Rodzaje nieodczynności tarczycy - przyczyny i objawy

Zdrowe zakupy

Suplementy diety

Andrographis ParActin®

Suplementy diety

Ashwagandha KSM-66 BIO

Suplementy diety

AstaZine® Astaksantyna

Suplementy diety

Koenzym Q10

Suplementy diety

Kolagen UC-II®

Suplementy diety

Kurkuma BCM-95®

Suplementy diety

Żeńszeń fermentowany GS15-4®

Niedoczynność tarczycy to najczęstsza grupa zaburzeń pracy tego gruczołu. Jest to jednak termin zbiorowy, obejmujący schorzenia o różnych podłożach.

Kluczem do rozpoznania są wahania w wyrzucie hormonów tarczycy, ale też relacja między nimi, aktywność przysadki mózgowej. Chociaż leczenie zawsze obejmuje hormonalną terapię zastępczą lewotyroksyną1 (L-T4), to niekiedy konieczne jest podawanie również innych leków, wpływających na powiązane z niedoczynnością problemy zdrowotne, np. kortykosterydy.

Pierwotna niedoczynność tarczycy

Ten problem zdrowotny to skutek uszkodzenia tarczycy – od razu na myśl przychodzi choroba Hashimoto (autoimmunologiczne zapalenie tarczycy), ale to tylko jedna z wielu możliwości. Oprócz niej, wśród przyczyn pierwotnej niedoczynności tarczycy, warto wymienić:

• całkowitą resekcję (usunięcie) tarczycy,
• uszkodzenie tego gruczołu, np. w wyniku wycięcia fragmentów,
• leczenie radioaktywnym jodem,
• radioterapię lub ekspozycję szyi na szkodliwe promieniowanie, przyjmowanie różnego rodzaju preparatów, zawierających jod w zbyt wysokim stężeniu (np. jako kontrast w badaniach) – jest to tzw. zjawisko Wolffa i Chaikoffa, czyli przejściowe hamowanie syntezy i uwalniania hormonów tarczycy pod wpływem bardzo dużych stężeń jodu w organizmie, będące naturalnym mechanizmem obronnym tarczycy przed nadmiarem jodu.
• przedawkowanie farmaceutyków zmniejszających aktywność tarczycy,
• terapię niektórymi lekami, w tym litem, inhibitorami kinaz tyrozynowych czy przeciwciałami monoklonalnymi,
• niedobór jodu w środowisku (praktycznie nie występuje w Polsce w związku z jodowaniem soli kuchennej),
• długotrwałe wystawienie na substancje, uniemożliwiające pochłanianie przez tarczycę jodków.

Jeśli doszło do trwałego uszkodzenia gruczołu, hormonalna terapia zastępcza prawdopodobnie będzie towarzyszyć pacjentowi przez wiele lat, a nawet przez całe życie. Ale w niektórych sytuacjach pierwotną niedoczynność można wyleczyć niemalże w mgnieniu oka – tak jest np. w przypadku przyjmowania leków zmniejszających aktywność tarczycy oraz w przypadku zjawiska Wolffa i Chaikoffa. Bywa jednak, że nawet tutaj zaprzestanie ekspozycji nie rozwiązuje problemu i zaburzenie pracy gruczołu postępuje.

W jaki sposób rozpoznaje się ten rodzaj niedoczynności? W badaniach widoczne jest obniżenie poziomu T4 wraz ze zwiększonym stężeniem TSH. To najczęstsza postać niewydolności tarczycy².

Warto tutaj zwrócić uwagę, że większość wymienionych wyżej przyczyn niewiele ma wspólnego z procesami, które mogą samoistnie zajść w organizmie. To tzw. jatrogenna niedoczynność tarczycy (gr. iatros – lekarz), czyli wywołana terapią innego problemu zdrowotnego.

Czytaj również: Hormony rządzą, czyli jak wpływa na nas tarczyca?

Wtórna niedoczynność tarczycy

Tutaj winę za dysfunkcję tarczycy ponoszą zaburzenia wydzielania TSH, a pośrednią przyczyną jest niedoczynność przysadki mózgowej. Tę z kolei mogą wywołać:

• nowotwory, np. guz przysadki mózgowej,
• choroby zapalne,
• różnego rodzaju uszkodzenia, w tym urazy,
• zabiegi medyczne, np. farmakoterapia i radioterapia.

