Kobiece serce choruje po swojemu - dlaczego? Jakie są objawy kobiecego zawału?

Większość z nas ma zakodowany wzorzec nagłej choroby serca – ból w klatce piersiowej, promieniujący do ramienia i żuchwy oraz duszność – bo tak zawał serca objawia się w większości przypadków, zwłaszcza u mężczyzn.

Tymczasem kobiety mogą chodzić z zawałem przez kilka dni, pracować, robić zakupy i zajmować się domem, i nie wiedzieć, że właśnie go przechodzą. Częściej będą skarżyły się na zmęczenie, lekka duszność, nudności ,zgagę czy niestrawność, lub ból pleców i szyi oraz zawroty głowy. A to przecież tak nietypowe symptomy, że potrafią zmylić nawet lekarzy, zwłaszcza, jeśli dotyczą pani po 50-tce, zestresowanej, zabieganej i do tego wchodzącej w perimenopauzę.

Istnieją też tzw. ciche (nieme) zawały – 1 na 5 przypadków – w których objawy są bardzo łagodne lub prawie żadne. Kobieta może nawet nie wiedzieć, że miała zawał, a dowiaduje się zwykle przypadkiem, podczas rutynowych badań. To tylko jedna z cech charakterystycznych kobiecego serca – ono pracuje inaczej, reaguje inaczej, choruje inaczej…

Spójrzmy na początek na liczby, bo one kreślą obraz, którego nie dostrzegamy. Według danych GUS, choroby układu krążenia są najczęstszą przyczyną zgonów Polek, wyprzedzając nowotwory. W liczbach bezwzględnych na choroby układu krążenia umiera w Polsce rocznie więcej kobiet niż mężczyzn.

Powód jest prosty: Polki żyją dłużej – około 82 lat, mężczyźni 74–75 lat, a ryzyko sercowo-naczyniowe rośnie z wiekiem. Do 60.–65. roku życia w statystykach zgonów kobiet dominują nowotwory, potem, zwłaszcza po 75. roku życia, na pierwsze miejsce wychodzą choroby układu krążenia. Pierwszy zawał kobieta przechodzi statystycznie o 7–10 lat później niż mężczyzna co bywa mylnie odczytywane jako efekt ochrony kobiecego ciała, a faktycznie jest tylko odroczeniem¹.

Czym się różni serce kobiety od serca mężczyzny?

Tętnice wieńcowe mają u pań mniejszy kaliber niż u mężczyzn, za to przepływ wieńcowy w spoczynku jest u kobiet wyższy, a siła, z jaką płynąca krew ociera się o śródbłonek, czyli wyściółkę naczyń, niższa. Tętnice są za to sztywniejsze – te różnice nie są kosmetyczne, lecz zmieniają sposób, w jaki powstaje i pęka blaszka miażdżycowa. U mężczyzn blaszka jest częściej ogniskowa: to wyraźne, uwapnione, bogate w lipidy zgrubienie w jednym miejscu, które pękając zamyka światło naczynia.

U kobiet miażdżyca częściej rozkłada się rozlanie po całej długości tętnicy, jest mniej uwapniona, a zamiast pęknięcia dochodzi do starcia cienkiej warstwy komórek śródbłonka z jej powierzchni, na której osadza się skrzeplina. To zjawisko często obserwowane u kobiet przed menopauzą. Konsekwencje już tej jednej różnicy są bardzo praktyczne – erozja zmienia dynamikę wydzielania troponin, białek uwalnianych do krwi wskutek uszkodzenia mięśnia sercowego i potrafi ukryć się w EKG, co sprawia, że brak jest typowych objawów i wyników badań dla choroby wieńcowej i zawału.

