Nietolerancja pszenicy i celiakia. Jak żyć bez pszenicy oraz glutenu? Co jeść?

Zdrowe zakupy

Suplementy diety

Andrographis ParActin®

Suplementy diety

Ashwagandha KSM-66 BIO

Suplementy diety

AstaZine® Astaksantyna

Suplementy diety

Koenzym Q10

Suplementy diety

Kolagen UC-II®

Suplementy diety

Kurkuma BCM-95®

Suplementy diety

Żeńszeń fermentowany GS15-4®

Nietolerancja pszenicy stała się obecnie epidemią. Supermarkety na całym świecie stworzyły całe sekcje bez niej dla znacznego odsetka klientów, którzy nie mogą lub nie chcą już jeść produktów zawierających pszenicę, takich jak zwykły chleb i makaron. Jednak osoby zdiagnozowane jako nietolerujące pszenicy lub cierpiące na celiakię stanowią niewielki odsetek populacji, która faktycznie cierpi na tę chorobę. Nawet co 5. z nas, z których wielu cierpi na szeroki wachlarz pozornie niezwiązanych ze sobą chorób, może mieć jeden prosty wspólny problem: dla nas pszenica, a właściwie wszystkie zboża zawierające gluten, są toksyczne.

Jakie są główne problemy związane ze spożywaniem pszenicy?

Istnieją 3 główne problemy związane z pszenicą:

• Nietolerancja pszenicy
• Alergia na pszenicę
• Celiakia

Najczęstszym jest nietolerancja pszenicy, najbardziej śmiertelnym alergia na to zboże, ale najbardziej znanym jest celiakia. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że celiakia jest coraz częstsza. Miliony z nas są nieświadomymi ofiarami tej cichej, ale potencjalnie śmiertelnej choroby. Termin "celiakia" brzmi nieco staromodnie, jakby był reliktem przeszłości – a przynajmniej stanem tak rzadkim, że nie warto się nim martwić.

W rzeczywistości jeszcze 10 lat temu celiakia była uważana za stosunkowo rzadką chorobę, a eksperci twierdzili, że dotyka ona tylko 1 osobę na 1 000. Jednak obecnie, dzięki ulepszonym technikom diagnostycznym, liczba ta została znacznie zwiększona, tak że oficjalne szacunki wskazują na 1 osobę na 100.

Chociaż mechanizmy działania glutenu na jelita osób chorych na celiakię są obecnie znane, przyczyna występowania tego problemu wciąż pozostaje tajemnicą. Tradycyjnie uważa się, że choroba ma podłoże genetyczne, jednak niektórzy eksperci od dawna podejrzewają, że musi mieć ona podłoże środowiskowe. W końcu tylko 70% bliźniąt jednojajowych cierpi na tę chorobę, więc inne czynniki muszą odgrywać rolę.

Inni badacze spekulowali, czy choroba ta może być wywołana przez poważne przeziębienie lub grypę. Prof. William Dobbins z Uniwersytetu Michigan zwraca uwagę, że niektóre wirusy przeziębienia mają podobną strukturę molekularną do gliadyny (jednego ze składników glutenu), potencjalnie powodując autodestrukcyjną odpowiedź w jelitach.

– Gdy układ odpornościowy zareaguje na wirusa przeziębienia, od tego momentu za każdym razem, gdy napotka gliadynę, uważa, że jest atakowany przez wirusa przeziębienia, i nieustannie próbuje go zwalczyć – mówi⁵.

Celiakia niszczycielka kosmków jelitowych może wyrządzić również szkody w innych częściach organizmu. Jak żyć bez pszenicy oraz glutenu i nie zwariować?

Celiakia w liczbach

Jeśli Dobbins ma rację, jest szansa, że celiakia jest jeszcze bardziej rozpowszechniona, niż sądziliśmy. Pewne intrygujące nowe dowody na to pochodzą od lekarza pierwszego kontaktu z Oxfordshire. Podobnie jak wielu medyków, dr Harold Hin z Banbury ma ogromną liczbę pacjentów, którzy czują się "cały czas zmęczeni" (tired all the time, TATT).

