Mączka z owadów - produkty, oznaczenia na etykietach. Jakie są jej zalety?

Większość z nas na widok robaka w jabłku czy w śliwce krzywi się i szybko odrzuca taki owoc. Tymczasem w wielu krajach spożywanie owadów, w różnych stadiach ich rozwoju, jest głęboko zakorzenione w kulinarnej tradycji. W konsumpcji owadów przodują kraje azjatyckie, ale i u nas są już restauracje, które serwują smażone świerszcze czy gotowane jedwabniki.

Wiele osób wyjście do takiej restauracji traktuje jako eksperyment kulinarny, często jednorazowy. Świadome zjadanie owadów można potraktować jako przygodę, ale dla większości z nas spożywanie owadów jest barierą, której nie chcemy przekraczać. Niestety, mączki owadzie mogą obecnie być dodawane do wielu produktów spożywczych, a więc możemy je spożywać nieświadomie.

Czy na świecie jada się owady?

Owady jada się w około 130. krajach na całym świecie, przy czym najwięcej gatunków spożywa się w Azji, Afryce i Ameryce Południowej. Wiele krajów azjatyckich, takich jak Tajlandia, Chiny i Wietnam, ma długą tradycję spożywania insektów, które można znaleźć na lokalnych targach, a także w postaci przetworzonej, np. jako mąkę czy pastę.

Na świecie za jadalne uważa się ponad 2000 gatunków owadów, jednak w Unii Europejskiej do spożycia oficjalnie dopuszczono na razie 4 gatunki. Są to mącznik młynarek, szarańcza wędrowna, świerszcz domowy i pleśniakowiec lśniący. Inne gatunki są tradycyjnie spożywane w Afryce i Azji.

W kuchniach chińskiej, tajskiej, japońskiej i koreańskiej znajdziemy różnorodne potrawy przygotowane z wykorzystaniem insektów. Skoczki, jedwabniki, larwy mącznika czy chrząszcze są tu traktowane jako przysmaki, a niektóre potrawy uznaje się za prawdziwe delikatesy. W Tajlandii szczególnie popularne są larwy motyli jedwabnika, które podawane są jako przekąski lub składnik potraw. W Chinach chrząszcze, szarańcze i skoczki ceni się za chrupkość i intensywny smak.

W wielu krajach afrykańskich jedzenie insektów także ma długą historię i jest związane z lokalnymi tradycjami spożywczymi. W niektórych regionach larwy termitów, skoczki czy mączniki stanowią istotny element diety, dostarczając białka i innych składników odżywczych. Owady często spożywane są na surowo lub po krótkiej obróbce termicznej.

W Europie jedzenie owadów nadal jest traktowane jak eksperyment kulinarny, obcy naszej kulturze. Jednak taki sposób dostarczania białka zyskuje na popularności. W Wielkiej Brytanii przeprowadzono badania, mierzące gotowość konsumentów do spożywania owadów jako źródła białka. Wstępnie tylko 59% badanych było otwartych na ten pomysł, jednak po zapoznaniu się z korzyściami, płynącymi z takich praktyk, już ponad 70% było na tak.

W niektórych krajach, takich jak Holandia czy Belgia, insekty są już oferowane w restauracjach. Polska nie odstaje pod tym względem, choć w Warszawie są już restauracje, w których podaje się burgery i pizzę z dodatkiem suszonych larw mącznika młynarka, a wykorzystywane w nich owady pochodzą z polskich certyfikowanych hodowli.

Prawo Unijne

Zgodnie z rozporządzeniem Komisji Europejskiej, od lutego 2025 r. do chleba, serów, ciast, a nawet dżemów, mogą być dodawane sproszkowane larwy mącznika młynarka.

Rozporządzenie wykonawcze podpisała szefowa Komisji Europejskiej (KE) Ursula von der Leyen, na podstawie opinii Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) z dnia 28 marca 2023 r. EFSA uznał, że sproszkowane larwy mogą być dodawane do produktów żywnościowych, o ile wcześniej zostaną poddane działaniu promieni UV.

Rozporządzenie KE dokładnie wymienia do jakich artykułów spożywczych może być dodawana maczka z owadów. Na liście są m.in. chleb, bułki, ciasta i ciastka, produkty na bazie makaronu, przetworzone produkty z ziemniaków, ser i produkty z sera oraz musy owocowe i warzywne.

Rozporządzenie weszło w życie 10 lutego 2025 roku i może być stosowane we wszystkich państwach członkowskich. Dla konsumentów najistotniejszą informacją jest jednak to, że produkty zawierające mączki owadzie muszą być odpowiednio oznaczone.

W jakich produktach znajduje się mączka z owadów?

