Nasze magazyny
Czym jest immunomodulacja?
Badania naukowe coraz wyraźniej pokazują, że spożywanie specyficznej żywności funkcjonalnej może stymulować aktywność komórek odpornościowych, oferując ochronę przed licznymi zagrożeniami. Efekt ten nazywamy immunomodulacją. Polega ona na takiej modyfikacji odpowiedzi immunologicznej, aby organizm osiągnął równowagę – wzmocnieniu odporności w przypadku jej osłabienia lub infekcji albo tłumieniu odpowiedzi immunologicznej w nadmiernej reakcji w chorobach z autoagresji.
Co to jest żywność funkcjonalna?
To produkty, których wartość wykracza poza podstawową wartość odżywczą i oferują dodatkowe korzyści zdrowotne. Naukowcy cały czas badają, jak zawarte w nich związki chemiczne mogą regulować szlaki sygnałowe i pracę komórek, wpływając na fizjologię organizmu. Przyjrzyjmy się kilku pokarmom, które zostały szczegółowo przeanalizowane pod kątem ich zdolności do wzmacniania odporności.
Żeń-szeń (Panax ginseng)
To jeden z najlepiej poznanych produktów leczniczych o udowodnionym działaniu immunostymulującym. Występuje w dwóch głównych formach: białej (suszone korzenie) i czerwonej (wielokrotnie parzone i suszone korzenie).
Biały żeń-szeń zawiera ginsenozydy i polisacharydy, które wpływają zarówno na odporność wrodzoną, jak i nabytą. Zwiększają one na przykład aktywność żerną makrofagów, wzmagają produkcję tlenku azotu (NO), który niszczy patogeny, aktywuje odpowiedź układu odpornościowego, reguluje przebieg reakcji zapalnej i chroni komórki przed uszkodzeniem, oraz cytokiny prozapalne. Pobudzają również komórki NK, zwiększając ich proliferację i aktywność cytotoksyczną.
Natomiast moc czerwonego żeń-szenia skupia się głównie na wzmocnieniu odporności wrodzonej, ale ma także wpływ na odporność nabytą. Zwiększa rozmiar śledziony i grasicy, a także liczbę białych krwinek, w tym makrofagów i komórek NK. W przypadku infekcji wirusowych przyczynia się do zwiększenia przeżywalności chorych. Pobudza też makrofagi do wytwarzania NO i cytokin. Zawarte w czerwonym żeń-szeniu ginsenozydy pobudzają ponadto namnażanie limfocytów Th (pomocniczych) i zwiększają produkcję przeciwciał.
Grzyby
Cenimy nie tylko jako składnik potraw, ale również za ich bioaktywne właściwości, w tym przeciwnowotworowe i immunostymulujące. To ostatnie przypisuje się głównie zawartym w nich polisacharydom, zwłaszcza beta-glukanom. Wiążą się one z receptorami na komórkach odpornościowych (makrofagach, komórkach dendrytycznych, komórkach NK, neutrofilach). To wiązanie prowadzi do aktywacji makrofagów i wydzielania cytokin prozapalnych.
Beta-glukany promują również dojrzewanie komórek dendrytycznych i aktywację komórek T. Które grzyby pod tym względem zasługują na szczególną uwagę? Jest to między innymi pieczarka brazylijska (Agaricus blazei), która zwiększa wydzielanie cytokin i pobudza namnażanie komórek odpornościowych. Wykazuje też działanie przeciwnowotworowe poprzez aktywację komórek odpornościowych.
Znane wszystkim zainteresowanym medycyną Dalekiego Wschodu grzyby reishi (Ganoderma lucidum) stymulują za to wydzielanie regulujących odpowiedź immunologiczną cytokin w makrofagach, zwiększają też aktywność cytotoksyczną komórek NK. W badaniach klinicznych u pacjentów onkologicznych zaobserwowano wzrost poziomu cytokin i zwiększoną aktywność komórek NK.