Podejrzewając, że co najmniej niektóre objawy TATT mogą być spowodowane przez celiakię, w 1999 r. Hin wykonał badania krwi u 1 000 pacjentów z TATT, którzy zgłosili się do jego gabinetu, i odkrył, że 30 z tych osób miało chorobę trzewną, diagnozę później potwierdzono biopsją jelita⁶.

Implikacje są zdumiewające. Chociaż 30 nie brzmi jak duża liczba, po ekstrapolacji na całą populację oznacza to, że częstość występowania celiakii nie wynosi już jeden na 100, ale może sięgać nawet 1 na 30. Jest to prawie dokładnie liczba sugerowana przez amerykańskiego specjalistę ds. alergii, dr. Jamesa Braly’ego, w jego książce⁷. Jednak Braly posuwa się znacznie dalej i sugeruje, że to, co nazywa "wrażliwością na gluten", może dotyczyć aż 20% z nas.

Teza Braly’ego jest taka, że zboża są historycznie obcymi pokarmami dla ludzi. W końcu nasi odlegli przodkowie byli przede wszystkim łowcami i zbieraczami owoców, orzechów i mięsa. Przejście na ustaloną gospodarkę rolną i uprawę zbóż nastąpiło zaledwie kilka tysięcy lat temu. Nasze układy odpornościowe po prostu nie miały czasu się dostosować.

Dr Braly, który sam cierpi na celiakię/wrażliwość na gluten, wymienia długi katalog niemal 200 schorzeń, które jego zdaniem są spowodowane tym problemem. Większość ekspertów uważa, że Braly przesadza, ale z biegiem lat dowody coraz bardziej przemawiają przeciwko chorobie trzewnej.

Celiakia a inne schorzenia

Szereg badań klinicznych wykazuje obecnie, że celiakia powoduje zwiększone ryzyko zaburzeń autoimmunologicznych, takich jak zapalenie stawów i cukrzyca⁸, choroby wątroby, poronienia⁹, nowotwory gardła, przełyku i jelita cienkiego¹⁰, astma, zapalenie płuc i gruźlica¹¹.

Co bardziej niepokojące, okazuje się, że reakcja immunologiczna na gluten może powodować uszkodzenia niemal w każdym miejscu organizmu, a nie tylko w jelitach. Dowodem na to jest odkrycie, że ok. 1 na 10 z nas wytwarza przeciwciała przeciwko gliadynie, składnikowi glutenu, a jednocześnie może nie mieć żadnych klasycznych objawów choroby trzewnej¹². – Na całym świecie celiakia "poza jelitami" jest 15 razy częstsza niż celiakia "w jelitach" – mówi dr Alessio Fasano z Uniwersytetu Maryland, który przeprowadził te badania.

Neurologiczne aspekty celiakii

Jakie szkody gliadyna może spowodować w pozostałych częściach ciała poza jelitami? Dr Marios Hadjivassiliou, neurolog ze Szpitala Royal Hallamshire w Sheffield, znalazł kilka odpowiedzi. Przeprowadzając test na przeciwciała przeciwko gliadynie u pacjentów z "dysfunkcją neurologiczną" bez oczywistej przyczyny, odkrył, że ponad połowa z nich miała takie przeciwciała we krwi – mimo że większość z nich nie miała żadnych objawów jelitowych.

Problemy neurologiczne były jednak poważne i obejmowały ataksję (niestabilny chód, niezdarność, niewyraźna mowa), neuropatię obwodową (drętwienie, osłabienie mięśni) oraz zwyrodnienie mięśni. – To, że wrażliwość na gluten jest głównie chorobą jelita cienkiego, jest historycznym błędnym przekonaniem – mówi dr Hadjivassiliou. – Wrażliwość na gluten może być przede wszystkim, a czasami wyłącznie, chorobą neurologiczną¹³.

