Nasze magazyny
Grzyby w medycynie tradycyjnej mają dłuższą historię, niż myślimy. Jeden z najstarszych dowodów na to, że ludzie wykorzystywali je nie tylko jako pokarm, lecz także do leczenia, skrywa ciało Ötziego, człowieka lodu, znalezionego w Alpach i który zmarł w górach ponad 5000 lat temu. Archeolodzy odkryli w jego torbie hubę pasową (Fomes fomentarius) i brzozowca ogniotrwałego (Piptoporus betulinus) – grzyby o właściwościach przeciwzapalnych i antybakteryjnych, które prawdopodobnie służyły jako prehistoryczna apteczka pierwszej pomocy lub były zapasem "leków" na drogę. Szczegółowe badania ciała Ötziego wykazały, że cierpiał na przewlekłe stany zapalne stawów i boreliozę, co uzasadniało spożywanie grzybów.
Tradycyjna medycyna chińska jest ich pełna, nasze słowiańskie tradycje też zalecały wykorzystanie grzybów w leczeniu. A gdy Alexander Fleming w 1928 roku odkrył penicylinę, zwrócił uwagę świata na fakt, że grzyby, a właściwie pokrewne im pleśnie, potrafią wytwarzać substancje, zdolne zabijać bakterie, co otworzyło erę antybiotyków.
Za większość udokumentowanych efektów zdrowotnych grzybów odpowiadają dwie grupy substancji aktywnych. Pierwszą są beta-glukany – polisacharydy budujące ściany komórkowe grzybów, rozpoznawane przez receptory układu odpornościowego człowieka, co pobudza odpowiedź immunologiczną.
Drugą grupą są triterpenoidy – złożone związki lipidowe (np. kwasy ganodermowe), którym przypisuje się działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające i modulujące pracę wątroby. Do tego każdy gatunek grzybów wytwarza charakterystyczne dla siebie substancje o działaniu prozdrowotnym. Jak włączyć grzyby do diety?
Niektóre z egzotycznych gatunków dostępne są w formie suszonej lub sproszkowanej, można też wypróbować kawę z grzybami lub suplementy. A po rodzime gatunki dobrze jest wybrać się do lasu, a w razie wątpliwości udać się z koszykiem do najbliższej stacji Sanepidu, w którym w sezonie grzybobrania organizowane są dyżury ekspertów, sprawdzających nasze znaleziska.
Lakownica żółtawa (Ganoderma lucidum, reishi, lingzhi)
To najlepiej przebadany grzyb funkcjonalny na świecie. Reishi zawiera ponad 400 zidentyfikowanych związków bioaktywnych, z których najlepiej opisane są kwasy ganodermowe oraz beta-glukan.
Badania wskazują, że grzyb ten działa immunomodulująco poprzez zwiększanie aktywności stojących na pierwszej linii obrony organizmu komórek NK, hamuje stany zapalne i działa antyoksydacyjnie. Ponadto chroni komórki wątroby przed uszkodzeniem, wspiera układ sercowo-naczyniowy, reguluje poziom glukozy we krwi i nieznacznie obniża ciśnienie.
Laskownica żółtawa redukuje też zmęczenie, działa lekko uspokajająco i poprawia jakość snu. Najnowszym kierunkiem badań nad lakownicą żółtawą jest jej wykorzystanie w medycynie przeciwstarzeniowej. Sięgając po zawierające reishi suplementy należy jednak pamiętać, że może nasilać efekt leków przeciwkrzepliwych i ingerować w skuteczność leków immunosupresyjnych1.
Soplówka jeżowata (Hericium erinaceus, lwia grzywa)
To grzyb o wyglądzie przypominającym białą, lwią grzywę, budzący coraz większe zainteresowanie neurobiologów. Zawiera hericenony i erinacyny, substancje, które w badaniach na modelach zwierzęcych stymulowały wytwarzanie czynnika wzrostu nerwów (NGF), białka kluczowego dla wzrostu i regeneracji neuronów.
Niewielkie badania pilotażowe z udziałem ochotników sugerują poprawę funkcji poznawczych u seniorów z łagodnymi zaburzeniami. Soplówka jeżowata pozostaje zatem obiecującym kandydatem w profilaktyce chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera i choroba Parkinsona, zwłaszcza, że jej tradycyjne zastosowanie obejmuje pogorszenie pamięci i koncentracji, osłabienie funkcji poznawczych, wyczerpanie nerwowe i problemy ze snem oraz niepokój, a zatem zestaw objawów chorób neurodegeneracyjnych2.
