Choroby autoimmunologiczne - przyczyna nie jest jedna. Jedną z nich jest przewlekły stan zapalny

Coraz więcej uwagi poświęca się przewlekłemu stanowi zapalnemu niskiego stopnia, który z czasem może przełamywać mechanizmy tolerancji immunologicznej. Równolegle naukowcy odkrywają coś, co jeszcze niedawno wydawało się zarezerwowane dla onkologii: ukryte mutacje somatyczne w komórkach odpornościowych, nabywane z wiekiem, które mogą sprawiać, że pojedyncze klony limfocytów zaczynają programować nieprawidłową odpowiedź autoimmunologiczną.

Trzecim, coraz szerzej badanym elementem tej układanki, jest mikrobiom jelitowy – a konkretnie jego wpływ na równowagę limfocytów T regulatorowych (Treg), które w zdrowym organizmie pełnią rolę hamulca dla nadmiernej reakcji immunologicznej.

Czy ta wiedza pozwoli nam wreszcie skutecznie leczyć choroby z autoagresji, a nie tylko łagodzić ich objawy?

Jak (nie) działa układ odpornościowy?

Układ odpornościowy można porównać do niezwykle skomplikowanego systemu bezpieczeństwa. Jego zadaniem jest rozpoznawanie tego, co należy do organizmu i tego, co stanowi zagrożenie: bakterii, wirusów, pasożytów czy komórek zmienionych nowotworowo. Najważniejszą cechą tego systemu jest więc nie tylko zdolność do skutecznego ataku, lecz również zdolność do powstrzymania się od niego.

Organizm zdrowego człowieka przez całe życie styka się z ogromną liczbą potencjalnie niebezpiecznych substancji i mikroorganizmów, a mimo to jego limfocyty nie zwracają się przeciwko własnym komórkom. Ten stan nazywamy tolerancją immunologiczną. Choroba autoimmunologiczna pojawia się wtedy, gdy mechanizmy odpowiedzialne za tę tolerancję zostają zaburzone. Układ odpornościowy zaczyna rozpoznawać określone elementy własnego organizmu jako zagrożenie i uruchamia przeciwko nim reakcję.

W zależności od choroby, celem mogą być różne tkanki – w reumatoidalnym zapaleniu stawów atakowana jest przede wszystkim błona maziowa stawów, w stwardnieniu rozsianym osłonka mielinowa nerwów i struktury mózgu, w cukrzycy typu 1 celem stają się komórki beta trzustki, produkujące insulinę, a w chorobie Hashimoto dochodzi do przewlekłego procesu autoimmunologicznego, skierowanego przeciwko tarczycy. W toczniu układowym reakcja jest za to bardziej rozproszona i może obejmować wiele narządów¹.

To nie jest jedna choroba

Określenie choroby autoimmunologiczne obejmuje bardzo różne schorzenia. Niektóre dotyczą przede wszystkim jednego narządu, inne mają charakter układowy. Łączy je jednak pewien wspólny element: utrata prawidłowej kontroli nad odpowiedzią immunologiczną. Co ważne, autoimmunizacja nie musi od razu oznaczać pełnoobjawowej choroby.

Organizm może przez wiele lat wytwarzać przeciwciała przeciwko własnym tkankom albo wykazywać inne oznaki nieprawidłowej reakcji immunologicznej, zanim pojawią się objawy, pozwalające postawić rozpoznanie. To bardzo ważna zmiana w myśleniu o tych schorzeniach.

Choroba nie zawsze zaczyna się bowiem w dniu, w którym pojawia się pierwszy ból stawu, wysypka, przewlekłe zmęczenie czy zaburzenie pracy narządu – proces autoimmunologiczny może rozwijać się i trwać latami, niezauważony, do czasu, aż organizm utracił zdolnośc kompensowania problemów¹.

Jak dochodzi do autoagresji?

Mechanizm jest złożony. Pierwszym elementem może być predyspozycja genetyczna. Szczególne znaczenie mają między innymi warianty genów, związanych z układem HLA – to zestaw genów, obecnych na 6 chromosomie, który działa jak dowód tożsamości komórek, pozwalając układowi odpornościowemu odróżniać własne tkanki od obcych – które wpływają na sposób prezentowania antygenów komórkom odpornościowym.