Wreszcie Grifola frondosa, czyli maitake, aktywuje makrofagi i limfocyty T, przywracając równowagę między limfocytami Th1 i Th2, co wspiera homeostazę układu odpornościowego. Wykazuje również działanie przeciwnowotworowe.
Poli-gamma-glutaminian (γ-PGA)
To biopolimer, wytwarzany przez bakterię Bacillus subtilis, obecną w tradycyjnej koreańskiej fermentowanej żywności sojowej zwanej cheongkookjang i japońskim natto. Gamma-PGA aktywuje cytokiny prozapalne, stymuluje w komórkach NK produkcję interferonu (białka m.in. hamującego replikację wirusów) i zwiększa ich aktywność cytotoksyczną.
Badania wykazały, że doustne podawanie gamma-PGA może zmniejszać rozmiar guzów i chronić przed wirusem grypy poprzez zwiększenie aktywności cytotoksycznych limfocytów T. Udowodniono też, że gamma-PGA może wspomagać remisję zmian przednowotworowych szyjki macicy i usuwać wywołującego je wirusa HPV. U zdrowych ochotników odnotowano wzrost aktywności komórek NK po 8 tygodniach suplementacji.
Chlorella
To jednokomórkowa zielona alga, bogata w białka, błonnik, witaminy i minerały, szeroko stosowana jako żywność funkcjonalna. Najczęściej badane gatunki to Chlorella vulgaris i Chlorella pyrenoidosa.
U zdrowych ochotników krótkotrwała suplementacja C. vulgaris zwiększyła aktywność komórek NK i stężenie interferonu gamma oraz jednej z interleukin w surowicy. C. vulgaris wykazuje działanie przeciwbakteryjne, zwiększając odporność na różne zakażenia (np. Listeria monocytogenes, Escherichia coli) poprzez aktywację odpowiedzi limfocytów Th. Chlorella pyrenoidosa natomiast wpływa na aktywację makrofagów i humoralną odpowiedź immunologiczną. Zwiększa aktywność żerną makrofagów, ich proliferację i produkcję tlenku azotu. U kobiet w ciąży suplementacja C. pyrenoidosa znacząco zwiększyła stężenie immunoglobuliny A w mleku matki, co może zmniejszać ryzyko infekcji u niemowląt.
Czytaj również: Niepozorny zielony proszek oczyszcza organizm z toksyn, wspiera odporność i niszczy wolne rodniki
Lactobacillus plantarum
To jeden z najlepiej przebadanych gatunków bakterii probiotycznych, znanych ze swoich funkcji immunomodulacyjnych. Co ciekawe, korzystne efekty mogą wykazywać zarówno żywe bakterie, jak i te inaktywowane termicznie, a nawet ich składniki komórkowe. L. plantarum zwiększa aktywność fagocytarną i produkcję cytokin w makrofagach i w komórkach dendrytycznych. Do tego moduluje aktywność limfocytów T i wpływa na produkcję przeciwciał immunoglobulin A.
Doustne podawanie tych bakterii zwiększyło poziom Ig A w jelicie cienkim i płucach, co przyczyniło się do tłumienia namnażania wirusa grypy A i zwiększenia aktywności cytotoksycznych limfocytów T. Udowodniono, że u starszych osób różne dawki L. plantarum mogą wywoływać odmienne odpowiedzi immunologiczne: wysoka zwiększała aktywację komórek NK, natomiast niska aktywowała limfocyty T i B oraz komórki prezentujące antygen.
Badanie wykazało również, że w przypadku limfocytów T, L. plantarum może przywracać ich prawidłową liczbę i wzmacniać odpowiedzi pamięciowe. Zdaje się też regulować geny związane z funkcją limfocytów T i B w błonie śluzowej jelita cienkiego.