Żagwica listkowata (Grifola frondosa, maitake)
Maitake, grzyb o charakterystycznym, falbaniastym kształcie kapeluszy, w Japonii nazywany jest tańczącym grzybem – legenda głosi, że zbieracze tańczyli z radości po jego znalezieniu, bo bywał ceniony na wagę srebra.
Żagwiaca listkowata zawiera specyficzną frakcję beta-glukanów, badaną pod kątem wsparcia odpowiedzi immunologicznej – pobudza aktywność komórek NK, znajdujących się na błonach śluzowych na pierwszej linii obrony organizmu, a także reguluje poziom glukozy i lipidów we krwi oraz zwiększa wrażliwość komórek na działanie insuliny, co pomaga zapobiegać insulinooporności i cukrzycy typu 2. Ponadto żagwica jest dobrym źródłem witamin z grupy B i witaminy D, działa antyoksydacyjnie i przeciwzapalnie4.
Błyskoporek podkorowy (Inonotus obliquus, chaga)
Czarna, spękana narośl rosnąca na brzozach, od wieków wykorzystywana w medycynie ludowej Syberii i Europy Północnej jako grzyb życia, to właśnie chaga. Grzyb ten jest bogaty w melaninę, betulinę i kwas betulinowy, przenikające do niego z kory brzozy, na której pasożytuje, oraz w ergotioneinę o silnym działaniu antyoksydacyjnym.
Chaga, jak dowiodły badania laboratoryjne, unieszkodliwia wolne rodniki tlenowe i w ten sposób zmniejsza stany zapalne, a dodatkowo reguluje funkcje układu odpornościowego. Ponadto działa przeciwzapalnie, zwalcza patogeny, reguluje poziom glukozy we krwi i chroni komórki wątroby przed uszkodzeniem, a do tego wspomaga trawienie i zapobiega chorobie wrzodowej. Jednocześnie wzmacnia, pobudza do działania i wspiera układ krążenia.
Warto jednak wiedzieć, że błyskoporek podkorowy zawiera znaczne ilości szczawianów, dlatego osoby z tendencją do tworzenia kamieni nerkowych (szczawianowo-wapniowych) powinny ograniczać jej spożycie, a suplementacja w wysokich dawkach bywa niebezpieczna przy współistniejącej niewydolności nerek3.
Twardnik japoński (Lentinula edodes, shiitake)
To jeden z niewielu grzybów funkcjonalnych, którego związek bioaktywny – lentinan – jest w Japonii zarejestrowanym lekiem, stosowanym dożylnie jako terapia wspomagająca u pacjentów onkologicznych, zwłaszcza w nowotworach żołądka, w połączeniu z chemioterapią. To jeden z najsilniej udokumentowanych klinicznie przypadków na tej liście – ale trzeba podkreślić, że efekt ten dotyczy oczyszczonego, wystandaryzowanego preparatu farmaceutycznego, podawanego pacjentom w warunkach szpitalnych.
Shiitake pochodzi z Azji Wschodniej, gdzie od ponad tysiąca lat jest uprawiany i wykorzystywany zarówno w kuchni, jak i w tradycyjnej medycynie. Wyróżnia się intensywnym, ziemistym aromatem i bogatym smakiem umami. W kuchni azjatyckiej stanowi podstawę zup, sosów, dań stir-fry, risotto czy farszów.
Suszone owocniki, popularne także w Europie, po namoczeniu odzyskują mięsistą konsystencję i intensywny smak, dzięki czemu świetnie sprawdzają się jako dodatek do europejskich potraw i w ten sposób możemy korzystać z właściwości zdrowotnych twardnika japońskiego. Grzyb ten to dobre źródło witamin z grupy B, witaminy D, białka, błonnika, minerałów i antyoksydantów.
Badania wskazują, że twardnik japoński wspiera układ odpornościowy i nieznacznie obniża poziom cholesterolu. Dziś shiitake uprawia się na skalę przemysłową na całym świecie, a suszone i świeże owocniki są powszechnie dostępne. Łącząc smak, tradycję i korzyści zdrowotne, pozostaje jednym z najbardziej uniwersalnych i cenionych grzybów jadalnych5.
Maczużnik chiński (Cordyceps sinensis, Cordyceps militaris, kordyceps)
To osobliwy grzyb, pasożytujący w naturze na larwach owadów (dziki kordyceps zbiera się w Himalajach, co czyni go jednym z najdroższych organizmów na świecie – stąd na rynku dominują odmiany uprawiane, takie jak Cordyceps militaris). Kordyceps zawiera kordycepinę i adenozynę, substancje badane pod kątem wpływu na metabolizm energetyczny komórek.
