Rak skóry to nie tylko czerniak. Objawy, profilaktyka, leczenie

Zdrowe zakupy

Suplementy diety

Andrographis ParActin®

Suplementy diety

Ashwagandha KSM-66 BIO

Suplementy diety

AstaZine® Astaksantyna

Suplementy diety

Koenzym Q10

Suplementy diety

Kolagen UC-II®

Suplementy diety

Kurkuma BCM-95®

Suplementy diety

Żeńszeń fermentowany GS15-4®

Słysząc hasło "nowotwór skóry", większość z nas odruchowo myśli o czerniaku. Trudno się dziwić, bo to właśnie o nim najczęściej mówi się w mediach, kampaniach społecznych i materiałach edukacyjnych. Znacznie mniej uwagi poświęca się takim nowotworom jak rak podstawnokomórkowy oraz rak kolczystokomórkowy – zwykle rozwijają się one wolniej niż czerniak i rzadziej dają odległe przerzuty, ale mimo to nie wolno ich lekceważyć. Dobra wiadomość jest taka, że odpowiednio wcześnie wykryte dają ogromne szanse na skuteczne wyleczenie.

Rak skóry to nie tylko czerniak

Rak skóry nie jest jedną chorobą, lecz grupą nowotworów o różnym pochodzeniu, tempie wzrostu i rokowaniu. Czerniak wywodzi się z melanocytów, czyli komórek barwnikowych, i słusznie budzi duży niepokój, ponieważ może szybko dawać przerzuty. Z kolei rak podstawnokomórkowy i rak kolczystokomórkowy rozwijają się z komórek naskórka, przede wszystkim w miejscach przewlekle eksponowanych na słońce^2,3.

Rak podstawnokomórkowy, określany skrótem BCC od angielskiej nazwy basal cell carcinoma, jest najczęstszym nowotworem skóry. Rośnie powoli i bardzo rzadko daje przerzuty, ale może naciekać miejscowo oraz niszczyć sąsiednie struktury, zwłaszcza gdy rozwija się na twarzy, w okolicy nosa, oka czy ucha. Ta jego pozorna "łagodność" często bywa zdradliwa, bo pacjent przez długi czas odkłada wizytę u lekarza^3,7.

Rak kolczystokomórkowy, czyli SCC od squamous cell carcinoma, występuje rzadziej, ale bywa bardziej agresywny. Może rozwijać się na podłożu przewlekłych uszkodzeń skóry, rogowacenia słonecznego lub blizn. W części przypadków daje przerzuty do węzłów chłonnych i narządów wewnętrznych, dlatego wymaga większej czujności onkologicznej⁴.

Pamiętajmy, że nie każdy groźny rak skóry wygląda jak ciemne, nieregularne znamię. Czasem jest to niepozorny guzek, łuszcząca się plama, strupek albo ranka, która "niby się goi", ale po kilku tygodniach wciąż nie znika. Takich zmian nie należy bagatelizować.

Słońce - potrzebne, ale nieobojętne dla skóry

Choć słońce samo w sobie jest nam niezbędne do życia, emitowane przez nie promieniowanie ultrafioletowe jest jednym z głównych środowiskowych czynników ryzyka nowotworów skóry.

Jak wskazują dane WHO, materiał genetyczny komórek skóry mogą uszkadzać zarówno promienie UVA, jak i UVB, a długotrwała lub intensywna ekspozycja na słońce zwiększa ryzyko zmian nowotworowych. Groźne może być nie tylko jednorazowe silne oparzenie, ale także skumulowana dawka promieniowania zbierana przez lata.^5,6,8

Raki skóry częściej rozpoznaje się u osób starszych, u których uszkodzenia DNA zdążyły się nagromadzić. Nie znaczy to jednak, że młodzi ludzie są całkowicie bezpieczni. Moda na intensywną opaleniznę, podróżowanie do miejsc o dużym nasłonecznieniu i korzystanie z solarium sprawiają, że niepokojące zmiany na naszej skórze mogą pojawić się na długo przed tym, zanim osiągniemy wiek emerytalny.⁹

