Tlenoterapia hiperbaryczna - co to jest i na co pomaga?

Tlenoterapia hiperbaryczna to stosunkowo młoda, nieinwazyjna metoda leczenia wielu chorób oraz sposób na regenerację organizmu. Kto powinien z niej skorzystać i jak robić to bezpiecznie?

Artykuł na: 23-28 minut

Według legendy pierwszą osobą w historii, która korzystała z terapii hi­perbarycznej, był żyjący w IV w. p.n.e. władca Macedonii, Aleksander Wielki, którego w specjal­nie skonstruowanej beczce zanurzano w głębiny Bosforu. To właśnie te za­biegi miały uczynić zeń wielkiego i silnego wojownika oraz wybitnego stratega, o niezwykle bystrym umyśle.

Przez kolejne wieki medycy na ca­łym świecie obserwowali i starali się zrozumieć, w jaki sposób wysokie ciśnienie wpływa na ciało człowieka. W XVII w., czyli jeszcze przed odkry­ciem tlenu, brytyjski naukowiec Natha­niel Henshaw skonstruował pierwszą komorę, w której leczył schorzenia ukła­du oddechowego, wykorzystując w tym celu niskie lub wysokie ciśnienie. Jednak terapia hiperbaryczna prze­żyła swój renesans dopiero w XIX w. Wtedy to w miastach Europy zaczęły powstawać kolejne komory z podwyż­szonym ciśnieniem, a ich wynalazcy chwalili się coraz to większym wa­chlarzem korzyści płynących z prze­bywania w ich wnętrzu. W 1889 r. skonstruowano nawet salę operacyjną, która była olbrzymią komorą hiper­baryczną i przeprowadzano w niej zabiegi, do których znieczulano pa­cjentów podtlenkiem azotu – w wa­runkach wysokiego ciśnienia zwiększa się ciśnienie parcjalne gazu i dzięki temu działa on silniej na organizm.

Przełomowym dla rozwoju tle­noterapii hiperbarycznej okazał się 1959 r. Wtedy to holenderski kardio­chirurg, Ide Boerema dowiódł, że świ­nie pozbawione czerwonych krwinek, odpowiadających za transport tlenu z płuc do tkanek, mogą przeżyć, o ile znajdą się w komorze hiperbarycznej. Wtedy bowiem tlen zaczyna rozpusz­czać się w osoczu. Udany eksperyment sprawił, że dr Boerema zaczął przepro­wadzać w komorach hiperbarycznych operacje na otwartym sercu – w takich warunkach pacjenci mogli dłużej po­zostawać w stanie zatrzymania krą­żenia, bez ryzyka niedotlenienia.

Dalszy rozwój badań i technologii hiperbarycznej doprowadził do po­wołania Europejskiego Komitetu Me­dycyny Hiperbarycznej (European Committee for Hyperbaric Medicine), który nadzoruje badania nad zasto­sowaniem i czuwa nad bezpieczeń­stwem tlenoterapii hiperbarycznej1.

 

Na czym polega zabieg tlenoterapii?

Nasze organizmy funkcjonują opty­malnie przy ciśnieniu atmosferycz­nym, które na poziomie morza wynosi średnio 1013 hPa. Jest to siła, jaką na powierzchnię Ziemi oraz nasze cia­ła wywiera atmosfera. W tlenoterapii hiperbarycznej (HBOT, oksyterapia) wartość ciśnienia oznacza się jednostką ATA. Określa ona ciśnienie absolutne – dla którego punktem odniesienia jest ciśnienie próżni wynoszące 0 – wyra­żone w atmosferach, gdzie 1 atmosfera odpowiada średniemu ciśnieniu at­mosferycznemu na poziomie morza. W leczeniu chorób wykorzystuje się  zakres ciśnienia 1,1-2,5 ATA. W takich warunkach tlen nie tylko wysyca krwinki czerwone, ale także wzrasta jego rozpuszczalność w osoczu, wsku­tek czego więcej gazu dociera do tka­nek organizmu, nawet tych, w których z powodu zmian chorobowych uszko­dzeniu uległy naczynia krwionośne. Ponadto wysokie ciśnienie i tlen pobu­dzają szereg procesów biologicznych.