Druga różnica dotyczy mikrokrążenia, czyli sieci mikroskopijnych naczyń włosowatych, które docierają do niemal każdego zakątka naszego ciała. Klasyczna koronarografia ich nie widzi, bo uwidacznia tylko duże tętnice. Jeśli problem siedzi w mikrokrążeniu, badanie wypada pozornie prawidłowo, a kobieta jest nieświadoma zmian kardiologicznych i pomimo pozornie dobrych wyników, nadal doświadcza objawów.¹

Warto też wyjaśnić jedno nieporozumienie: nie jest prawdą, że kobiety nie odczuwają bólu w klatce piersiowej, a to, czego doświadczają podczas problemów z sercem jest atypowe. W rejestrach medycznych, ból lub ucisk w klatce piersiowej zgłaszało 85–90% pacjentów obu płci. To najczęstszy objaw zawału u kobiet. Różnica jest inna i bardziej subtelna.

• Po pierwsze, kobiety mają znacznie więcej objawów dodatkowych. W badaniu VIRGO (to przełomowe, międzynarodowe badanie naukowe, które skupiło się na analizie zawałów serca u młodych pacjentów w wieku od 18 do 55 lat, ze szczególnym uwzględnieniem różnic między kobietami a mężczyznami), które objęło ponad 3500 pacjentów w wieku 18–55 lat. Ponad 87% osób obu płci odczuwało ból w klatce, ale kobiety raportowały medianę 5 i więcej objawów towarzyszących, podczas gdy mężczyźni 3–4.
• Po drugie, i to jest sedno sprawy, kobiety 1,5–2 razy częściej niż mężczyźni przechodziły zawał całkowicie bez bólu w klatce piersiowej. W jednej z analiz, obejmującej 1,14 miliona pacjentów wykazano, że brak bólu w klatce piersiowej w czasie zawału zgłasza 42% kobiet i 30,7% mężczyzn. Śmiertelność szpitalna była przy tym wyższa, jeśli pacjent nie zgłaszał bólu, a najwyższa u młodych kobiet bez objawów bólowych. Ta różnica sprawiała, że diagnoza i leczenie przychodziło po prostu zbyt późno, pogarszając rokowanie. Dlaczego tak się dzieje? To, co lekarze traktują jako atypowe, jest różnicą biologiczną, zbyt często bagatelizowaną.
• Po trzecie, w badaniu VIRGO objawy kobiet były przez personel medyczny częściej przypisywane przyczynom niesercowym. Dlatego Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne zaleciło wycofanie terminu atypowy ból w klatce. Nie z powodów językowych. Nazywanie objawów atypowymi wydłużało bowiem czas do wykonania EKG i czas do udrożnienia naczynia, wiązało się też z zaniechaniem leczenia zgodnego z wytycznymi i gorszymi wynikami u kobiet¹.

Czym są inoca, minoca i jak się objawiają?

Inoca

Zdarza się tak, że naczynia krwionośne są drożne lub zwężone minimalnie, a serce poważnie choruje. Wiele kobiet słysząc takie rozpoznanie dziwi się, bo przecież jak można mieć objawy zawału bez zaawansowanej miażdżycy? Tymczasem INOCA (ang. ischemia with non-obstructive coronary arteries) to niedokrwienie serca przy nieistotnych zwężeniach tętnic wieńcowych: zwężenie jest mniejsze niż 50%, a jednocześnie pojawiają się obiektywne cechy niedokrwienia i typowa dławica.

Wśród pacjentów kierowanych na koronarografię INOCA stwierdza się aż u 50–70% kobiet i około 30% mężczyzn. Za chorobę odpowiadają dwa, często współistniejące mechanizmy. Pierwszy to dysfunkcja mikrokrążenia wieńcowego: małe naczynia nie potrafią się odpowiednio rozszerzyć, ulegają przebudowie i kurczą się, a drugi to skurcz dużych naczyń krwionośnych.

Typowy obraz INOCA to: nawracający ból, ucisk lub duszność przy wysiłku, stresie, czasem w spoczynku i w nocy; dolegliwości pojawiają się także po wysiłku, nie tylko w jego szczycie; ból utrzymuje się dłużej niż klasyczna dławica (nawet 10–30 minut); obniżona tolerancja wysiłku, zmęczenie nieproporcjonalne do obciążenia².