Ale sama genetyka nie wystarcza. Gdyby wystarczała, u osób posiadających określone warianty genów choroba rozwijałaby się niemal zawsze. Tymczasem tak nie jest. Dlatego coraz większą uwagę zwraca się na środowisko. Znaczenie mogą mieć przebyte infekcje, palenie papierosów, niektóre leki i substancje chemiczne, promieniowanie UV, zaburzenia metaboliczne, otyłość, stres, brak snu, sposób odżywiania oraz zmiany mikrobiomu.

W niektórych chorobach szczególnie ważne może być zjawisko tzw. mimikry molekularnej. Polega ono na tym, że fragment mikroorganizmu przypomina strukturę, znajdującą się w organizmie człowieka.  Układ odpornościowy uruchamia reakcję przeciwko infekcji, ale część odpowiedzi może następnie przenieść się na własne tkanki.

Innym mechanizmem jest uwalnianie własnych antygenów w wyniku uszkodzenia komórek. Jeżeli tkanka zostanie uszkodzona, układ odpornościowy może zetknąć się z cząsteczkami, które wcześniej były dla niego słabo dostępne.

Do tego dochodzą zmiany w regulacji limfocytów T i B, zaburzenia wytwarzania cytokin, nieprawidłowe działanie komórek prezentujących antygen oraz zaburzenia mechanizmów usuwania komórek, które zwróciły się przeciwko gospodarzowi. To właśnie dlatego współczesna immunologia coraz rzadziej mówi o jednym błędzie odporności – bardziej trafne jest określenie: utrata równowagi¹.

Dlaczego choroby autoimmunologiczne tak często dotyczą kobiet?

To jedna z najbardziej charakterystycznych cech autoimmunologii. Szacuje się, że choroby autoimmunologiczne jako grupa dotyczą około 5–8% populacji, a kobiety stanowią około 78% osób, dotkniętych tymi schorzeniami. W niektórych opracowaniach stosuje się szersze szacunki, sięgające około 5–10%populacji, zależnie od tego, jakie jednostki chorobowe zostaną zaliczone do tej grupy. Nie jest to jednak prosta historia o tym, że kobiety mają słabszą odporność. Jest wręcz odwrotnie.

Kobiecy układ odpornościowy jest pod wieloma względami bardziej aktywny. Wytwarza często silniejszą odpowiedź z udziałem przeciwciał i może intensywniej reagować immunologicznie na infekcje. Z punktu widzenia ochrony przed zakażeniami jest to korzystne. Ceną może być jednak większa podatność na sytuację, w której odpowiedź immunologiczna wymknie się spod kontroli.

Znaczenie mają również hormony płciowe, geny znajdujące się na chromosomie X, różnice w regulacji ekspresji tych genów oraz prawdopodobnie zmiany, zachodzące podczas ciąży. Niektóre choroby pokazują tę różnicę wyjątkowo wyraźnie – toczeń rumieniowaty układowy występuje u kobiet wielokrotnie częściej niż u mężczyzn, a statystyki wskazują, że na 1 chorego mężczyznę przypada aż 9 kobiet. W przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów różnica jest mniejsza, ale nadal wyraźna.

W Polsce nie ma jednego, kompletnego rejestru wszystkich chorób autoimmunologicznych. Nie możemy więc uczciwie powiedzieć, ile dokładnie Polek i Polaków cierpi łącznie na choroby autoimmunologiczne. Możemy natomiast obserwować poszczególne jednostki. A tu obraz jest klarowny: zdecydowana większość pacjentów z chorobami z autoagresji to kobiety².

Jakie są przyczyny chorób autoimmunologicznych?

Z jednej strony wiemy o nich wiele, z drugiej nadal nie mamy pewności. Choroby autoimmunologiczne mają bowiem charakter wieloczynnikowy – zwykle są wynikiem interakcji genów i czynników środowiskowych, nie ma jednej uniwersalnej przyczyny, a choroba pojawia się jako efekt splotu wielu wydarzeń.