Niewiele osób zdaje sobie sprawę z faktu, że żywność zawierająca mączki owadzie od kilku lat jest obecna w naszych sklepach. Od stycznia 2023 r. w sklepach są obecne produkty, które zawierają w składzie proszek ze świerszcza domowego i larwy pleśniakowca lśniącego.

E102 - barwnik z czerwców kaktusowych

Jeden z najczęściej używanych czerwonych barwników spożywczych jest wytwarzany ze zmiażdżonych owadów – koszenila (karmin), składnik, który kryjący się pod nazwą E102 wytwarza się z pochodzących z Ameryki Łacińskiej czerwców kaktusowych.

Każdego roku do produkcji tego barwnika wykorzystuje się miliardy tych małych owadów, hodowanych przede wszystkim w Chile. Karmin dodaje się do jogurtów i lodów, ciast, napojów bezalkoholowych, babeczek i pączków. To także substancja powszechnie stosowana w przemyśle kosmetycznym, która występuje w wielu szminkach.

E904 - szelak nadający lśniącą powłokę m.in. cukierkom

Szelak to kolejna substancja pozyskiwana z owadów – żywiczna wydzielina produkowana przez samicę indyjskiego pluskwiaka. Wydzielina, która przyjmuje kolor od żółtego, przez pomarańczowy, rubinowy aż po ciemny brąz jest wykorzystywana jako barwnik spożywczy. Oznacza się ją kodem E 904. 

Szelak nadaje także pastylkom i cukierkom lśniącą powłokę. Podobnie jak karmin jest wykorzystywany do nadawania słodyczom, napojom, serkom czy jogurtom atrakcyjnego wyglądu.

E945 - mączka ze świerszczy dla uatrakcyjnienia wyglądu produktów

Warto dodać, że do wielu produktów wysokobiałkowych dodawana jest mąka ze świerszczy, co powinno być oznaczone na etykiecie produktu symbolem E 945. 

Mąka ze świerszczy może być dodawana do chleba, bułek, herbatników, ciastek i ciast, do przekąsek (batony zbożowe, paluszki, krakersy, produkty na bazie makaronu), dań gotowych (pizza, zupy, sosy, produkty na bazie roślin strączkowych) oraz kiełbas czy innych produktów mięsnych, aby uatrakcyjnić ich wygląd.

Mączka w owadów - wartości odżywcze

"Produkty wzbogacone o mączkę owadzią zawierają więcej białka i tłuszczy o wysokiej jakości, np. kwasu laurynowego, oleinowego, linolowego, które są dobre dla naszego organizmu. Gotowy produkt wzbogacony jest także o błonnik z chityny, który poprawia perystaltykę jelit. Z badań wynika także, że produkty z mączką owadzią mogą mieć działanie przeciwzakrzepowe i prebiotyczne. W żywności z jej dodatkiem zaobserwowano też wzrost ogólnej zawartości polifenoli i pojemności antyoksydacyjnej. Jest ona też dobrym źródłem pierwiastków śladowych, w tym żelaza, cynku, miedzi, manganu i selenu, witamin z grupy B (B1, B2, B9) oraz witaminy A i C".

To cytat z wywiadu udzielonego przez dr inż. Annę Draszanowską, adiunkta w Katedrze Żywienia Człowieka na Wydziale Nauki o Żywności Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Zwolennicy mąki z owadów uważają, że mąka ze świerszcza może być witamin i mikroelementów. Owady są ponadto bogate w białko, a dokładna jego zawartość może różnić się w zależności od gatunku. Zazwyczaj jest to od 40% do nawet 60%.

W produktach spożywczych również ważna, co zawartość białka, jest jego strawność, a ta w przypadku owadów wynosi od 76 do 96 %. Lepszą strawność ma mięso, w tym szczególnie wołowina (98%) czy białka jaja (95%), ale za to białka roślinne już niższą (około 45-80%).

Czy chityna jest szkodliwa dla ludzi?

Wiele osób zastanawia się czy chityna, znajdująca się w mączkach owadzich, jest szkodliwa dla zdrowia człowieka. Chityna, która stanowi główny składnik egzoszkieletu (pancerza) owadów, jest polisacharydem, występującym również w grzybach, wodorostach czy skorupiakach. W kontekście mączek z owadów (np. ze świerszczy czy larw mącznika młynarka), używanych jako źródło białka w żywności, chityna nie jest uważana za substancję toksyczną ani szkodliwą dla zdrowia człowieka jeżeli jest używana w umiarkowanych ilościach. Wręcz przeciwnie, zdaniem naukowców działa jak błonnik pokarmowy, który nie jest w pełni trawiony, ale wspiera mikrobiotę jelitową, może poprawiać trawienie i ma potencjał prebiotyczny, czyli może pobudzać wzrost mikrobioty jelitowej.

