureus.
• Kurkuma: Zawiera kurkuminę, która może wspomóc eliminację opornych na antybiotyki drobnoustrojów.
• Jeżówka: Posiada działanie antyoksydacyjne i przeciw-drobnoustrojowe; stosowana w infekcjach układu odpornościowego i oddechowego.
• Czosnek: Związki siarkoorganiczne mają udowodnioną skuteczność w zwalczaniu szerokiej gamy bakterii.
• Miód manuka: Hamuje wzrost komórek bakterii przez zmianę ich kształtu i wielkości.
• Gorczyca: Ma silne właściwości przeciwbakteryjne i przeciwzapalne wspomagające zwalczanie mikroorganizmów w jamie ustnej.
• Mirra: Skutecznie zwalcza wielolekooporne bakterie, w tym gronkowca złocistego i pałeczkę ropy błękitnej.
• Ekstrakt z olejku różanego: Ma właściwości antybakteryjne i przeciwgrzybicze; stosowany w terapii zakażeń skóry i płukaniu gardła.
• Tymianek: Skutecznie zwalcza bakterie wywołujące próchnicę zębów i hamuje rozwój E. coli.

Przed kuracją, w jej trakcie i po niej

Antybiotyki ratują życie. Tego faktu nie da się wyprzeć. Jednak antybiotyki, podobnie jak pacjenci, różnią się między sobą. Oto kilka kwestii, które warto wziąć pod uwagę przed leczeniem, w jego trakcie i po zakończeniu, aby mieć pewność, że organizm – a zwłaszcza mikrobiom jelitowy – ucierpi jak najmniej.

Przed leczeniem: przygotuj organizm przez zapewnienie jelitom szerokiej gamy różnych pokarmów roślinnych i zadbaj o to, by w diecie znalazły się produkty fermentowane, takie jak kefir i kimchi. Zadaj lekarzowi pytania, takie jak np.:

• Czy mogę prosić o polecenie leku o wąskim spektrum działania, np. doksycykliny, zamiast preparatu o szerokim spektrum działania, czyli np. cyprofloksacyny, chlorochiny, klindamycyny i erytromycyny?
• Jaka jest najkrótsza i najskuteczniejsza ścieżka terapeutyczna?

Weź pod uwagę swój indywidualny profil pacjenta.

• Czy masz jakiekolwiek problemy poznawcze lub emocjonalne, które mogą się nasilić w wyniku stosowania antybiotyków fluorochinolonowych, takich jak gatifloksacyna i temafloksacyna, istotnie związanych z lękiem, depresją i majaczeniem?
• Czy przyjmujesz inhibitory pompy protonowej, sterydy lub selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (selective serotonin reuptake inhibitors, SSRI)? Wszystkie te substancje znacząco pogarszają kondycję jelit, a antybiotyk w połączeniu z którąkolwiek z nich może poważnie wpłynąć na stan zdrowia.

W trakcie kuracji: przyjmuj probiotyki, zwłaszcza jeśli istnieje ryzyko wystąpienia biegunki. Bakterie z grupy Akkermansia to doskonały wybór probiotyczny, podobnie jak szczep drożdży Saccharomyces boulardii i bakteria Lactobacillus rhamnosus GG.

Probiotyki należy przyjmować kilka godzin przed zażyciem antybiotyku i po nim, aby nie dopuścić do ich natychmiastowego wybicia. Aby ułatwić trawienie w trakcie kuracji, powinno się ograniczyć spożycie pokarmów bogatych w błonnik. Należy unikać alkoholu i zachować ostrożność w zakresie konsumpcji kofeiny, która w połączeniu z antybiotykami może powodować objawy niepożądane.

Po leczeniu: Anu Simh radzi, by przez 2 do 6 tygodni po zakończeniu kuracji antybiotykowej pokarm był "najważniejszym czynnikiem wpływającym na kondycję jelit". Koniecznie należy włączać do diety produkty preferowane przez korzystne drobnoustroje, zwłaszcza szeroką gamę warzyw. Jeśli wystąpiła wywołana antybiotykami biegunka, powinno się stopniowo wprowadzać fasolę, soczewicę i inne bogate w błonnik pokarmy, które wymagają intensywnego trawienia.

Zacznij od podstawowej zróżnicowanej warstwy warzyw, która zwiększy różnorodność pochodzących ze źródeł roślinnych drobnoustrojów. Nie stosuj monodiety ani tych samych 3 czy 4 warzyw.

Myśl szerzej. Rozglądaj się za targami rolnymi. Szukaj produktów sezonowych i odkrywaj rynki międzynarodowe, aby zapewnić sobie większą różnorodność. A potem powoli dodawaj produkty fermentowane, takie jak kimchi, kiszona kapusta i kefir, które w ciągu tygodnia lub dwóch umożliwią niesamowity rozkwit nowych drobnoustrojów – zapewnia Simh.

Nie należy zapominać o zdrowych tłuszczach, takich jak awokado, olej kokosowy i oliwa z oliwek, a także o ziołach i przyprawach, takich jak goździki, anyż gwiazdkowy, oregano i mięta pieprzowa, które są bogate w polifenole.

Ciemne owoce jagodowe wspomagają gromadzenie zapasów polifenoli, które wspierają kluczowe gatunki bakterii (patrz ramka pt. "10 kluczowych gatunków bakterii w mikrobiomie jelitowym") i zwiększają wrażliwość na insulinę. Należy też pamiętać o spożywaniu funkcjonalnych beta-glukanów z otrębów owsianych, twardnika japońskiego i jęczmienia, aby wspomóc rozwój i zwiększyć różnorodność mikroorganizmów.

– Niektóre bakterie i gatunki drobnoustrojów wracają po kuracji antybiotykowej do normy, a inne nie, co pozostawia patogenom przestrzeń do namnażania się. Badania pokazują, że po ok. 6 tygodniach od zakończenia przyjmowania antybiotyku mikrobiom jest "przeważnie normalny".

Jednak kluczowych gatunków bakterii zazwyczaj nadal brakuje, dlatego niektórzy czują się źle jeszcze długo po leczeniu. Dlatego należy zadbać o przywrócenie tych drobnoustrojów w jelitach. Odgrywają one kluczową rolę w utrzymywaniu dobrej kondycji zdrowotnej – przekonuje Simh.