Czynnikiem wyzwalającym bywają:

• infekcje wirusowe i bakteryjne, uruchamiające mechanizm wspomnianej mimikry molekularnej,
• palenie tytoniu,
• ekspozycja na toksyny (pestycydy, metale ciężkie) i zanieczyszczenie powietrza,
• dysbioza, czyli zaburzenie składu i funkcji mikrobiomu jelitowego,
• niedobór witaminy D,
• przewlekły stres,
• otyłość,
• zaburzenia
• zaburzenia hormonalne
• Dieta (np. gluten w celiakii, chemiczne dodatki do żywności)
• Promieniowanie UV
• Nektóre leki.

Podsumowując, autoagresja wynika z delikatnego zaburzenia równowagi między genami a środowiskiem. Nie istnieje jedna przyczyna, lecz złożona sieć czynników, które u podatnych osób prowadzą do utraty tolerancji immunologicznej. Zrozumienie tych mechanizmów otwiera drogę do wcześniejszej diagnostyki i profilaktyki.

Spójrzmy zatem na najbardziej znane i obecnie intensywnie badane przyczyny chorób autoimmunologicznych. I jednocześnie na sposoby, aby im przeciwdziałać i zahamować proces autoagresji lub maksymalnie go wyciszyć.¹

1. Przeciekanie jelit – proces, w który jeszcze do niedawna nikt nie wierzył

W ostatnich latach ogromne zainteresowanie wzbudziła koncepcja przeciekającego jelita. Medycyna usłyszała o zwiększonej przepuszczalności jelit już w połowie XX wieku, ale koncepcja zespołu nieszczelnego jelita jako szerokiej jednostki chorobowej pojawiła się później i długo budziła (i częściowo nadal budzi) sceptycyzm.

Badania, przeprowadzone w kolejnych dekadach stopniowo odkrywały przed nami nieznany świat mikrobioty i jelit, a to, co początkowo było jedynie śmiała hipotezą, okazało się prawdziwym procesem. Dlaczego medycyna konwencjonalna długo w to nie wierzyła?

Główne powody sceptycyzmu dotyczyły nie tyle samego zjawiska zwiększonej przepuszczalności, to jest realne i mierzalne, ile rozszerzonej koncepcji zespołu nieszczelnego jelita, zakładającej wpływ tego stanu na niemalże każdy aspekt naszego zdrowia. Dziś wiemy, że nie były to tezy przesadzone. To, co pozornie wydaje się błahym zjawiskiem, okazuje się mieć poważne konsekwencje. Nadal jednak zespół nieszczelnego jelita nie został uznany za chorobę.

Jak się rozwija i jakie ma konsekwencje?

Ściana jelita nie jest zwykłą rurą – to niezwykle aktywna bariera immunologiczna. Komórki nabłonka jelitowego są ze sobą ściśle połączone, dzięki czemu organizm ma kontrolę na tym, co może przejść pomiędzy nimi do krwiobiegu i wnętrza organizmu. Z jednej strony bariera ta musi być wystarczająco szczelna, aby nie przepuszczać przypadkowo bakterii, toksyn i dużych cząsteczek, a z drugiej musi umożliwiać wchłanianie wody, elektrolitów i składników odżywczych. Ta równowaga jest regulowana między innymi przez białka połączeń ścisłych i szlak związany z zonuliną – białkiem regulującym przepuszczalność jelit.

Jeżeli przepuszczalność bariery zostaje zaburzona, do krwi przedostaje się więcej cząstek z jelit, a tym samy m wchodzą one w kontakt z układem odpornościowym. Może to powodować aktywację komórek odpornościowych. U osoby zdrowej nie musi to oznaczać choroby. Układ odpornościowy jest przecież właśnie po to, aby nieustannie kontrolować ogromną liczbę obcych antygenów.

Problem pojawia się wtedy, gdy zwiększona przepuszczalność jelita współistnieje z predyspozycją genetyczną, dysbiozą i nieprawidłową regulacją odpowiedzi immunologicznej. Wtedy jelito może stać się jednym z miejsc, w których dochodzi do stałego pobudzenia układu immunologicznego i wskutek tego wzbudzenia autoagresji.