W badaniach niedoczynność wtórna tarczycy objawia się poprzez obniżenie wydzielania T4 przy braku wzrostu bądź przy obniżeniu poziomu TSH². W leczeniu ważną rolę odgrywa rozpoznanie pierwotnego problemu, bowiem oprócz standardowej armakoterapii konieczna może okazać się np. interwencja chirurgiczna. Wciąż jednak wycięcie nowotworu (np. guza przysadki mózgowej) może nie prowadzić do całkowitego wyzdrowienia, jeśli komórki wytwarzające TSH zostały trwale uszkodzone.

Trzeciorzędowa niedoczynność tarczycy

Może przypominać na pierwszy rzut oka wtórną niedoczynność tarczycy, bowiem i tutaj obserwuje się zmniejszenie stężenia TSH i T4. Inne są jednak przyczyny tego stanu, a mianowicie brak albo niedobór tyreoliberyny (TRH), hormonu odpowiedzialnego za wyrzut pobudzającej tarczycę tyreotropiny. Wywołuje go zaburzenie pracy podwzgórza, np. z powodu obecności nowotworu lub choroby (sarkoidoza) bądź też niektóre uszkodzenia przysadki mózgowej.

Trzeciorzędowa niedoczynność tarczycy to najrzadsza postać niewydolności tego gruczołu. Podobnie jak we wtórnej, również w tej niedoczynności objawy zwykle nie są tak wyraźne, jak w przypadku jej pierwotnej postaci, często towarzyszą im jednak symptomy zaburzenia pracy innych gruczołów i to może okazać się kluczowe dla diagnozy². Leczenie obejmuje zwykle podawanie lewotyroksyny, ale jeśli problemy dotyczą również wyrzutu hormonów z innych gruczołów, rozszerza się ją o konieczne farmaceutyki.

Podostre zapalenie tarczycy, czyli choroba de Querveina

To prawdopodobnie najbardziej niezwykłe schorzenie, powiązane z niedoczynnością tarczycy, bowiem poprzedza ją nadczynność tego gruczołu. Ziarniniakowe (albo też olbrzymiokomórkowe czy granulocytowe) zapalenie tarczycy to efekt stanów zapalnych, których przyczyna nie została w pełni poznana, jakkolwiek pod uwagę bierze się zarówno zakażenia wirusowe (np. wirusem Epsteina-Barr, niektóre choroby wieku dziecięcego), jak i czynniki genetyczne. Tak jak w przypadku wielu innych problemów z tarczycą, również tutaj większość pacjentów stanowią kobiety, a samo schorzenie najczęściej atakuje osoby w wieku 30-50 lat.

Objawy podostrego zapalenia tarczycy nie przypominają żadnej innej choroby tego gruczołu: początkowo rozwija się infekcja górnych dróg oddechowych, a kiedy wydaje się już, że chory wrócił do zdrowia, pojawia się silny ból z przodu szyi, który może być odczuwalny aż po szczękę i uszy oraz w dół, do klatki piersiowej. Objawom tym towarzyszy zwiększony wyrzut hormonów tarczycy i gorączka.

Czytaj również: Tarczyca - funkcje, choroby, badania. Jak wspomagać ją naturalnymi sposobami?

Gdy symptomy mijają, chory może odetchnąć z ulgą, ale tylko na chwilę. Właśnie bowiem skończyła się pierwsza faza choroby i rozwija się faza druga, w której tarczyca pracuje prawidłowo. Jednak wystarczy kilka tygodni, a tym razem zaczyna ona zdradzać objawy niedoczynności – to oznacza, że choroba wkroczyła w trzecią fazę. Czwarty i ostatni etap wiąże się już z całowitym wyrównaniem pracy tarczycy.

Endokrynolog stawia rozpoznanie po badaniu fizykalnym tarczycy, USG, cytologii lub badaniu scyntygraficznym (obserwowaniem rozpadu i wchłaniania radioaktywnego jodu). Ważne są też testy krwi, wskazujące (zależnie od fazy choroby) na nadczynność lub niedoczynność tarczycy oraz stan zapalny (podwyższony poziom białka C-reaktywnego) bez dużej liczby przeciwciał, ukierunkowanych na tarczycę.

Całkowite wyleczenie jest możliwe, chociaż u niektórych pacjentów nie da się już cofnąć niedoczynności tarczycy. Farmakoterapia obejmuje środki przeciwbólowe, niekiedy sterydy, a chorym w pierwszej fazie podaje się leki zmniejszające wyrzut adrenaliny, a w fazie trzeciej – lewotyroksynę. Objawy podostrego zapalenia tarczycy ustępują w ciągu kilku miesięcy i, poza rzadkimi przypadkami, nigdy już nie wracają⁴.