Zabiegi tlenoterapii hiperbarycznej odbywają się w specjalnych, jedno- lub wieloosobowych komorach, w których utrzymuje się stałe ciśnienie o zadanej wielkości. W zależności od rodzaju ko­mory można w niej oddychać czystym, niemalże 100-procentowym tlenem lub powietrzem o wyższej zawartości tlenu niż normalna. Ilość sesji i wartość ATA w terapii hiperbarycznej ustalana jest indywidualnie dla każdego pacjenta.

tlenoterapia
Tlenoterapia to medyczne stosowanie czystego tlenu w celu leczenia lub łagodzenia objawów różnych schorzeń i dolegliwości, poprawiając poziom tlenu we krwi i tkankach organizmu.

Każdy pobyt w komorze rozpoczyna się od sprężania, czyli stopniowego zwiększania ciśnienia powietrza aż do osiągnięcia odpowiedniej wartości ATA. Etapowi temu towarzyszą szum powietrza i wzrost temperatury, a pa­cjent może odczuwać ucisk w uszach podobny do tego, jaki pojawia się pod­czas startu samolotu. Jeśli choremu zalecono oddychanie czystym tlenem, zakłada on następnie szczelną maskę, przez którą podawany jest tlen me­dyczny w stężeniu bliskim 100%. Cała sesja trwa zazwyczaj 60-90 min. Po tym czasie komora podlega dekompre­sji, czyli stopniowemu przywraca­niu ciśnienia atmosferycznego1.

Tlenoterapia - korzyści zdrowotne

Jak przekonują lekarze z Akademii Medycznej w Gdańsku, prawidłowo stosowana tlenoterapia hiperbaryczna przynosi wiele korzyści dla naszego zdrowia. Z tego też powodu jest coraz częściej stosowana nie tylko w lecze­niu chorób przewlekłych, ale także stanów nagłych i rehabilitacji po ura­zach. Nie dość na tym, pomaga ogra­niczyć skutki uboczne innych terapii. Spójrzmy zatem, jak w ogólnym zarysie wysokie ciśnienie i tlen dzia­łają na nasz organizm. Wraz ze wzro­stem ciśnienia w krwi zmniejsza się wielkość pęcherzyków gazów.

Dzięki temu zawarty w niej tlen łatwiej rozpuszcza się w osoczu i może z ła­twością przenikać do tkanek. Tlenem wysycają się też erytrocyty. Ponadto obudzone zostają procesy angiogene­zy, czyli tworzenia nowych naczyń włosowatych, co z kolei przyczynia się do lepszego ukrwienia narządów. Jed­nocześnie naczynia krwionośne obkur­czają się, co hamuje narastanie obrzę­ków. W warunkach hiperbarii giną także chorobotwórcze bakterie beztle­nowe, a układ odpornościowy (zwłasz­cza neutrofile odpowiedzialne za bez­pośrednie niszczenie patogenów) ulega aktywacji.

tlenoterapia
Tlenoterapia może być stosowana do leczenia wielu schorzeń i stanów, takich jak choroby układu oddechowego, obrzęk mózgu, zatrucia tlenkiem węgla, owrzodzenia, a także w terapii pooperacyjnej i przyspieszaniu gojenia ran

Namnażają się także fibro­blasty odpowiedzialne za wydzielanie kolagenu i utrzymanie prawidłowych funkcji tkanki łącznej oraz gojenie ran, a dzięki pobudzeniu osteoblastów, czy­li komórek kościotwórczych, dochodzi do wzmocnienia i odbudowy kości2. Dzięki powyższym mechanizmom bio­logicznym możemy zastosować tleno­terapię hiperbaryczną w przypadku:
Trudno gojących się ran i oparzeń Spe­cjalizują się w tym zwłaszcza lekarze ze Śląskiego Centrum Leczenia Opa­rzeń, do którego trafiają ofiary wypad­ków ze śląskich kopalni i poparzeni z całej Polski. Tlenoterapia hiperba­ryczna poprawia bowiem mikrokrąże­nie, wskutek czego więcej tlenu dociera do uszkodzonych tkanek. Pobudzone fibroblasty szybciej zabliźniają rany i mniejsze jest ryzyko powstawania bliznowców lub martwicy tkanek. Po­nadto w warunkach hiperbarii ginie większość bakterii odpowiedzialnych za zakażenia ran. Z tego też powodu stosuje się ją wspomagająco u pa­cjentów po transplantacjach skóry – mniejsze jest wtedy ryzyko powikłań i przeszczepy łatwiej się przyjmują.