Utrudnione przyswajanie

Choroba trzewna wpływa na wchłanianie składników odżywczych w jelitach, więc pierwsze oznaki choroby często przypominają niedobory żywieniowe – np. anemię, zmęczenie i afty. Celiakię trzeba również odróżnić od alergii na pszenicę i nietolerancji, dwóch subtelnie różnych schorzeń. Alergia na pszenicę to niemal natychmiastowa reakcja na spożycie tego zboża, która może być poważna i prowadzić do śmiertelnego wstrząsu anafilaktycznego, zwłaszcza u dzieci¹⁴. Jest to specyficzna odpowiedź układu odpornościowego na białka pszenicy w ogóle – a nie tylko na gluten.

Prawdziwa celiakia atakuje wyściółkę jelita cienkiego, a konkretnie miliony maleńkich włosków (zwanych kosmkami), które ją pokrywają. Kosmki te zapewniają ogromną powierzchnię, przez którą organizm wchłania składniki odżywcze ze strawionego pokarmu.

Jednak u niektórych ludzi, gdy dochodzi do ekspozycji na gluten, następuje reakcja zapalna, która sprawia, że układ odpornościowy uważa kosmki za ciała obce. Zatem atakuje je i próbuje je zniszczyć, powodując w ten sposób chaos w procesie trawienia.

Natomiast nietolerancja pszenicy jest spowodowana albo niepełnym trawieniem białek pszenicy, albo zwiększoną przepuszczalnością jelit – zespołem "cieknącego jelita". Objawy mogą pojawić się dopiero po 3 dniach, co utrudnia diagnozę. Symptomy są również dość niejasne. Niemniej jednak choroba może zrujnować życie, jeśli nie zostanie rozpoznana wystarczająco wcześnie.

Chociaż chleb jest znany jako tzw. podstawa życia, rezygnacja z pszenicy nie jest tak ogromną żywieniową, jaką wydaje się na pierwszy rzut oka. Wiele innych produktów spożywczych można zmielić na mąkę i wytwarzać z nich chleb, makarony, ciasta i herbatniki.

Na końcu artykułu znajduje się typowy przepis na robienie chleba; kluczowym składnikiem jest w nim guma ksantanowa, która zastępuje lepkie cząsteczki glutenu i w ten sposób umożliwia formowanie ciasta. Do produktów bezglutenowych nadających się do zmielenia należą ryż, tapioka, gryka, kukurydza i soja. Niektóre z tych mąk są wykorzystywane w komercyjnie produkowanych chlebach bezglutenowych, a większość z nich ma podobną wartość odżywczą do pszenicy.

Celiakia - co jeść?

Chory na celiakię może jeść żywność, w której zawartość glutenu jest mniejsza niż 20 mg w 1000 g. Dla ułatwienia takie produkty są oznaczone symbolem przekreślonego kłosa. Lepiej nie kupować tych, na których etykietach widnieje informacja typu: "może zawierać śladowe ilości glutenu” lub "w zakładzie stosowany jest gluten". Warto częściej wybierać kasze pełne substancji odżywczych: gryczaną, jaglaną, kukurydzianą.

Szczęśliwie szeroki asortyment produktów spożywczych nie ma w ogóle nic wspólnego ze zbożami – warzywa korzeniowe i liściaste, ryż, proso i gryka, ziemniaki, orzechy i nasiona, rośliny strączkowe, miód, mięso, ryby i jaja.

Ze względu na współistniejący często z celiakią niedobór enzymu trawiącego laktozę (cukier mleczny) niekiedy wymagane jest także przejściowe wykluczenie z diety mleka i produktów mlecznych, chociaż w czystej postaci są one pozbawione glutenu. U większości pacjentów dolegliwości ustępują już po 2 tygodniach stosowania diety bezglutenowej. Uszkodzenia w jelitach znikają zaś po ok. 2 miesiącach.

Żywność zawierająca gluten jest przeważnie przetworzona. Oznacza to, że chorzy na celiakię chętniej przygotowują posiłki samodzielnie, używając świeżych składników – co z natury przynosi lepsze efekty odżywcze. Jedynym problemem jest jedzenie poza domem, ponieważ bardzo niewiele restauracji oferuje posiłki dla osób z celiakią, chociaż coraz więcej z restauratorów jest świadomych nietolerancji pszenicy. Nawet jeśli wybiera się proste potrawy bezglutenowe, nie można mieć pewności, że w kuchni nie dojdzie do zanieczyszczenia krzyżowego pszenicą – co jest problemem, jeśli masz alergię na pszenicę.