Szczególne kontrowersje budzą urządzenia do sztucznego opalania. Według danych opublikowanych w "BMJ" korzystanie z solariów przed 35. rokiem życia zwiększa ryzyko rozwoju czerniaka nawet o 59%, a ryzyko to wzrasta wraz z liczbą sesji opalania.⁶ 

Coraz więcej badań wskazuje również, że promieniowanie UV odpowiada nie tylko za przyspieszone starzenie skóry, lecz także za uszkodzenia DNA prowadzące do rozwoju nowotworów, w tym nieczerniakowych raków skóry.¹⁰

Kto jest najbardziej narażony?

Ryzyko zachorowania na raka skóry zależy od kilku czynników. Największą czujność powinny zachować osoby o jasnej karnacji, jasnych oczach, blond lub rudych włosach oraz te, które łatwo ulegają poparzeniom słonecznym. Znaczenie ma również wiek, przewlekła ekspozycja zawodowa na słońce, liczne uszkodzenia posłoneczne skóry oraz wcześniejsze nowotwory skóry^3,5,8.

Do grup podwyższonego ryzyka należą także pacjenci z obniżoną odpornością, zwłaszcza po przeszczepach narządów i podczas przewlekłej immunosupresji. U takich osób nowotwory skóry mogą pojawiać się częściej i przebiegać bardziej agresywnie. Większej uwagi wymagają również przewlekłe blizny, owrzodzenia i długo utrzymujące się stany zapalne skóry⁴.

Ryzyko nie rozkłada się równomiernie na całym ciele. Najbardziej narażone są okolice stale wystawione na słońce: twarz, nos, uszy, czoło, szyja, dekolt, skóra owłosiona głowy u osób z łysiną, a także grzbiety dłoni i przedramiona. Jeśli w jednym z tych miejsc pojawia się uporczywa zmiana, nie warto tłumaczyć jej wyłącznie "podrażnieniem" albo wiekiem.

Jak może wyglądać rak podstawnokomórkowy?

Rak podstawnokomórkowy (BCC) potrafi przybierać kilka postaci. Często jest to mały, perłowy lub półprzezroczysty guzek z drobnymi naczynkami na powierzchni. U części pacjentów przypomina niegojącą się rankę, strupek, różową plamę albo niewielkie zagłębienie w skórze, które okresowo krwawi lub sączy się.

Typowe jest to, że zmiana utrzymuje się długo i nie ustępuje mimo stosowania kremów, maści czy różnego rodzaju domowych sposobów. Bywa też tak, że problem znika na jakiś czas, po czym nawraca dokładnie w tym samym miejscu. Ten cykl pozornego gojenia i nawrotu powinien zapalić w naszej głowie czerwoną lampkę.

BCC bardzo rzadko daje przerzuty, ale to nie oznacza, że można go ignorować. Nieleczony może naciekać głębiej położone tkanki, chrząstkę, a nawet kość. Na twarzy ma to znaczenie nie tylko medyczne, lecz także funkcjonalne i estetyczne.

Jak może wyglądać rak kolczystokomórkowy?

Rak kolczystokomórkowy (SCC) bywa bardziej "szorstki" niż BCC. Często przypomina twardy, zrogowaciały guzek, łuszczącą się czerwoną zmianę, niegojącą się ranę lub owrzodzenie o nierównej powierzchni. Szczególną uwagę powinniśmy zwracać na zmiany na wargach, uszach, skórze głowy, twarzy i grzbietach dłoni.

SCC może rozwijać się na podłożu rogowacenia słonecznego, czyli zmiany przednowotworowej związanej z przewlekłym uszkodzeniem skóry przez promieniowanie UV. Rogowacenie słoneczne zwykle ma postać szorstkich, łuszczących się ognisk, lepiej wyczuwalnych niż widocznych. Jego obecność jest sygnałem, że skóra przez lata otrzymywała nadmierne dawki promieniowania.