Warto też wiedzieć, że HBOT sprawdza się doskonale jako uzupeł­nienie leczenia tzw. stopy cukrzy­cowej, w której przebiegu dochodzi do uszkodzenia mikrokrążenia w nogach i rozwija się stan zapalny w niedotlenionych tkankach, a współ­istniejące zakażenie bakteryjne grozi sepsą. U tych chorych, leczonych w komorze hiperbarycznej, obser­wuje się szybsze gojenie owrzodzeń podudzi, mniejszą częstotliwość powikłań bakteryjnych i odbudowę zniszczonych naczyń krwionośnych3.  .

Leczenie tlenem zaburzeń neurologicznych

Mózg zuży­wa aż 20% wdychanego przez nas tle­nu i jest bardzo wrażliwy na jego nie­dobory. Ich skutkiem jest upośledzenie funkcjonowania neuronów, zaburzenie przesyłu informacji na synapsach oraz uszkodzenie opiekujących się neuro­nami komórek gleju. Dlatego też niedo­tlenienie, spowodowane zaburzeniami krążenia, miażdżycą lub cukrzycą uwa­ża się za jeden z czynników rozwoju m.in. demencji i choroby Alzheimera oraz stwardnienia rozsianego. Może też ono prowadzić do problemów z pamię­cią, osłabienia koncentracji i trudności w uczeniu się. Terapia HBOT pobu­dza natomiast regenerację nerwów, zwiększa napływ tlenu do neuronów i aktywuje w nich szlaki wytwarza­nia energii, zmniejsza stany zapalne i obrzęki towarzyszące uszkodzeniom komórek nerwowych oraz zapobiega niszczeniu gleju. HBOT uszczelnia też barierę krew-mózg, chroniącą ten narząd przed szkodliwymi substan­cjami. Terapia doskonale sprawdza się również jako uzupełnienie leczenia pacjentów po udarze bądź wylewie oraz po wszelkich urazach mózgu4.

Chińscy naukowcy opisali przypadek 45-latka ze zdiagnozowaną chorobą Parkinsona, u którego występowały znaczące drżenia, depresja z myślami samobójczymi, bezsenność i ciężka utrata masy ciała. Po miesięcznej tera­pii doszło do dużej redukcji drżenia pacjent przybrał na wadze 10 kg i po­nownie przesypiał w nocy 8-10 godz. Również nasilenie depresji i stanów lękowych zmalało prawie o połowę5.

Tlenoterapia na złamania i urazy

Częstą konsekwencją poważnych urazów jest uszkodzenie naczyń krwionośnych, które utrud­nia gojenie, ponieważ do tkanek nie docierają tlen, substancje odżywcze i komórki układu odpornościowego. Niedotlenienie zaś upośledza funkcjo­nowanie fibroblastów i osteoklastów, odpowiedzialnych za gojenie ran i zła­mań, to zaś wydłuża czas rekonwale­scencji i często utrudnia powrót do peł­nej sprawności. Problemom tym można zaradzić za pomocą oksyterapii, która doskonale sprawdza się u pacjentów po wypadkach, ze złamaniami i zmiaż­dżeniami tkanek. HBOT zmniejsza ryzyko ciężkich powikłań, w tym zaka­żeń, martwicy i amputacji kończyn6.