Minoca

MINOCA (ang. myocardial infarction with non-obstructive coronary arteries) to z kolei zawał serca z nieistotnymi zwężeniami tętnic. Rozpoznaje się go, gdy spełniona jest uniwersalna definicja zawału, czyli obserwuje się wzrost i spadek troponiny plus cechy niedokrwienia, a zwężenia we wszystkich dużych naczyniach są mniejsze niż 50% i nie ma innego oczywistego wyjaśnienia.

MINOCA stanowi 6–10% wszystkich zawałów, ale u kobiet występuje 2–3 razy częściej niż u mężczyzn. Przyczyn jest kilka: erozja albo pęknięcie blaszki, zakrzepica lub skurcz naczyń, spontaniczne rozwarstwienie tętnicy i zator wieńcowy. MINOCA jest często nazywany zawałem przy czystych naczyniach i objawia się dokładnie tak, jak klasyczny zawał mięśnia sercowego3.

Takosubo - czym jest i jak się objawia?

TAKOTSUBO, czyli syndrom złamanego serca lub kardiomiopatia stresowa, to tymczasem ostry, zwykle odwracalny zespół niewydolności serca. Po raz pierwszy opisany został w Japonii w 1990 roku, a swoją nazwę zawdzięcza charakterystycznemu kształtowi lewej komory w fazie skurczu – przypomina on japońską pułapkę na ośmiornice takotsubo.

Choroba charakteryzuje się przejściowymi zaburzeniami kurczliwości mięśnia sercowego, przy braku istotnych zwężeń w tętnicach wieńcowych. Objawy kliniczne często naśladują zawał serca, co utrudnia wczesne rozpoznanie. Zespół Takotsubo w około 90% przypadków dotyczy kobiet, z czego 80–85% po menopauzie, a średni wiek to 65–70 lat. Do 40–50% pacjentek ma w wywiadzie lęki, depresję lub przewlekły stres, bo przeżywamy go inaczej – silniej w warstwie emocjonalnej i łagodniej w warstwie fizycznej, ze względu na ochronne działanie estrogenów.

Czynnikiem wyzwalającym jest silny stres emocjonalny (śmierć bliskiej osoby, rozwód, utrata pracy, problemy finansowe, zawód miłosny, a nawet ekstremalna radość) lub fizyczny (operacja, zakażenie, udar, uraz, napad duszności). Dzieje się tak, ponieważ obniżony poziom estrogenów po menopauzie zwiększa podatność na zaburzenia mikrokrążenia wieńcowego i toksyczne działanie hormonów stresu – ich nagły wyrzut prowadzi do bezpośredniego uszkodzenia mięśnia sercowego, zaburzeń mikrokrążenia, skurczu naczyń wieńcowych lub oszołomienia mięśnia sercowego.

Objawy pojawiają się nagle, zwykle w ciągu minut lub godzin po stresie, a czasami 1–2 dni po, i są niemal identyczne z klasycznym zawałem serca: silny ból w klatce piersiowej, duszność, kołatanie serca, omdlenie lub zasłabnięcie, w cięższych przypadkach – objawy ostrej niewydolności serca, obrzęk płuc lub wstrząs. Większość pacjentek wraca do pełnej sprawności w ciągu kilku tygodni do miesiąca. Nawroty zdarzają się u 5–10% chorych⁴.

Estradiol: co robił i czego brakuje po menopauzie?

Estradiol nie jest tylko żeńskim hormonem płciowym. Pobudza syntezę tlenku azotu w śródbłonku naczyń krwionośnych, co sprzyja ich rozszerzaniu, a ponadto przyspiesza usuwanie z krwi złego cholesterolu LDL i hamuje stan zapalny. Dlatego w perimenopauzie, gdy poziom estrogenu ulega obniżeniu, a potem po menopauzie, gdy jego stężenie jest bardzo niskie, wzrasta poziom cholesterolu i trójglicerydów oraz przyspiesza narastanie blaszki miażdżycowej.

Ponadto im mniej tlenku azotu, tym większa sztywność tętnic i dysfunkcja śródbłonka oraz skłonność do zatrzymywania płynów w organizmie i nadciśnienia. U mężczyzn też zachodzą te zmiany, ale są mniej zależne od hormonów, a bardziej od stylu życia.