Aloes (Aloe vera)
Już Majowie doceniali jej lecznicze właściwości, a teraz badania potwierdzają jego działanie immunomodulacyjne i immunostymulujące. Kluczowymi składnikami aloesu, odpowiedzialnymi za jego korzystny wpływ na odporność, są polisacharydy, zwłaszcza acemannan, znajdujący się w żelu wewnątrz liści. Jego ekstrakt, a także wyciągi z innych polisacharydów, znacząco zwiększają aktywność żerną makrofagów, produkcję tlenku azotu oraz interleukiny-6.
Odgrywa ona ważną rolę w ostrej fazie odpowiedzi immunologicznej. A to nie wszystko. Polisacharydy z aloesu stymulują bowiem także namnażanie makrofagów w sposób zależny od stężenia, co udowodniono naukowo. Wykazano też, że aloes zwiększa poziom całkowity immunoglobuliny G i immunoglobuliny M, które odpowiadają kolejno za trwałą i nową reakcję na patogeny.
Czytaj również: Aloes - właściwości lecznicze i zastosowanie
Propolis
Można go nazwać jednym z darów pszczół, obok miodu, pyłku i wosku. Propolis (kit pszczeli) ma złożony skład: jest bogaty we flawonoidy, kwasy fenolowe i ich pochodne. Działa zarówno jako immunostymulant (zapobiegając infekcjom), jak i immunomodulator (łagodząc stany zapalne). Główne mechanizmy działania propolisu na układ odpornościowy obejmują:
- ogólną aktywację układu odpornościowego – propolis może zwiększać wydzielanie cytokin przez leukocyty krwi obwodowej, co wzmacnia reakcję immunologiczną. Moduluje również mechanizmy odporności wrodzonej, aktywując początkowe etapy odpowiedzi immunologicznej.
- wpływ na wydzielanie cytokin – metaanalizy wykazały znaczące zmniejszenie poziomów cytokin prozapalnych, przy jednoczesnym zwiększeniu stężenia cytokin przeciwzapalnych.
- modulację aktywności komórek odpornościowych – kit pszczeli wzmacnia fagocytozę i może wpływać na produkcję tlenku azotu, zarówno zwiększając ją, jak i hamując w zależności od potrzeby. Do tego propolis może zatrzymywać proliferację limfocytów, zwiększać aktywność cytotoksyczną komórek NK, wpływać na aktywność i proliferację limfocytów B oraz wzmacniać odporność humoralną, zwiększając poziomy immunoglobulin G i M.
- rolę adiuwanta immunologicznego – propolis może wzmacniać zarówno komórkową, jak i humoralną odpowiedź immunologiczną po podaniu dowolnej szczepionki, zwiększając proliferację limfocytów, produkcję cytokin i poziom przeciwciał.
Ponadto propolis może zapobiegać i łagodzić objawy zakażeń dróg oddechowych, np. skracać czas trwania przeziębienia. W przypadku infekcji koronawirusem zdaje się zmniejszać immunosupresję we wczesnych fazach zakażenia oraz przeciwdziałać nadmiernej odpowiedzi zapalnej (tzw. burzy cytokinejowej) w późniejszych stadiach choroby, co obserwowano w skróceniu czasu hospitalizacji. Wykazuje również działanie przeciwzapalne w płucach, np. w przebiegu astmy i rozedmy.
Czytaj również: Produkty pszczele - jak je stosować i na co pomagają?
Kwasy tłuszczowe omega-3
Zwłaszcza kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA), odgrywają znaczącą rolę w modulowaniu układu odpornościowego. Dzięki nim zmienia się płynność i elastyczność błony komórkowej, co poprawia komunikację, odbiór sygnałów i zdolność komórek odpornościowych do reagowania na zakażenia i stany zapalne. Do tego pośrednio zmniejszają one ekspresję genów prozapalnych.
Kwasy omega-3 są również prekursorami związków, które przesuwają profil mediatorów lipidowych z prozapalnych na przeciwzapalne, skutecznie kończąc stan zapalny i wspierając naprawę tkanek. Mogą też zmniejszać produkcję cząsteczek zapalnych i zwiększać zdolność makrofagów do pochłaniania patogenów.