Tlen na choroby sercowo-naczyniowe

W ich konsekwencji dochodzi do zaburzeń przepływu krwi przez narządy, a to z kolei skutkuje niedotlenieniem tkanek. Groźne jest zwłaszcza niedo­tlenienie mięśnia sercowego. Terapia HBOT poprawia jego ukrwienie, zwiększa elastyczność naczyń krwio­nośnych, korzystnie wpływa na pracę zwłaszcza prawej komory odpowie­dzialnej za wyrzut krwi do płuc i po­maga wyregulować rytm pracy serca – w niedotlenionych kardiomiocytach dochodzi do zaburzeń przewodnictwa nerwowego. U chorych po zawałach HBOT zmniejsza częstotliwość po­wikłań i ogranicza rozległość zmian martwiczych, a potem blizny w sercu oraz zwiększa tolerancję wysiłkową2.

Tlenoterapia hiper­baryczna - leczenie nowotworów

 Wiemy jednak, że tlenoterapia hi­perbaryczna doskonale sprawdza się w leczeniu powikłań po chemioterapii i radioterapii. Nie są to bowiem metody precyzyjne. W efekcie niszcząc guza, uszkadzają jednocześnie zdrowe ko­mórki. Terapia HBOT przyspiesza rege­nerację tkanek i narządów, zapobiega także stanom zapalnym oraz martwicy tkanek objętych działaniem promienio­wania. Wzmacnia również wyniszczo­ny chorobą i jej leczeniem organizm. Zanim jednak chory zdecyduje się na zastosowanie oksyterapii, powinien uzyskać zgodę swojego onkologa, który zadecyduje, na jakim etapie leczenia tlenoterapia będzie bezpieczna7.

tlenoterapia
Choć badania na hodowlach komórkowych wska­zują, iż terapia HBOT hamuje rozwój guzów i powstawanie przerzutów oraz pobudza układ immunologiczny do walki z nowotworem, to jednak aktywna choroba nowotworowa oraz chemioterapia są przeciwwskaza­niem do podjęcia oksyterapii.

Tlen na problemy laryngologiczne

Choć wiele chorób ucha stanowi przeciw­wskazanie do zastosowania HBOT, stosuje się ją w leczeniu wspomagają­cym choroby Meniere’a (wodniak błęd­nika objawiający się m.in. zawrotami głowy, szumami usznymi i utratą słu­chu) i nagłego niedosłuchu, szumów usznych, uszkodzeń błędnika i ślimaka oraz zapalenia przewodu słuchowego zewnętrznego i trąbki Eustachiusza. Warto jednak pamiętać, że ucho jest tym narządem, który najczęściej ulega uszkodzeniu na skutek nieprawidło­wego zastosowania tlenoterapii hi­perbarycznej, dlatego konieczna jest zgoda lekarza. Podobnie w przypadku zapalenia zatok, choć sama terapia działa przeciwzapalnie i dotlenia orga­nizm chorego, który z powodu toczącej się choroby otrzymuje mniej tlenu2.

Łagodzenie objawów boreliozy

Tle­noterapia hiperbaryczna łagodzi sta­ny zapalne towarzyszące zakażeniu krętkiem Borrelia burgdorferi. Ponad­to wspiera układ immunologiczny w walce z patogenem, a sam tlen także go niszczy. Terapia przyspiesza rów­nież regenerację organizmu obciążo­nego długotrwałą antybiotykoterapią9.

Leczenie tlenem przy fibromialgii

Chociaż wielu lekarzy wciąż lekceważy tę jednostkę chorobo­wą jako dolegliwość psychosomatycz­ną, zaawansowane badania obrazowe wykazały, że jej źródłem są uszko­dzenia odpowiedzialnych za kontrolę nadwrażliwości na pewne bodźce ob­szarów mózgu. Matka dr. Shaiego Efra­tiego – profesora izraelskiej Akademii Medycznej Sacklera Uniwersytetu Tela­wiwskiego, głównego naukowca zajmu­jącego się zastosowaniem oksyterapii u osób z uszkodzeniami mózgu, która cierpiała z powodu dotkliwej fibromial­gii i nie była w stanie podnosić swoich wnuków, obecnie wróciła do zdrowia dzięki HBOT. W badaniu uzupełnia­jącym, którego wyniki opublikowano wcześniej tego roku, przyglądano się 58 dorosłym od ponad roku zmagają­cym się z fibromialgią, którą zapocząt­kowało urazowe uszkodzenie mózgu.