2. Przewlekły stan zapalny – układ immunologiczny pod presją

Stan zapalny sam w sobie nie jest wrogiem. Przeciwnie, bez niego nie moglibyśmy przeżyć. Kiedy skaleczymy palec, organizm uruchamia reakcję zapalną – w jej przebiegu w miejsce uszkodzenia docierają komórki odpornościowe, zwiększa się przepływ krwi, pojawia się obrzęk, uruchomione zostają mechanizmy naprawcze i rozpoczyna się odbudowa tkanek.

Problem pojawia się wtedy, gdy reakcja, która miała być krótkotrwała, utrzymuje się miesiącami lub latami. Przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu jest szczególnie podstępny, ponieważ często nie daje charakterystycznych objawów. Nie ma wysokiej gorączki. Nie pojawia się wyraźny obrzęk. Człowiek może normalnie pracować, robić zakupy, prowadzić samochód i funkcjonować przez lata. A jednak w jego organizmie mogą utrzymywać się podwyższone poziomy czynników prozapalnych. Skąd bierze się przewlekły stan zapalny?

Lista czynników, sprzyjających rozwojowi tego stanu jest długa. Należą do nich między innymi: nadmierna ilość tkanki tłuszczowej, szczególnie trzewnej, palenie papierosów, przewlekły stres, niedobór snu, mała aktywność fizyczna, dieta uboga w błonnik i produkty roślinne, nadmiar żywności wysoko przetworzonej, zaburzenia metaboliczne i insulinooporność, (wydzielającym hormony) i immunologicznym.

Tkanka tłuszczowa, zwłaszcza trzewna, może bowiem wytwarzać liczne substancje, wpływające na funkcjonowanie układu odpornościowego. W przypadku otyłości dochodzi między innymi do zwiększonej aktywacji makrofagów oraz produkcji prozapalnych cytokin. To jeden z powodów, dla których nadmierna masa ciała może nie tylko zwiększać ryzyko rozwoju cukrzycy czy chorób sercowo-naczyniowych, ale także wpływać na przebieg chorób zapalnych i autoimmunologicznych.

Co przewlekły stan zapalny robi z układem odpornościowym?

Wyobraźmy sobie system alarmowy, który nigdy się nie wyłącza. Jeżeli sygnały alarmowe pojawiają się przez pewien czas, są pożyteczne – organizm likwiduje zagrożenie i reakcja zapalna zostaje wyciszona.

Jeżeli alarm rozlega się każdego dnia przez wiele lat, system zaczyna działać inaczej. Przewlekła ekspozycja na sygnały zapalne może zmieniać aktywność limfocytów, komórek dendrytycznych, makrofagów i innych elementów odporności. Może również wpływać na równowagę między komórkami, odpowiedzialnymi za pobudzanie odpowiedzi immunologicznej a tymi, które powinny ją hamować.

W kontekście autoimmunizacji szczególnie istotna jest równowaga pomiędzy limfocytami Th17 i Treg. Th17 pomagają organizmowi zwalczać niektóre drobnoustroje, ale ich nadmierna aktywność, wiązana jest z wieloma chorobami zapalnymi i autoimmunologicznymi. Treg działają natomiast jak hamulec. Pomagają powstrzymywać nadmierną reakcję odpornościową i utrzymywać tolerancję wobec własnych tkanek. Jeżeli układ gazu i hamulca przestaje działać prawidłowo, rośnie ryzyko utraty równowagi.

Jak rozpoznać przewlekły stan zapalny?

To nie jest łatwe, ponieważ jego objawy są bardzo niespecyficzne. Mogą pojawiać się: przewlekłe zmęczenie, gorsza regeneracja, problemy ze snem, bóle mięśni i stawów, pogorszenie koncentracji, obniżenie nastroju, zwiększenie masy ciała, zaburzenia metabolizmu glukozy i częstsze infekcje. Żaden z tych objawów nie oznacza jednak automatycznie choroby autoimmunologicznej ani przewlekłego stanu zapalnego.