Inne rodzaje niedoczynności tarczycy

Oprócz wyżej wymienionych, istnieją jeszcze inne typy niedoczynności tarczycy i odpowiadające za nią choroby. Warto wymienić tutaj wrodzoną niewydolność, utajoną niedoczynność tarczycy i chorobę Riedla.

Wrodzona niedoczynność tarczycy

To schorzenie to niedobór hormonów tarczycy już od urodzenia. Jeszcze do niedawna była to jedna z najczęstszych przyczyn niepełnosprawności intelektualnej, której można zapobiegać. Do tego u dzieci z wrodzoną niedoczynnością tarczycy wzrasta ryzyko obecności innych wrodzonych wad rozwojowych, zwłaszcza serca i nerek. Ta postać niewydolności tarczycy może mieć pochodzenie pierwotne (wynikające bezpośrednio z kondycji naszego "motylka") lub ośrodkowe (centralne).

Pierwotna niedoczynność tarczycy najczęściej (80%) wynika z jej wad rozwojowych, takich jak brak lub niedorozwój gruczołu albo też obecność jego tkanek w innych obszarach ciała. Może być również wynikiem defektu biosyntezy hormonów.

W niektórych przypadkach pierwotna niedoczynność tarczycy jest stanem przejściowym, powiązanym z kondycją zdrowotną matki, zwłaszcza gdy matka była poddawana terapii metimazolem i innymi farmaceutykami, blokującymi aktywność przeciwciał tarczycy, przyjmowała zbyt małe lub zbyt duże ilości jodu lub cierpiała na nieleczoną silną niedoczynność tarczycy.

Ośrodkowa wrodzona niedoczynność tarczycy występuje rzadko, a jej przyczyna kryje się w przysadce lub podwzgórzu noworodka. Większość dzieci przy urodzeniu nie przejawia żadnych symptomów, wskazujących jednoznacznie na niedoczynność tarczycy, są one bowiem niespecyficzne: letarg (trudny do wybudzenia sen), obniżone napięcie mięśni i przedłużająca się żółtaczka. Te, które można powiązać bezpośrednio z niewydolnością tarczycy, pojawiają się mniej więcej w 2. miesiącu życia. Obejmują one:

• pucołowatą twarz z wklęsłym grzbietem nosa,
• przerośnięty język,
• suchą i szorstką skórę,
• zaparcia,
• przepuklinę pępkową.

Czytaj również: Co jeść w przypadku problemów z tarczycą?

W badaniach krwi mogą dawać różne wyniki, wskazujące na niedoczynność tarczycy, zależnie od tego, co jest przyczyną schorzenia. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie leczenia lewotyroksyną przed ukończeniem przez noworodka 2. tygodnia życia powinno zapobiec niedorozwojowi układu nerwowego, pozwalając dziecku osiągać o czasie rozwojowe kamienie milowe i nie odstawać intelektualnie od zdrowych rówieśników⁷.

Subkliniczna (utajona) niewydolność tarczycy

Na pierwszy rzut oka nie da się jej rozpoznać, bowiem nie daje widocznych objawów lub są one bardzo łagodne. W badaniu krwi poziom TSH jest nieznacznie podwyższony, a hormony wydzielane są w granicach normy⁵.

Choroba Riedla

To przewlekłe zapalenie tarczycy o nieznanej przyczynie, objawiające się zwłóknieniem gruczołu i wolem. Nie zawsze wywołuje ono niedoczynność tarczycy – ta rozwija się w około 30% przypadków. Oprócz wyczuwalnego stwardnienia w szyi, choroba Riedla objawia się kaszlem, trudnościami w przełykaniu i dusznością: to efekt postępowania stanu zapalnego, który rozlewa się na sąsiednie tkanki, grożąc zwłóknieniem przytarczyc, przełyku czy płuc.

Na wole Riedla częściej zapadają kobiety, ale jest to choroba rzadka, dotykająca ok. 1 na 100 tysięcy osób, i nieuleczalna, jednak sterydoterapia i w razie konieczności podawanie lewotyroksyny powinny złagodzić jej objawy, umożliwiając choremu normalne funkcjonowanie⁶.

Jak zatem widać, przyczyn niedoczynności tarczycy może być wiele. To gruczoł wrażliwy na różne czynniki, a do tego niezastąpiony. Kiedy więc zauważysz u siebie objawy niewydolności tarczycy, nie zwlekaj – jak najszybciej udaj się do endokrynologa, bowiem problemy z tym gruczołem wywołają prędzej czy później dalsze komplikacje zdrowotne. Tylko wczesna interwencja pozwoli zapobiec kolejnym problemom i ułatwi podejmowanie się codziennych wyzwań.

Czytaj również: Problemy z tarczycą a choroba serca