Choć nie każda taka zmiana prowadzi do raka, warto aby przynajmniej od czasu do czasu przyjrzał się jej specjalista. W odróżnieniu od BCC rak kolczystokomórkowy ma skłonność do przerzutów – szczególnie wtedy, gdy guz jest duży, głęboki, zlokalizowany w obszarach wysokiego ryzyka albo pojawia się u osoby z osłabionym układem odpornościowym⁴.

Jakie objawy powinny skłonić do wizyty u lekarza?

Nie ma jednej cechy, która w stu procentach odróżnia skórną zmianę łagodną od złośliwej, ale istnieją sygnały alarmowe, których nie należy ignorować. Do najważniejszych należą: ranka lub strupek, które nie goją się przez kilka tygodni, zmiana krwawiąca bez wyraźnej przyczyny szybko rosnący guzek, przewlekle łuszczące się ognisko oraz rana, która powraca mimo pozornego zagojenia.

W przypadku zmian barwnikowych przydatna pozostaje zasada ABCDE stosowana w ocenie czerniaka: asymetria, nieregularne brzegi, niejednolity kolor, średnica i ewolucja zmiany.

BCC i SCC często w ogóle nie przypominają klasycznego "podejrzanego pieprzyka". Dlatego reguła jest prosta: jeśli coś na skórze jest nowe, dziwne, uporczywe albo się zmienia, na wszelki wypadek pokażmy to dermatologowi. Trzeba pamiętać o tym, że brak bólu nie jest oznaką bezpieczeństwa – nowotwory skóry przez długi czas mogą przebiegać bezboleśnie.

Jak wygląda diagnostyka?

Pierwszym krokiem diagnostycznym jest badanie dermatologiczne, często uzupełnione dermatoskopią. To szybka i nieinwazyjna metoda oglądania zmian skórnych w powiększeniu, która pomaga ocenić ich strukturę i wychwycić cechy budzące niepokój. Jeśli lekarz uzna zmianę za podejrzaną, może zalecić biopsję albo całkowite wycięcie z marginesem i ocenę materiału pod mikroskopem.

To właśnie badanie histopatologiczne pozwala ostatecznie potwierdzić, z jakim typem nowotworu mamy do czynienia. Dalsze leczenie zależy od rodzaju guza, jego lokalizacji, wielkości i stopnia zaawansowania Coraz większą rolę w diagnostyce odgrywa także wideodermatoskopia cyfrowa, która pozwala archiwizować obrazy zmian i porównywać je podczas kolejnych wizyt. Dzięki temu łatwiej wychwycić nawet subtelne zmiany wyglądu znamienia.

Leczenie - im wcześniej rozpoczęte, tym bardziej skuteczne

Podstawową metodą leczenia większości raków podstawnokomórkowych i kolczystokomórkowych jest chirurgiczne usunięcie zmiany. Najczęściej jest to krótki zabieg przeprowadzany w znieczuleniu miejscowym. Jeśli nowotwór zostanie wykryty wcześnie, szansa na skuteczne leczenie jest bardzo wysoka.

W niektórych lokalizacjach, zwłaszcza na twarzy, stosuje się też chirurgię mikrograficzną Mohsa, która pozwala precyzyjnie kontrolować marginesy wycięcia i oszczędzać zdrowe tkanki. W zależności od sytuacji klinicznej możliwe są także inne metody, takie jak leczenie miejscowe, krioterapia, terapia fotodynamiczna, radioterapia czy leczenie systemowe. Dotyczy to zwłaszcza zmian rozległych, nawrotowych lub zaawansowanych4.