Do oceny stanu zapalnego lekarz może wykorzystać między innymi badania poziomu CRP, OB i inne, zależne od sytuacji klinicznej. Nie istnieje jednak pojedynczy test, który odpowiadałby na pytanie: „Czy mój układ odpornościowy zaczyna atakować własne ciało?”. Dlatego diagnostyka powinna być prowadzona na podstawie objawów, badania lekarskiego i odpowiednio dobranych testów, a nie na podstawie jednego wyniku laboratoryjnego.

Co można zrobić naturalnie, by zahamować stan zapalny?

Największe znaczenie mają rzeczy pozornie banalne i zmiany stylu życia.

• Ruch – regularna aktywność fizyczna pomaga regulować metabolizm, masę ciała i funkcjonowanie układu odpornościowego. Nie trzeba od razu rozpoczynać intensywnych treningów. Dla wielu osób bardzo dobrym początkiem jest szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie, ćwiczenia siłowe dwa razy w tygodniu lub regularne ćwiczenia mobilizacyjne.
• Sen – coraz więcej badań łączy zaburzenia snu z dysregulacją odporności. Zaburzenia snu powiązano nawet z wyższym ryzykiem rozwoju niektórych chorób autoimmunologicznych. Nie oznacza to, że bezsenność wywołuje autoimmunizację, ale badania pokazują, że sen jest jednym z elementów układanki.
• Redukcja przewlekłego stresu – stres nie jest bezpośrednią przyczyną chorób autoimmunologicznych, może jednak wpływać na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza, układ autonomiczny, sen i w ten sposób, pośrednio, na funkcjonowanie układu odpornościowego. Pomocne w redukcji stresu mogą być techniki oddechowe, medytacja, mindfulness, joga, spacery, kontakt z naturą oraz regularna aktywność fizyczna4.

3. Mutacje – czy układ odpornościowy można przeprogramować?

To jeden z najbardziej fascynujących kierunków współczesnych badań nad chorobami autoimmunologicznymi. Mutacja somatyczna to zmiana w DNA, która pojawia się w komórce w ciągu życia człowieka. Nie musi być obecna w każdej komórce organizmu i nie musi być dziedziczona przez potomstwo. Takie mutacje pojawiają się w nas wszystkich. Im jesteśmy starsi, tym więcej komórek ma za sobą liczne podziały i tym samym więcej okazji do powstania przypadkowych zmian w DNA.

Przez długi czas zakładano, że jest to przede wszystkim problem związany z nowotworzeniem. Dziś wiemy, że niekoniecznie. Mutacje somatyczne mogą bowiem wpływać również na funkcjonowanie układu odpornościowego. Słowo klon może brzmieć groźnie, ale w immunologii oznacza przede wszystkim grupę komórek, wywodzących się od jednej komórki macierzystej. Jeżeli pojedynczy limfocyt zostanie aktywowany, może zacząć się intensywnie namnażać.

Powstaje wtedy populacja komórek o bardzo podobnych cechach. Jest to normalny mechanizm odpowiedzi immunologicznej. Problem może pojawić się wtedy, gdy w wyniku mutacji albo innych zmian regulacyjnych, określony klon uzyskuje przewagę nad pozostałymi.

W onkologii nazywamy to klonalną ewolucją. W immunologii naukowcy zaczynają dopiero dostrzegać podobne zjawiska również poza nowotworami. Niektóre nabyte mutacje mogą sprawiać, że komórki odpornościowe będą reagować zbyt silnie, zbyt długo albo w nieodpowiedni sposób.

reagowania komórek na sygnały, produkcja cytokin i zdolność organizmu do utrzymywania równowagi między aktywacją i hamowaniem odpowiedzi immunologicznej. W tym samym czasie w komórkach gromadzą się mutacje somatyczne. Niektóre z nich mogą być całkowicie obojętne. Inne mogą dawać określonym komórkom przewagę.

To właśnie tutaj pojawia się pytanie: czy z czasem część naszego układu odpornościowego może stać się mniej różnorodna, a bardziej zdominowana przez pewne klony? Badania nad somatycznymi mutacjami w chorobach autoimmunologicznych sugerują, że odpowiedź może być twierdząca.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba po czterdziestce czy pięćdziesiątce posiada autoimmunologiczne klony. Nie oznacza również, że każda taka mutacja prowadzi do choroby. Jest to raczej kolejny element, który może zwiększać podatność organizmu na zaburzenia regulacji odporności.