W perimenopauzie i po menopauzie zmienia się też skład ciała: tłuszcz przenosi się z ud i pośladków na brzuch, w tym do jamy brzusznej, a tłuszcz trzewny wydziela czynniki prozapalne, napędza insulinooporność, zespół metaboliczny i cukrzycę typu 2. A wszystkie te zmiany szkodzą kobiecemu sercu⁵.

Opóźnienie, które kosztuje najwięcej

Opóźnienia narastają na dwóch poziomach. Pierwszy to opóźnienie przedszpitalne: kobiety zwlekają z wezwaniem pomocy dłużej niż mężczyźni, nawet o 30–60 minut. Objawy kardiologiczne przypisują refluksowi, napiętym mięśniom, atakowi paniki, stresowi czy grypie. Do tego dochodzą obowiązki opiekuńcze i presja społeczna, które skłaniają do pomniejszania własnych dolegliwości. Drugi to opóźnienie systemowe: dłuższy czas do pierwszego EKG i do pobrania krwi oraz udzielenia pierwszej pomocy.

Efekt jest mierzalny – młodsze kobiety, poniżej 55.–65. roku życia, mają nawet dwukrotnie wyższą śmiertelność szpitalną i 30-dniową po zawale niż mężczyźni w tym samym wieku. Częściej wracają do szpitala w ciągu roku z powodu niewydolności serca i nawrotu niedokrwienia oraz częściej rozwija się u nich depresja i zespół stresu pourazowego po nagłym problemie kardiologicznym. Żyją potem w ciągłym strachu o własne zdrowie, ale skrzętnie to ukrywają przed bliskimi¹.

Które substancje i pierwiastki są najlepsze dla kobiecego serca?

Koenzym Q10 i selen

Substancja ta jest niezbędna do wytwarzania energii, a tej serce zużywa olbrzymie ilości. Chroni także wytwarzające ją mitochondria przed uszkodzeniami przez wolne rodniki tlenowe, przez co zapobiega chorobom serca i niewydolności tego narządu. Sam koenzym Q10 to doskonały obrońca kobiecego serca, a jeszcze lepiej działa, jeśli połączymy go z selenem.

Dowiodło tego szwedzkie badanie KiSel-10, przeprowadzone wśród 443 starszych osób (wiek 70–88 lat). Uczestnicy otrzymywali przez cztery lata codziennie 200 μg organicznego selenu (w postaci drożdży selenowych) oraz 200 mg koenzymu Q10 lub placebo. Wyniki były wręcz imponujące.

Po około 5 latach obserwacji śmiertelność sercowo-naczyniowa w grupie przyjmującej suplementy wyniosła 5,9% w porównaniu z 12,6% w grupie placebo. Ponadto zaobserwowano poprawę parametrów pracy serca, a korzyści z suplementacji utrzymywały się nawet po 10 latach obserwacji. Analizy podgrupowe i nowsze opracowania wskazują, że korzyści w zakresie redukcji śmiertelności sercowo-naczyniowej były szczególnie wyraźne u kobiet – efekt ochronny pojawiał się u nich nieco później, ale był silniejszy. Wyniki te są istotne, ponieważ w wielu krajach europejskich, w tym w Polsce, obserwuje się niedobory selenu i koenzymu Q10, zwłaszcza u osób starszych.

Czytaj również: Selen - silny przeciwutleniacz, niezbędny do utrzymania funkcji mózgu

Podobne wyniki osiągnięty w międzynarodowym badaniu Q-SYMBIO, w którym udział wzięło 420 pacjentów z umiarkowaną do ciężkiej przewlekłą niewydolnością serca. Pacjenci otrzymywali przez 2 lata koenzym Q10 w dawce 100 mg trzy razy dziennie lub placebo. Poważne zdarzenie sercowo-naczyniowe wystąpiło u 15% pacjentów w grupie otrzymującej suplement, a w grupie placebo doświadczyło go aż 26% osób. Odnotowano również istotną redukcję śmiertelności sercowo-naczyniowej (odpowiednio 9% i 16%), śmiertelności całkowitej wi 18%) oraz hospitalizacji z powodu niewydolności serca. Oba badania podkreślają potencjał interwencji ukierunkowanych na niedobory CoQ10 i selenu. Źródłem koenzymu Q10 w diecie są podroby i mięso, a także nasiona, orzechy i oleje roślinne^6,7.