Badania dowodzą, że dodaje energii i zwiększa wydolność organizmu, wspiera układ odpornościowy, działa przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie. Tradycyjnie stosowany jest także w chorobach górnych dróg oddechowych i jako afrodyzjak. Warto jednak zaznaczyć, że badania z udziałem ochotników są nieliczne, a większość prac, opisujących jego właściwości, to badania laboratoryjne na zwierzętach6.
Wrośniak różnobarwny (Trametes versicolor)
Wrośniak różnobarwny, znany też jako indyczy ogon, to pospolity grzyb nadrzewny o charakterystycznych, wielobarwnych kapeluszach, przypominających ogon indyka. Występuje powszechnie na martwych drzewach liściastych. Choć w Europie uważany jest za niejadalny (ze względu na skórzastą konsystencję), w Azji od wieków stosuje się go w medycynie tradycyjnej.
Tradycja przypisuje mu silne działanie immunomodulujące – wspiera i reguluje pracę układu odpornościowego, wspomaga terapię antynowotworową – ekstrakt z wrośniaka różnobarwnego jest zatwierdzonym w Japonii lekiem wspomagającym, stosowanym przy nowotworach żołądka, jelita grubego, piersi i płuc (zmniejsza skutki uboczne chemioterapii i może poprawiać przeżywalność pacjentów). Ponadto działa prebiotycznie (wspiera wzrost fizjologicznej mikrobioty jelit), antyoksydacyjnie, przeciwzapalnie i przeciwwirusowo7.
Pieczarka brazylijska (Agaricus blazei)
To tzw. pieczarka brązowa, o przyjemnym, lekko migdałowym aromacie. Ceniona jest zarówno w kuchni, jak i w medycynie tradycyjnej. Zawiera dużo białka, beta-glukanów, witamin z grupy B, witaminy D, minerałów (selen, potas, magnez) i ergotioneinę.
Pieczarka brazylijska działa immunomodulująco (aktywuje makrofagi, komórki NK i limfocyty T), pomaga regulować poziom glukozy we krwi i poprawia wrażliwość komórek na działanie insuliny u osób z insulinoopornością lub cukrzycą typu 2. Obniża także poziom cholesterolu, działa antyoksydacyjnie, przeciwzapalnie, przeciwalergicznie i hepatoprotekcyjnie. Wspiera organizm przy osłabieniu i infekcjach8.
Borowik szlachetny (Boletus edulis)
Zwany też prawdziwkiem, to jeden z najbardziej cenionych grzybów jadalnych w Polsce i Europie. Ma zwarty, biały miąższ i intensywny, orzechowo-grzybowy aromat.
Borowików nie uznaje się za grzyby funkcjonalne, o szczególnych właściwościach prozdrowotnych, ale to nie oznacza, że są bezwartościowe. Nasze rodzime gatunki grzybów są bowiem doskonałym uzupełnieniem diety i cennym źródłem składników, takich jak witamina D, witaminy z grupy B, białko, błonnik, a także potas, fosfor i selen, który wspiera nasza odporność. Prawdziwki to także źródło antyoksydantów9.
Pieprznik jadalny (Cantharellus cibarius)
Pieprznik jadalny, powszechnie nazywany kurką, to popularny grzyb leśny o złocistożółtym kolorze, delikatnym, lekko pieprznym smaku i owocowym aromacie. Niewątpliwą zaletą kurek jest ich niska kaloryczność i specyficzny smak. Ponadto grzyby te to doskonałe źródło beta-karotenu (prowitamina A), witaminy D, witaminy C, potasu i żelaza. Zawierają także liczne antyoksydanty (związki fenolowe, karotenoidy) oraz błonnik.
Tradycyjnie stosowane są w celu poprawy wzroku i odporności oraz ochrony przed stresem oksydacyjnym. Kurki to również źródło selenu, a źródeł tego cennego pierwiastka w naszej diecie mamy niewiele10.
- 1. Antioxidants (Basel). 2025 Apr 25;14(5):513.
- 2. J Agric Food Chem. 2015 Aug 19;63(32):7108-23.
- 3. Mycology. 2023 Oct 20;15(2):144-161.
- 4. Foods. 2021 Jan 5;10(1):95.
- 5. Chem Biodivers. 2025 Dec;22(12):e01244.
- 6. Crit Rev Biotechnol. 2024 Aug;44(5):753-773.
- 7. Biomedicines. 2020 May 25;8(5):135.
- 8. Curr Res Food Sci. 2022 Nov 5:5:2190-2203.
- 9. Food Chem. 2022 Oct 1:390:133199.
- 10. Food Funct. 2024 Jul 29;15(15):7696-7732.