W przypadku neutrofili, kwasy omega-3 wpływają na ich ruchliwość, zdolność do pożerania patogenów i produkcję substancji związanych z zapaleniem. Natomiast oddziaływanie na limfocyty polega przede wszystkim na kierowaniu rozwoju limfocytów T w stronę wariantu regulacyjnego (Treg), co zapobiega nadmiernym odpowiedziom immunologicznym, a w przypadku limfocytów B na kontrolowaniu produkcji przeciwciał.
To jednak nie wszystko. Suplementacja kwasami omega-3 znacząco zmniejsza poziom białka C-reaktywnego (CRP) i cytokin prozapalnych w surowicy. Może również zwiększać produkcję interleukiny-10, czyli cytokiny przeciwzapalnej.
Czytaj również: Dieta bogata w ten składnik naprawdę wydłuża życie - naukowcy nie mają wątpliwości
Witaminy i minerały
Witaminy i minerały odgrywają fundamentalną rolę we wzroście, rozwoju i ochronie ludzkiego organizmu przed obcymi substancjami i patogenami. Nawet niewielkie, nie dające objawów niedobory, mogą prowadzić do osłabienia układu odpornościowego. Przyjrzyjmy się tym najważniejszym:
- Witamina A wpływa na aktywność makrofagów, regulując uwalnianie cytokin i wpływa na różnicowanie limfocytów T.
- Witamina B1 (tiamina) działa antyoksydacyjnie, chroni komórki odpornościowe przed uszkodzeniem przez wolne rodniki i hamuje stres oksydacyjny w makrofagach.
- Witamina B2 (ryboflawina) jest silnym modulatorem przeciwzapalnym z właściwościami antyoksydacyjnymi. Zwiększa aktywność żerną makrofagów, a jej niedobór upośledza aktywność i przeżywalność tych komórek.
- Witamina B3 (niacyna) może zwiększać aktywność wrodzonego układu odpornościowego nawet 1000-krotnie. Obniża też poziom cytokin prozapalnych.
- Witamina B5 (kwas pantotenowy) nasila fagocytozę i reguluje odpowiedź zapalną w makrofagach. Moduluje zarówno odporność wrodzoną, jak i adaptacyjną, stymulując limfocyty T.
- Witamina B6 (pirydoksyna) hamuje wydzielanie cytokin prozapalnych, a pobudza wyrzut przeciwzapalnych.
- Witamina B7 (biotyna) łagodzi objawy alergii na metale.
- Witamina B9 (kwas foliowy) zmniejsza ryzyko infekcji, pobudza namnażanie limfocytów T, opóźnia reakcje nadwrażliwości, zwiększa fagocytozę i wzmacnia produkcję immunoglobulin. Odgrywa też integralną rolę w utrzymaniu limfocytów T regulacyjnych (Treg).
- Witamina B12 reguluje wyrzut cytokin.
- Witamina C może hamować ekspresję prozapalnych mediatorów, wpływa także na ekspresję genów, indukowanych lipopolisacharydami (metabolitami szkodliwych bakterii) w makrofagach. Zwiększa również stężenie immunoglobulin A i M oraz wzmacnia zdolność komórek NK do zabijania nowotworów.
- Witamina D odgrywa wielofunkcyjną rolę w układzie odpornościowym, jej receptory znajdują się na makrofagach, komórkach dendrytycznych (DC) oraz w aktywowanych limfocytach T i B. Stymuluje zdolności żerne makrofagów i funkcje komórek NK, hamuje wydzielanie cytokin prozapalnych w monocytach i wpływa na dojrzewanie komórek dendrytycznych, reguluje także wydzielanie cytokin i proporcje pomiędzy prozapalnymi i przeciwzapalnymi. Do tego witamina D reguluje wydzielanie przeciwciał.
- Witamina E poprawia odporność poprzez hamowanie aktywności enzymów i cytokin, zaangażowanych w rozwój reakcji zapalnej i regulowanie wydzielania NO.