Kwasy omega-3 Kwasy tłuszczowe omega-3, zwłaszcza EPA i DHA pochodzące głównie z tłustych ryb morskich oraz ALA z roślin (siemię lniane, orzechy włoskie, olej rzepakowy), od lat budzą zainteresowanie w kontekście zdrowia serca. U kobiet temat ten nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ choroby układu krążenia pozostają jedną z głównych przyczyn zgonów, a ryzyko wyraźnie wzrasta po menopauzie. Kwasy omega-3 działają wielotorowo: obniżają poziom trójglicerydów we krwi, wykazują właściwości przeciwzapalne, poprawiają funkcję śródbłonka naczyń, nieznacznie obniżają ciśnienie tętnicze i mogą zmniejszać skłonność do tworzenia skrzeplin.

Czytaj również: Koenzym Q10, czyli ubichinon - dlaczego jest ważny i jakie ma właściwości?

Badania obserwacyjne i metaanalizy wskazują, że wyższe spożycie ryb lub wyższe stężenie EPA i DHA we krwi wiąże się z niższym ryzykiem zdarzeń wieńcowych, zawału serca i zgonów sercowo-naczyniowych. U kobiet ochronny wpływ estrogenów na układ krążenia słabnie wraz z menopauzą, a to właśnie te hormony ułatwiają przekształcanie roślinnego ALA w dłuższe łańcuchy EPA i DHA.

Badania pokazują przy tym, że kobiety jedzące ryby kilka razy w tygodniu mają wyraźnie niższe ryzyko choroby wieńcowej i zgonów z wszystkich przyczyn. Naukowcy sugerują nawet, że związek między spożyciem ryb a niższym ryzykiem choroby niedokrwiennej serca może być silniejszy u kobiet niż u mężczyzn – po menopauzie suplementacja omega-3 konsekwentnie obniża trójglicerydy (szczególnie przy wyjściowo podwyższonych wartościach), choć wpływ na cholesterol całkowity bywa niewielki.

Najbezpieczniejszym i najlepiej udokumentowanym sposobem na uzupełnienie niedoborów jest regularne spożywanie tłustych ryb (łosoś, makrela, śledź, sardynki) 1–2 razy w tygodniu. Kwasy omega-3 nie zastąpią zdrowego stylu życia – ruchu, kontroli wagi, niepalenia i zbilansowanej diety – ale mogą stanowić wartościowy element profilaktyki kardiologicznej u kobiet na różnych etapach życia⁹.

Tauryna

To aminokwas siarkowy, który osiąga wysokie stężenie szczególnie w mięśniu sercowym (aż 50-60% całej puli wolnych aminokwasów w mięśniu sercowym to właśnie tauryna) i odgrywa kluczową rolę w jego prawidłowym funkcjonowaniu. Jej głównym zadaniem jest utrzymanie stabilności elektrycznej i mechanicznej serca oraz ochrona przed przeciążeniem, co bezpośrednio przekłada się na siłę jego skurczu oraz regularność rytmu.

Ponadto tauryna utrzymuje odpowiednią objętość komórek serca oraz równowagę wodno-elektrolitową, zapobiegając nadmiernemu obrzękowi lub odwodnieniu komórek mięśnia sercowego i działa jako silny przeciwutleniacz – neutralizuje wolne rodniki i hamuje stan zapalny. Pomaga w optymalnym transporcie składników odżywczych do mitochondriów, co zwiększa wytwarzanie energii w sercu. Niedobór tauryny drastycznie osłabia zatem zdolność serca do skurczu i może prowadzić do rozwoju poważnych chorób serca.