U 2 na 5 pacjentów z grupy poddawanej terapii hiperba­rycznej doszło do tak znaczącej po­prawy, że przestali spełniać kryteria fibromialgii. W grupie stosującej far­makoterapię nie zaobserwowano tego u żadnego uczestnika – skomentował wyniki badania dr Efrati. Co wię­cej, średnia poprawa w badaniach progu bólu była 12-krotnie większa w grupie leczenia hiperbarycznego niż w grupie kontrolnej poddawanej farmakoterapii. – A wziąwszy pod uwagę wskaźniki dotyczące jakości życia według zgłoszeń pacjentów, wśród uczestników korzystających z terapii hiperbarycznej zauważyliśmy znaczące polepszenie pod względem każdego z nich – mówi dr Efrati10.

Chociaż w tym badaniu uszkodzenie mózgu było spowodowane bezpośred­nim urazem fizycznym doznanym w wyniku wypadku lub fali uderze­niowej, poprzednia próba izraelskich naukowców z Uniwersytetu Tela­wiwskiego wykazała, że HBOT mogła pomagać cierpiącym na fibromialgię pacjentom z historią wykorzystywania seksualnego w dzieciństwie. Bada­cze zauważyli, że wszelkiego rodzaju  ciężki stres psychiczny – zwłasz­cza jeśli powoduje oddzielenie od wspomnień – może doprowa­dzić do przypominającego uraz fizyczny uszkodzenia mózgu11.

Leczenie choroby covid-19

Kilka badań wskazuje na ko­rzyści płynące z zastosowania HBOT w leczeniu zakażenia SARS-CoV-2. Była ona również te­stowana jako terapia w przypadku długo utrzymujących się objawów, które powiązano z listą zaburzeń neurologicznych12. W szwedzkim Szpitalu Uniwersyteckim Karolinska prowadzone jest obec­nie badanie kliniczne mające na celu dal­szą ocenę wpływu HBOT na długo­trwały covid-1913.

Tlenoterapia hiper­baryczna - sposób na wieczną młodość?

Tlenoterapia hiper­baryczna to także sposób na zachowa­nie zdrowego i mło­dego wyglądu. Nasza skóra potrzebuje bowiem zarówno dobrego ukrwie­nia, jak i dotlenienia, a także pobudzania procesów regeneracji. Aktywowane przez HBO fibroblasty wydzielają m.in. kolagen i proteogli­kany nadające skórze elastyczność, odpowiednie napięcie i młody wygląd. Dzięki temu zmarszczki są mniej widoczne, a skóra zachowuje mło­dzieńczy wygląd. Tlenoterapia pobu­dza także złuszczenie i regenerację naskórka oraz przyspiesza gojenie podrażnień skóry i łagodzi stany za­palne, dlatego jest m.in. wskazana po inwazyjnych zabiegach kosmetycz­nych. Dobrze ukrwiona cera jest także lepiej odżywiona, dzięki czemu staje się odporna na szkodliwe czynniki zewnętrzne. Oksyterapia wspomagać może również leczenie dermatoz, trądziku młodzieńczego, łuszczy­cy i atopowego zapalenia skóry2.

Tlenoterapia w sporcie

Tlenoterapię hiperbaryczną z powo­dzeniem stosują także sportowcy, na wszystkich etapach treningu, od przygotowań, przez czas zawo­dów, po okres rekonwalescencji i re­generacji. U osób intensywnie trenujących konieczna jest bowiem szybka regeneracja przeciążonych ćwiczeniami mięśni i ścięgien oraz zwiększenie wydolności organizmu. Czasami na skutek ćwiczeń dochodzi także do mikrourazów włókien mię­śniowych lub więzadeł. Powoduje to miejscowy stan zapalny, obrzęk i ból, co ogranicza na pewien czas sprawność sportowca, a podczas zawodów może nawet wykluczyć go z dalszej rywalizacji. HBOT przy­spiesza gojenie tych struktur i pomaga szybciej wrócić do treningów oraz zawodów, dzięki niej zawodnik może też w krótkim czasie rozprawić się z zakwasami i poprawić napięcie oraz wytrzymałość ścięgien. Co ważne, jest to terapia dozwolona w sporcie1.