Odrębnym wyzwaniem terapeutycznym pozostaje czerniak, który – zwłaszcza w bardziej zaawansowanych stadiach – wymaga innego podejścia niż większość niebarwnikowych nowotworów skóry. Tutaj też podstawą leczenia jest chirurgiczne usunięcie zmiany, jednak w przypadku obecności przerzutów lub wysokiego ryzyka nawrotu coraz większą rolę odgrywają nowoczesne terapie systemowe.

W ostatnich latach przełomem okazały się przede wszystkim immunoterapia oraz leczenie celowane molekularnie, które znacząco poprawiły rokowanie części pacjentów z zaawansowanym czerniakiem^7,8.

Eksperci podkreślają jednak zgodnie, że nawet najbardziej nowoczesne metody leczenia nie zastępują wczesnego wykrycia choroby – to właśnie szybka diagnoza nadal daje największe szanse na całkowite wyleczenie.

Profilaktyka, która naprawdę ma sens

Badania kliniczne dostarczają twardych dowodów: 

Regularne, codzienne stosowanie kremów z filtrem ochronnym o współczynniku SPF 15 lub wyższym pozwala zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka kolczystokomórkowego (SCC) o około 40%, a na czerniaka aż o 50%.

Jest to jedna z najlepiej udokumentowanych i najprostszych interwencji w całej dermatologii prewencyjnej^11,12. Trzeba przy tym pamiętać, że krem z filtrem nie jest "czapką niewidką", która pozwala bezkarnie przebywać na pełnym słońcu przez wiele godzin.

WHO i CDC zgodnie namawiają do ograniczania ekspozycji w godzinach największego nasłonecznienia, a także noszenia ochronnej odzieży, kapelusza i okularów przeciwsłonecznych. W żadnym wypadku nie powinniśmy też traktować korzystania z solarium jako "bezpieczniejszej opalenizny".^5,6,11

Samobadanie skóry: prosty nawyk o dużym znaczeniu

Raz w miesiącu warto poświęcić kilka minut na obejrzenie skóry całego ciała. Najlepiej zrobić to przy dobrym świetle, z użyciem ręcznego lusterka lub z pomocą drugiej osoby. Należy obejrzeć nie tylko twarz, ręce i nogi, ale także plecy, skórę głowy, przestrzenie między palcami, podeszwy stóp oraz okolice paznokci.

Pamiętajmy przy tym, że celem samobadania nie jest samodzielne stawianie diagnozy. Jeśli zauważymy nowe albo wyraźnie zmieniające wygląd znamię, gdy coś na skórze krwawi, nie goi się, narasta, łuszczy lub powraca w tym samym miejscu, nie bójmy się konsultacji z dermatologiem. Lepiej usłyszeć, że to niegroźna zmiana, niż ryzykować niekontrolowany rozwój nowotworu.

Osoby z grup zwiększonego ryzyka powinny odbywać regularne kontrole dermatologiczne. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów po wcześniejszych nowotworach skóry, osób po przeszczepach, pracujących na co dzień na zewnątrz i tych, u których skóra nosi liczne ślady przewlekłego uszkodzenia słonecznego. Profilaktyka jest najskuteczniejsza wtedy, gdy staje się rutyną, a nie reakcją na strach.

Rak skóry zazwyczaj nie pojawia się z dnia na dzień i nie zawsze wygląda dramatycznie. Nierzadko zaczyna się od drobiazgu, który łatwo zlekceważyć. To właśnie dlatego wiedza o objawach, rozsądne korzystanie ze słońca, samobadanie i szybka konsultacja dermatologiczna mają kluczowe znaczenie.

Nie chodzi o to, aby całe życie spędzić w cieniu ani zamartwiać się każdym pieprzykiem. Chodzi o świadomość i uważność. Skóra nieustannie zapisuje historię naszej ekspozycji na promieniowanie UV, a później potrafi nam o niej przypomnieć. Im szybciej odczytamy te sygnały, tym większa szansa, że skończy się na krótkiej wizycie u dermatologa, a nie na poważnym leczeniu onkologicznym.