Naturalnym źródłem tego aminokwasu jest przede wszystkim mięso, owoce morza, ryby i nabiał, a zatem te składniki, z których panie często rezygnują, zwłaszcza w diecie wegańskiej i wegetariańskiej. A to prowadzi do niedoborów. Ponadto kobiety wytwarzają mniej tauryny niż mężczyźni, a to za sprawą działania naturalnych estrogenów i antykoncepcji hormonalnej oraz hormonalnej terapii zastępczej¹³.

Sok z buraka

Sok z buraka rozszerza naczynia krwionośne i poprawia przepływ krwi dzięki dużej zawartości azotanów, które organizm przekształca w tlenek azotu, który z kolei rozluźnia i rozszerza ściany naczyń krwionośnych. Usprawnia to przepływ krwi i obniża jej ciśnienie oraz odciąża serce. Czasami to właśnie zaburzenia wydzielania tlenku azotu, w połączeniu z niedoborem opisanego już magnezu, mogą podwyższać ciśnienie – a to prowadzi do rozwoju chorób serca i sprzyja zawałom oraz udarom.

Tymczasem to właśnie kobiety są bardziej podatne na niedobory tlenku azotu. Jest to spowodowane zależnością procesów jego wytwarzania od poziomu estrogenów, a poziom tych hormonów ulega obniżeniu wraz z wiekiem. Dlatego coraz częściej specjaliści zalecają paniom codzienne spożywanie soku z buraków w ramach profilaktyki nadciśnienia, zwłaszcza po menopauzie. Trzeba jednak pamiętać, że u osób z tendencją do niedociśnienia lub przyjmujących leki na nadciśnienie sok może wywołać zbyt duży spadek ciśnienia14.

Czytaj również: Po menopauzie zacznij pić sok z buraka

Żelazo

Jego kluczowa rola polega na uczestnictwie w syntezie hemoglobiny – białka, znajdującego się w czerwonych krwinkach, które transportuje tlen z płuc do tkanek i narządów. Bez odpowiedniej ilości żelaza dochodzi do zaburzeń w wytwarzaniu hemoglobiny, a w konsekwencji do niedokrwistości. U kobiet problem ten nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ ich organizm ma wyższe zapotrzebowanie na ten pierwiastek i jest narażony na większe straty krwi – główną przyczyną są miesiączki. Przy obfitych krwawieniach (powyżej 80 ml na cykl) organizm traci więcej żelaza, niż jest w stanie uzupełnić z diety. 

Niedobór żelaza nie tylko pogarsza samopoczucie, ale także obciąża układ krążenia i może naśladować lub nasilać objawy chorób serca. Kobiety w wieku rozrodczym są znacznie bardziej narażone na niedobór żelaza niż mężczyźni – ciąża i laktacja to czas, w którym zapotrzebowanie na żelazo znacząco wzrasta (nawet kilkukrotnie), ponieważ pierwiastek jest potrzebny do rozwoju płodu, łożyska oraz zwiększenia objętości krwi matki.

Dlatego w ciąży niedokrwistość z niedoboru żelaza dotyczy nawet 20–30% kobiet, zwłaszcza w trzecim trymestrze. Inne przyczyny to: dieta uboga w żelazo (np. wegetariańska lub wegańska bez odpowiedniej suplementacji), zaburzenia wchłaniania (celiakia, choroby zapalne jelit), hemoroidy będące powikłaniem po ciąży, polipy lub mięśniaki macicy, które często są źródłem krwawienia.

Po menopauzie ryzyko niedoborów żelaza spada, ale nie znika całkowicie – wtedy częściej dochodzą do głosu krwawienia z przewodu pokarmowego lub choroby przewlekłe. A niedobór żelaza, nawet bez wyraźnej anemii, ma istotne implikacje kardiologiczne. Jego brak prowadzi bowiem do pogorszenia wydolności energetycznej serca – niedobór żelaza stwierdza się u 50–70% chorych z niewydolnością serca, częściej u kobiet. Pogarsza on rokowanie, zwiększa liczbę hospitalizacji i obniża jakość życia. Serce, które już ma ograniczoną zdolność pompującą, musi pracować intensywniej, aby dostarczyć tkankom wystarczającą ilość tlenu.