Uzupełnij niedobory witamin

To nie tyle ograniczona lista produktów spożywczych powoduje potencjalne niedożywienie w celiakii, ile fakt, że organizm może nie wchłaniać wystarczającej ilości składników odżywczych z pożywienia z powodu uszkodzenia kosmków na ściankach jelit. Oczywiście, niedobory składników odżywczych są najdotkliwsze, gdy cierpiący nadal spożywa gluten, ale po odstawieniu glutenu, gdy jelita się uspokoją, cierpiący nadal są narażeni na deficyt niektórych składników odżywczych.

Mniej więcej 1/3 chorych chronicznie cierpi na niedobór magnezu, co zwiększa ryzyko osteoporozy¹⁵. Naturalne, poza zbożowe źródła magnezu to orzechy, skorupiaki i ciemnozielone, liściaste warzywa. Z osteoporozą związana jest choroba zwana osteomalacją (wadliwa mineralizacja kości), która jest często spowodowana niedoborem witaminy D – co znowu jest chronicznym problemem u chorych na celiakię¹⁶. Może brakować również witaminy A, co skutkuje ślepotą nocną¹⁷. Aby zwiększyć poziom tych 2 witamin, tłuste ryby, jaja i wątroba powinny regularnie znajdować się w menu chorych.

Ważna jest również suplementacja wapniem (celiakia może prowadzić do ubytków kostnych i osteoporozy)¹⁸, witaminą B12 i kwasem foliowym. Innym ważnym mikroelementem, którego niedobór może wystąpić w celiakii, jest żelazo. Deficyt tego pierwiastka i związana z nim niedokrwistość mogą komplikować chorobę, ale mogą być również głównym jej objawem klinicznym w przypadku braku biegunki lub utraty masy ciała.

W przebiegu choroby trzewnej najczęściej obserwuje się upośledzone wchłanianie żelaza przez błonę śluzową dwunastnicy, ponieważ powierzchnia absorpcji w organie jest zmniejszona. Jednak, jak pokazuje literatura przedmiotu, dieta bezglutenowa poprawia wchłanianie żelaza. Chorzy powinni też rozważyć suplementowanie tego składnika odżywczego do czasu wyrównania niedoborów¹⁹.

Sięgnij po probiotyki

Od dawna wiemy, że 2 główne bakterie probiotyczne, Lactobacillus i Bifidus, utrzymują w ryzach szkodliwe mikroorganizmy i skutecznie wspomagają trawienie, wchłanianie składników odżywczych oraz ogólne funkcjonowanie układu immunologicznego. Pojawiły się jednak sugestie, że probiotyki mogą być również użyteczne w leczeniu celiakii.

W 2024 r. Polki odkryły, że bakterie kwasu mlekowego Lacticaseibacillus casei LC130, Lacticaseibacillus paracasei LPC100 i Streptococcus thermophilus ST250 zmniejszają immunoreaktywność peptydów glutenu oraz ich liczbę.

Okazało się, że L. casei LC130 oraz L. paracasei LPC100 wytwarzają enzymy zdolne do rozkładania wiązań glutenowych (na które nie działają enzymy produkowane przez ludzi) w toksycznych peptydach. Oznacza to, że zastosowanie tych bakterii może przyczynić się do złagodzenia toksycznego działania białek glutenowych w przypadku niezamierzonego spożycia glutenu u osób, które stosują dietę bezglutenową.

Czy dieta bezglutenowa jest zdrowa?

Dieta bezglutenowa faktycznie jest zdrowa, ale jedynie w przypadku osób cierpiących na celiakię. Jak się okazuje, bezpodstawne wykluczenie glutenu z diety może mieć poważne konsekwencje zdrowotne.

Trwające 26 lat obserwacje 100 tys. ochotników wykazały większe ryzyko ataku serca u osób stosujących ten reżim żywieniowy, podczas gdy dieta z uwzględnieniem pokarmów zawierających gluten nie wpływała na prawdopodobieństwo wystąpienia incydentu sercowo-naczyniowego²¹.