Mączka z owadów - kontrowersje i obawy

• Po pierwsze, jedząc produkty z mączką z owadów u niektórych osób może rozwinąć się reakcja alergiczna. Chityna sama w sobie nie jest silnym alergenem, ale produkty z owadów mogą uczulać osoby wrażliwe na białka skorupiaków, mięczaków czy roztoczy. Ryzyko to jest niskie, ale istnieje.
• Po drugie, chityna wpływa na trawienie – ludzki organizm produkuje enzymy (np. chitynazę), umożliwiające częściowe trawienie chityny, ale jej nadmiar może powodować dyskomfort trawienny (np. zaparcie, wzdęcia), podobnie jak nadmiar błonnika roślinnego. I po trzecie, chodzi o ogólne bezpieczeństwo żywności. 

Unia Europejska (w tym Polska) dopuściła mączki owadzie do spożycia po rygorystycznych ocenach EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności), potwierdzających brak toksyczności. Zdaniem EFSA chityna z mączek owadzich nie jest szkodliwa, a nawet może być korzystna, o ile spożycie jest umiarkowane i produkty pochodzą z kontrolowanych źródeł.

O dodawaniu mąki z owadów do produktów spożywczych co jakiś czas robi się głośno. Zwolennicy tego dodatku do żywności wskazują, że temat wzbudza sporo negatywnych emocji, zwłaszcza u osób, które nie mają wiedzy na ten temat, osób, które zamiast opierać się na badaniach i dowodach naukowych powtarzają mity oraz chwytliwe slogany. Zwracają też uwagę na to, że pojawia się niebezpieczny i krzywdzący trend, straszący użytkowników mediów społecznościowych, że mączki owadzie będą nas truły.

Przeciwnicy twierdzą, że jeszcze zbyt mało wiemy o długoterminowym wpływie spożycia mączki i zawartej w niej chitynie na nasze zdrowie. Wskazują także na konieczność poszanowania naszych tradycji kulinarnych i tego, że takie egzotyczne, kulturowo nam obce dodatki, mogą i mają prawo budzić niepokój lub nawet obrzydzenie, że tolerancja i zrozumienie musi działać w obie strony.

A samo deprecjonowanie obaw sceptyków nie przysłuży się rzetelnej i spokojnej rozmowie, opartej na dowodach naukowych, a nie emocjach. Najbardziej boimy się tego, czego nie znamy. To oczywiste. A zatem czas się zapytać ekspertów, czy mamy się czego bać i czy faktycznie stoimy przed koniecznością poszukiwania alternatywnych źródeł białka?

Mączka z owadów okiem eksperta

O tym, że dieta ma ogromny wpływ na dobrostan naszego organizmu nie trzeba nikogo przekonywać. Dostarczanie właściwej porcji witamin, minerałów, białka i wielu innych cennych składników odżywczych, może być pomocne w zapobieganiu wielu chorobom, w tym schorzeniom cywilizacyjnym.

Większość z nas nie czyta etykiet umieszczonych na kupowanych produktach, a więc możemy wprowadzać do organizmu substancje, które nie są zdrowe lub też nie służą naszemu ciału. Nie rozważamy szkodliwości konserwantów, zawartych w jedzeniu, ale kwestionujemy potrzebę poszukiwania alternatywnych źródeł, np. białka.

Prawo umożliwiające dodawanie do wielu produktów spożywczych mączek z owadów budzi spore emocje. Czy słusznie? O wypowiedź na ten temat poprosiliśmy dr inż. Agnieszkę Leciejewską, dietetyczkę, która od wielu lat zajmuje się układaniem indywidualnych jadłospisów dla osób odchudzających się oraz chorych, cierpiących na kilka współistniejących schorzeń. – Zacznę od tego, że na mączki z owadów warto spojrzeć chłodnym okiem i bez niepotrzebnych emocji. Jako dietetyk widzę tu szanse i zagrożenia.

Za szansę można uznać fakt, że mączki owadzie to źródło białka, bezpiecznego i dobrze przyswajalnego. Większość z nas białko pozyskuje z mięsa, a jego produkcja obarczona jest dużymi kosztami, specyficznymi wymaganiami środowiskowymi, emisją gazów cieplarnianych itp.

Białko pozyskiwane z roślin, przy założeniu czarnego scenariusza, może być trudniej dostępne jeśli będą nas częściej nawiedzały długotrwałe susze. Nie sądzę, aby mąki z owadów stały się dla nas podstawowym źródłem białka, ale warto o nich pamiętać, gdy białka – z różnych powodów – może brakować.