Długotrwałe przeciążenie może prowadzić do tachykardii, powiększenia serca, a nawet rozwoju lub nasilenia niewydolności serca. Objawy anemii często przypominają problemy kardiologiczne – jest to duszność, kołatanie serca, ból lub dyskomfort w klatce piersiowej, uczucie szybkiego lub nieregularnego bicia serca, silne zmęczenie i osłabienie nieproporcjonalne do wysiłku, zawroty głowy, omdlenia lub mroczki przed oczami, którym towarzyszy lęk lub atak paniki.

Aby uporać się z anemią często nie wystarczy zmiana diety, choć zawsze warto włączyć do niej źródła żelaza: mięso, podroby i zielone warzywa. Czasami konieczne jest przyjmowanie suplementów, zwłaszcza, jeśli obfite miesiączki co kilka tygodni niweczą dietetyczne wysiłki.⁸

Mumio (shilajit)

Mumio (shilajit) to naturalna, mineralno-organiczna substancja, powstająca przez długi czas w górskich skałach. Zawiera m.in. kwasy fulwowe, związki humusowe, minerały i inne substancje organiczne. W tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej stosowano je jako środek wzmacniający i wspierający witalność.

Współczesne badania sugerują, że część jego składników może wykazywać działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne, a także wpływać na funkcjonowanie mitochondriów i metabolizm energetyczny komórek. W kontekście serca mumio jest interesujące przede wszystkim dlatego, że stres oksydacyjny i przewlekły stan zapalny uczestniczą w rozwoju wielu chorób układu sercowo-naczyniowego.

Mumio wspiera pracę mitochondriów, a zatem dba o to, by sercu nie zabrakło tak potrzebnej energii, a badania na zwierzętach wykazały, że ograniczało uszkodzenia mięśnia sercowego po eksperymentalnym zawale. Substancja ta dba o serce kobiet także pośrednio, regulując poziom trójglicerydów i cholesterolu, a także hamując procesy zapalne śródbłonka naczyń krwionośnych, które związane są m.in. z rozwojem miażdżycy.

Niektóre źródła podają, że mumio może regulować także rytm pracy serca i ciśnienie krwi. Co ważne, przyjmowanie go wpływa korzystnie na poziom hormonów płciowych, co ma znaczenie u pań w perimenopauzie i po menopauzie, u których osłabieniu ulega ochronne dla serca działanie estrogenów. Warto jednak zachować ostrożność: jakość preparatów mumio może być bardzo różna, a produkty pochodzące z niewiarygodnych źródeł mogą zawierać metale ciężkie lub inne zanieczyszczenia. Dlatego w przypadku suplementacji szczególnie ważne jest wybieranie preparatów poddanych kontroli jakości.¹¹

Magnez

Magnez jest niezbędny do prawidłowej pracy układu sercowo- naczyniowego. Uczestniczy w regulacji napięcia naczyń krwionośnych, przewodzeniu impulsów elektrycznych w sercu i utrzymuje prawidłowego rytmu jego pracy oraz funkcje mięśnia sercowego. Pierwiastek ten bierze udział w gospodarce elektrolitowej, a przez to wpływa na objętość krwi i jej ciśnienie. Dlatego wśród objawów niedoboru są symptomy do złudzenia przypominające problemy z sercem – kołatanie, uczucie nierównego bicia czy silny niepokój, a także nadciśnienie. A tymczasem to właśnie u kobiet częściej niż u mężczyzn obserwuje się poważne niedobory magnezu – wynikają one m.in. ze zwiększonego zapotrzebowania, przewlekłego stresu i napięcia nerwowego oraz niewłaściwej diety (kobiety częściej się odchudzają lub głodzą).

Warto przy tym wiedzieć, że większa dawka magnezu nie oznacza automatycznie większej ochrony serca. Suplementacja ma największy sens wtedy, gdy występuje niedobór lub zwiększone zapotrzebowanie – najlepiej po konsultacji z lekarzem. Warto za to wprowadzić do diety źródła magnezu, by uniknąć niedoborów. Najlepsze z nich to pestki dyni, migdały, orzechy, kakao, pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych i zielone warzywa liściaste.¹⁰