Tlenoterapię hiperbaryczną z powo­dzeniem stosują sportowcy, na wszystkich etapach treningu, od przygotowań, przez czas zawo­dów, po okres rekonwalescencji i re­generacji.

Czy są przeciwwskazania do korzystania z tlenoterapii?

Niestety, pomimo tak wielu korzyści płynących ze stosowania tlenotera­pii hiperbarycznej, jak w przypadku każdego rodzaju terapii i tu istnieją pewne przeciwwskazania. Pierwszym i najbardziej oczywistym jest klau­strofobia, ponieważ oksyterapia jest nierozerwalnie związana z konieczno­ścią przebywania w ograniczonej prze­strzeni bez możliwości natychmiasto­wego i swobodnego jej opuszczenia.

Natomiast wśród przeciwwska­zań bezwzględnych znajdują się odma opłucnowa i rozedma płuc, czyli choroby, w których przebiegu dochodzi do zaburzenia natural­nych warunków ciśnieniowych w układzie oddechowym pacjenta – różnica ciśnień w komorze mo­głaby pogorszyć stan pacjenta.

Innym przeciwwskazaniem bezwzględnym jest choroba nowotworowa w trakcie lecze­nia za pomocą chemioterapii. HBOT nie jest wskazana także dla ciężarnych i karmiących kobiet. Pozostałe przeciwwskazania uwa­ża się za względne, a to oznacza, że choć tlenoterapia hiperbaryczna nie jest zalecana, można omówić jej zastosowanie z lekarzem, który roz­waży, czy w konkretnym przypadku korzyści płynące z jej zastosowania przeważają nad ryzykiem. Wśród nich jest niedawno przebyty zawał serca lub operacja w obrębie klat­ki piersiowej (wlicza się tu także nieinwazyjne zabiegi kardiochirur­giczne, takie jak zakładanie stentów do naczyń przez dojście żylne) oraz posiadanie rozrusznika serca.

Z uwagi na różnice ciśnień wśród przeciwwskazań do HBOT są tak­że przebyte zabiegi w obrębie ucha, infekcja uszu i trwałe uszko­dzenie bębenka słuchowe­go oraz zapalenie zatok. Stany zapalne dróg oddecho­wych i gorączka również stano­wią przeciwwskazanie – w ta­kim przypadku z tlenoterapią hiperbaryczną należy się wstrzymać do czasu ustąpienia infekcji. Z uwagi na ryzyko wystąpienia ataku z leczenia w komorze hiper­barycznej powinni zrezygnować chorzy na padaczkę. Przeciwwska­zaniem jest także zapalenie nerwu wzrokowego i jaskra. Z HBO nie mogą korzystać również alkoholi­cy, w tym osoby leczące się z al­koholizmu oraz narkomanii.

Bibliografia
  • W. Narożny, J. Siebert, „Możliwości i ograniczenia stosowania tlenu hiperbarycznego w medycynie”, Forum Medycyny Rodzinnej 2007, tom 1, nr 4, 368-75
  • A. Sieroń, G. Cieślara, M. Kawecki, „Zarys medycyny hiperbarycznej”, wydanie II, Wyd. Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2007
  • The Journal of the American College of Clinical Wound Specialists, 2010; 2(1): 9-13
  • Biomolecules, 2020 Sep; 10(9): 1247
  • Medicine (Baltimore). 2018 Mar; 97(9): e0029
  • Indian Journal of Orthopaedics, 2023 Feb 9; 57(5): 748-61
  • Targeted Oncology, 2012; 7(4): 233-42
  • Acta Otorhinolaryngologica Italica, 2001 Feb;21(1): 1-9
  • Journal of Chinese Medical Association, 2014 May;77(5): 269-71
  • PLOSOne, 2013;18(3): e0282406
  • Front Psychol, 2018;9: 2495
  • JClinMed, 2023;12(6): 2270; NatMed,2022;28(11): 2406-15
  • ClinicalTrials.gov,NCT04842448
Autor publikacji:
ARTYKUŁ UKAZAŁ SIĘ W
O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą 8/2023
O Czym Lekarze Ci Nie Powiedzą
Kup teraz
Wczytaj więcej
Nasze magazyny