- Witamina K, a dokładnie jej pochodne K3 i K5, zmniejszają uwalnianie cytokin przez aktywowane limfocyty T. Suplementacja witaminą K zwiększa za to liczbę limfocytów T regulatorowych, kontrolujących przebieg reakcji immunologicznych.
- Cynk wpływa na kształtowanie się komórek dendrytycznych i wspiera proliferację limfocytów T regulatorowych. Niedobór tego pierwiastka negatywnie wpływa na funkcje odpornościowe, takie jak namnażanie limfocytów, produkcja interleukiny-2 czy aktywność żerną makrofagów.
- Magnez zmniejsza produkcję cytokin prozapalnych. Jego niedobór adekwatnie zwiększa zdolność makrofagów do produkcji tych cytokin, prowadząc do stanów zapalnych.
- Miedź to niezbędny pierwiastek śladowy, zaangażowany w funkcje ochronne układu odpornościowego. Już łagodne jej niedobory prowadzą do obniżonej produkcji interleukiny-2 i zmniejszonej proliferacji limfocytów T, co skutkuje limfopenią, czyli ich zbyt niskim poziomem w organizmie.
Kannabidiol (CBD)
Substancja aktywna, występująca w konopiach siewnych (Cannabis sativa) i pozyskiwanym z nich oleju, działa na nasz organizm głównie poprzez układ endokannabinoidowy, który odgrywa kluczową rolę w regulacji homeostazy organizmu, w tym funkcji układu odpornościowego. Receptory tego układu znajdują się na powierzchni białych krwinek, co pozwala regulować ich aktywność – CBD działa przeciwzapalnie, zmniejszając wydzielanie cytokin prozapalnych i promując wytwarzanie cytokin przeciwzapalnych.
Ponadto CBD pobudza aktywność makrofagów i komórek NK, które stoją na pierwszej linii obrony organizmu. Jednym z kluczowych mechanizmów immunomodulujących CBD jest także jego zdolność hamowania nadmiernej odpowiedzi immunologicznej, co zapobiega chorobom autoimmunologicznym.
Nie bez znaczenia jest także to, że CBD działa jako silny antyoksydant, redukując stres oksydacyjny, który może osłabiać układ odpornościowy. Poprzez neutralizację wolnych rodników, CBD chroni komórki odpornościowe przed uszkodzeniem, co zwiększa ich efektywność. Natomiast nasiona konopi siewnych, choć nie zawierają kannabinoidów, takich jak CBD, są bogate w kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6 (w idealnej proporcji 1:3), białka, witaminy oraz minerały, które wspierają funkcje układu odpornościowego.
Czytaj również: Czy CBD może załagodzić objawy menopauzy?
***
Powyższe przykłady to tylko wycinek z długiej listy żywności funkcjonalnej. Możesz skorzystać z niej lub przygotować coś indywidualnie. Pamiętaj przy tym, że produkty bogate w antyoksydanty również pośrednio przyczyniają się do wsparcia układu odpornościowego, chroniąc gruczoły i białe krwinki przed wolnymi rodnikami.
O czym powinnaś pamiętać, rozpoczynając swoją przygodę z żywnością funkcjonalną? Przede wszystkim o jej źródle. Jeśli zamierzasz postawić na powyższe produkty w postaci suplementów, to upewnij się, że pochodzą one od producenta, który dba o wysoką jakość sprzedawanego towaru.
Tańszy niekoniecznie znaczy lepszy: taki produkt może zawierać zanieczyszczenia, np. metale ciężkie, lub niższe stężenie aktywnego składnika niż jest to napisane na opakowaniu. Jeżeli natomiast zamierzasz korzystać z naturalnych produktów, takich jak propolis, to miej na uwadze możliwą reakcję alergiczną.
- 1. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8787967
- 2. https://www.cabidigitallibrary.org/doi/pdf/10.5555/20203465068
- 3. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9298305/
- 4. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/mnfr.202400752
- 5. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8779769/
- 6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40407987/