Czy można zapobiec takim mutacjom?

Tutaj odpowiedź jest znacznie mniej satysfakcjonująca. Nie znamy obecnie sposobu, który pozwalałby zapobiec wszystkim mutacjom somatycznym związanym ze starzeniem. Możemy jednak ograniczać część czynników, które zwiększają uszkodzenia komórkowe i przyczyniają się do uszkodzeń DNA.

Najważniejsze to: porzucenie nałogów (papierosy, alkohol), ochrona przed nadmiernym promieniowaniem UV, prawidłowa masa ciała, aktywność fizyczna, dieta bogata w produkty roślinne, odpowiednia ilość snu, kontrolowanie chorób metabolicznych, ograniczanie niepotrzebnej ekspozycji na substancje toksyczne. Nie są to metody naprawiania DNA. Ich znaczenie polega raczej na ograniczaniu środowiska, w którym powstaje przewlekłe uszkodzenie komórek i stan zapalny.

Czy suplementy mogą pomóc?

Nie ma obecnie suplementu diety, o którym można powiedzieć, że zapobiega mutacjom somatycznym w limfocytach i dzięki temu chroni przed chorobą autoimmunologiczną. Ale mamy antyoksydanty, które unieszkodliwiając wolne rodniki tlenowe, zapobiegają uszkodzeniom materiału genetycznego. Ich źródłem są świeże warzywa i owoce, zwłaszcza jagodowe, gorzka czekolada i zdrowe oleje roślinne.

Interesująca jest w tym kontekście też witamina D, ponieważ jej receptor występuje na wielu komórkach układu odpornościowego. Niski poziom witaminy D obserwuje się w różnych chorobach autoimmunologicznych, ale nie oznacza to automatycznie, że niedobór jest ich przyczyną. Innymi słowy: warto leczyć niedobór, ale nie należy obiecywać sobie, że suplementacja witaminą D wyłączy autoimmunizację⁵.

4. Zburzenia mikrobioty jelitowej

W organizmie człowieka żyją miliardy mikroorganizmów. Największa ich społeczność znajduje się w przewodzie pokarmowym. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu bakterie jelitowe traktowaliśmy przede wszystkim jako pomocników trawienia. Dzisiaj wiemy, że ich rola jest znacznie większa.

Mikrobiom można traktować jak biologiczny ekosystem. Bakterie konkurują w nim ze sobą, produkują metabolity, wpływają na śluzówkę jelita i nieustannie "rozmawiają" z układem odpornościowym. Jednym z najważniejszych produktów w tej współpracy są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, między innymi maślan, octan i propionian. Powstają one w wyniku fermentacji błonnika przez określone bakterie. I właśnie tutaj pojawia się bardzo ciekawy mechanizm.

Nasz organizm nie trawi całości błonnika, część trafia do jelita grubego, gdzie staje się pożywieniem dla bakterii. Niektóre z metabolitów błonnika mogą wpływać na komórki odpornościowe. Jednym z efektów może być wspieranie rozwoju i funkcji limfocytów T regulatorowych – Treg, które są jednym z najważniejszych hamulców układu odpornościowego. Można je porównać do strażników, którzy pilnują, aby reakcja obronna nie trwała dłużej, niż jest to potrzebne.

Jednym z interesujących obszarów badań immunologicznych jest równowaga pomiędzy Treg a limfocytami Th17. Th17 odgrywają ważną rolę w obronie przed niektórymi mikroorganizmami i w reakcjach zapalnych. Treg z kolei ograniczają nadmierną aktywność immunologiczną. Nie chodzi więc o to, aby mieć jak najwięcej Treg i jak najmniej Th17 – organizm potrzebuje obu. Chodzi o to, by pozostawały w równowadze.

Problem pojawia się, kiedy proporcje i aktywność tych populacji zostają zaburzone. Coraz więcej badań sugeruje, że mikrobiom może uczestniczyć w regulacji tej równowagi. To oznacza, że skład naszej diety może wpływać na odporność nie tylko poprzez witaminy i minerały, ale również poprzez to, czym karmimy nasze bakterie jelitowe.