Warto też wiedzieć o tym, że niektóre rodzaje mięsa, np. mięso czerwone powinny być ograniczane w naszej diecie, bo – co wiadomo od dawna – sprzyjają wielu chorobom. Podobnie jest z tłuszczem. 

– Mączki z owadów należy traktować jako dodatek, który może wzbogacić powszechnie kupowane produkty. Jeżeli chcemy z nich korzystać muszą być spełnione odpowiednie warunki hodowli owadów, które będą podlegały systematycznym kontrolom służb zajmujących się bezpieczeństwem żywności.

Warto też zwrócić uwagę na chitynę – dodaje dr inż. Agnieszka Leciejewska – Jemy mało błonnika, ale trzeba też pamiętać o tym, że gdy zaczynamy go jeść w większej ilości, mogą się pojawić problemy gastryczne. Podobnie jest z chityną. Jeśli dodatkowo nie będziemy pić dużych ilości wody, pojawią się zaparcia i poważne kłopoty z wypróżnieniem. A więc jeśli chcemy dodawać mączki owadzie do produktów spożywczych, muszą być bardzo rygorystycznie przestrzegane normy dotyczące proporcji. Inaczej mówiąc, jaki procent mąki owadziej może być dodawany do kilograma mąki, z której piecze się np. chleb.

– Zagrożenia? Mogą być różne. Warto odpowiedzieć na pytanie, czy w hodowlach owadów na mąkę jesteśmy w stanie zapewnić czystość mikrobiologiczną? Można powiedzieć – trzeba mieć zaufanie do producentów. Wiemy jednak, że to nie takie proste, bo w pogoni za zyskiem niektórzy producenci mogą uciekać się do nieczystych rozwiązań. Mogą kupować mąkę owadzią z niesprawdzonych źródeł tylko dlatego, że jest ona tańsza.

– Zagrożenie widzę także w nieświadomości społecznej i opacznym odczytywaniu informacji prasowych. Już były publiczne wypowiedzi, że Unia chce nas karmić robakami. Argument był wielokrotnie wykorzystywany w różnych kampaniach. Dlatego konieczna jest edukacja społeczeństwa i dobre wyjaśnienie, że mąki owadzie mogą być dodatkiem do pewnych produktów spożywczych, ale nie będą podstawą żywienia.

Obecnie wielu dietetyków zastanawia się, jak wzbogacić dietę swoich podopiecznych bo, wbrew powszechnemu przekonaniu, jest coraz więcej osób niedożywionych, z deficytami witamin, minerałów i białka. Być może mączki owadzie mogą być pomocne w uzupełnieniu tych niedoborów.

Myśląc o zagrożeniach nie można pominąć problemów osób, które są uczulone na skorupiaki – zauważa dr inż. Agnieszka Leciejewska – Wiadomo, że nawet niewielka ilość substancji uczulającej może wywołać reakcję alergiczną. Dlatego też produkty, do których będzie dodawana mączka z owadów, muszą być dobrze oznaczone, a sami alergicy muszą wiedzieć, że takie zagrożenie istnieje.

Nie polecałabym wyrobów wzbogaconych o mączki owadzie także małym dzieciom, kobietom w ciąży i karmiących piersią, bo nie mamy wiedzy (nie było badań), jak te osoby będą reagowały na takie produkty. Seniorzy i osoby zmagające się z chorobami układu pokarmowego, którzy sięgają po produkty zawierające mączkę z owadów powinny obserwować swój organizm. Trzeba sprawdzić czy takie jedzenie nie wpływa negatywnie na ich samopoczucie, czy nie powoduje wzdęć lub zaparć.

Przy stanach zapalnych żołądka, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego lepiej nie spożywać wyrobów wysoko przetworzonych, a przecież do takich wyrobów dodaje się mączki owadzie. W dietetyce przyjmuje się, że osoby schorowane powinny zwracać baczną uwagę na to, co jedzą, bo niewłaściwa dieta może niekorzystnie wpływać na stan zdrowia. Ale nie ma też potrzeby wpadać w panikę. Do każdego należy podchodzić indywidualnie, bo to, co jednemu pacjentowi służy, drugiemu może szkodzić. Jeżeli chcemy korzystać z produktów wzbogaconych mąką z owadów warto sprawdzić, jak organizm będzie reagował.

– Perspektywicznie musimy liczyć się z różnymi ograniczeniami w produkcji żywności. Możemy utracić część możliwości pozyskiwania białka, a wtedy konieczne będzie spożywanie białka pochodzącego z owadów – dodała dr Leciejewska.

Autor: Anna Jarosz