Dysbioza – kiedy ekosystem traci równowagę

Dysbioza to zaburzenie składu lub funkcji społeczności mikroorganizmów. Może dojść do zmniejszenia różnorodności bakterii, utraty mikroorganizmów produkujących korzystne metabolity albo nadmiernego rozrostu określonych gatunków patogennych.

Badania łączą zaburzenia mikrobiomu z wieloma chorobami autoimmunologicznymi, w tym z reumatoidalnym zapaleniem stawów, stwardnieniem rozsianym, toczniem i cukrzycą typu 1. Nie oznacza to jednak, że można wskazać jedną bakterię odpowiedzialną za chorobę. Mikrobiom jest ekosystemem. Liczy się nie tylko to, jakie bakterie mamy, ale również jakie pełnią funkcje, jakie produkują metabolity i jak oddziałują między sobą oraz z gospodarzem.

Czy można naprawić mikrobiom?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań. Problem w tym, że mikrobiom nie jest urządzeniem, które można zresetować jednym preparatem. Nie istnieje uniwersalny probiotyk na autoimmunizację, co więcej, nawet probiotyki nie działają tak samo u wszystkich. Dlatego znacznie bardziej racjonalne jest podejście: najpierw karmimy mikrobiom, dopiero potem zastanawiamy się nad suplementem. Co jest najlepszym pożywieniem dla bakterii jelitowych?

Dla mikrobiomu szczególnie ważna jest różnorodność. W menu powinny znaleźć się różnorodne warzywa i owoce, rośliny strączkowe, pełne ziarna, orzechy i nasiona, produkty fermentowane (kiszonki warzywne i przetwory mleczne), oliwa z oliwek, kakao, zielona herbata zioła i przyprawy⁶.

***

Dysbioza może zmieniać produkcję metabolitów wpływających na odporność. Zaburzenie równowagi limfocytów Treg i Th17 może osłabiać mechanizmy kontroli. Każde z tych zjawisk może zachodzić oddzielnie, częściej jednak kilka z nich zachodzi jednocześnie lub nawzajem się napędzają. A wszystko to może zachodzić równocześnie. Dlatego leczenie chorób autoimmunologicznych i wspomaganie terapii naturalnymi metodami, zawsze powinno być ustalane indywidualnie i wymaga czasu, rozsądku oraz konsekwencji.

Najważniejsza jest zmiana myślenia. Przez wiele lat wyobrażaliśmy sobie bowiem chorobę autoimmunologiczną jak nagły bunt organizmu przeciwko samemu sobie. Dziś coraz częściej widzimy proces. To może być powolne przesuwanie się granicy pomiędzy ochroną a nadmierną aktywacją. Układ odpornościowy przez lata wykonuje swoje zadanie, ale kolejne elementy równowagi zaczynają się zmieniać. Mikrobiom traci część swojej różnorodności. Bariera jelitowa może stawać się bardziej przepuszczalna. Tkanka tłuszczowa produkuje więcej sygnałów zapalnych.

Coraz mniej śpimy. Stres nas nie opuszcza. Pojawiają się infekcje. W komórkach gromadzą się mutacje somatyczne. A mechanizmy odpowiedzialne za wygaszanie odpowiedzi immunologicznej mogą przestawać działać równie sprawnie jak wcześniej. Żaden z tych elementów sam w sobie nie musi oznaczać choroby. Ale ich suma może mieć znaczenie. Być może właśnie dlatego przyszłość leczenia chorób autoimmunologicznych nie będzie polegała wyłącznie na coraz silniejszym hamowaniu odporności.

Coraz ważniejsze może być precyzyjne przywracanie równowagi: między zapaleniem i jego wygaszaniem, między aktywnością i tolerancją, między mikroorganizmami i gospodarzem, między poszczególnymi populacjami limfocytów. To zmienia również spojrzenie na profilaktykę. Na wiele czynników nie mamy wpływu, ale nadal wiele innych możemy modyfikować. I tu jest nasza moc sprawcza. Nie chodzi o wielką rewolucję, ale o sumę małych zmian, które razem pozwolą pokonać choroby autoimmunologiczne.